Từ 4 đến 6 tháng, bàn tay của bé đi từ quơ về phía đồ vật sang với có chủ ý và nắm trúng, cầm cả bàn tay, đưa lên miệng, rồi gần 6 tháng nhiều bé bắt đầu chuyền đồ từ tay này sang tay kia. Bảng mốc của CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ 2022 ghi bé 4 tháng cầm đồ khi được đặt vào tay và dùng tay vung về phía đồ chơi; bé 6 tháng với tay lấy món đồ mình muốn.
Nhón đồ bằng hai đầu ngón tay là chuyện của những tháng sau, không phải của tuổi này. Bé sinh non nhìn theo tuổi hiệu chỉnh. Phần dưới mô tả ba chặng của bàn tay, vì sao với tay cần cả thân người, những trò chơi giúp bé tập, chỗ người lớn hay làm thay bé, và dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi.
Ba chặng của bàn tay trong ba tháng
Những tuần đầu, bé nắm chặt ngón tay người lớn vì phản xạ, không phải vì muốn. Phản xạ này mờ dần trong mấy tháng đầu, và bàn tay mở ra nhiều hơn. Quanh 3 đến 4 tháng, bé bắt đầu vung tay về phía món đồ treo phía trên. Cú vung còn lệch, có khi trúng, có khi trượt, nhưng mắt bé đã nhìn vào đồ trước khi tay chuyển động.
Chặng thứ hai là với có chủ ý. Bé nhìn, đưa tay thẳng hơn về phía món đồ, mở bàn tay trước khi chạm, rồi khép lại quanh đồ bằng cả lòng bàn tay. Lúc đầu bé thường dùng cả hai tay cùng lúc, ôm món đồ vào giữa. Rồi một tay với, một tay đỡ. Bé cầm được thì việc đầu tiên thường là đưa lên miệng.
Chặng thứ ba, thường gần hoặc sau 6 tháng, là chuyền tay: bé cầm món đồ ở một tay, đưa vào giữa, tay kia đón lấy. Đây là lúc hai tay bắt đầu phối hợp. Cũng quanh lúc này, bé có thể cào những món nhỏ trên mặt phẳng bằng cả bàn tay. Nhón bằng ngón cái và ngón trỏ thường đến muộn hơn, cuối năm đầu. Ba chặng chồng lên nhau, không chia vạch rõ theo tháng.
Đồ phù hợp với từng chặng
Mỗi chặng cần đồ có kích thước và hình dạng khác nhau. Cột cuối là điều cần kiểm tra để an toàn, vì mọi món bé cầm được đều sẽ lên miệng.
| Chặng | Bé làm được | Đồ phù hợp | Kiểm tra an toàn |
|---|---|---|---|
| Quơ tay | Vung tay về phía đồ treo, đá chân vào đồ | Vải màu, vòng to treo thấp, quả bóng vải người lớn cầm | Dây treo ngắn, chắc; dỡ đi khi bé ngủ |
| Với và nắm cả bàn tay | Với thẳng, nắm bằng lòng bàn tay, đưa lên miệng | Vòng mảnh vừa nắm tay, lục lạc nhẹ có tay cầm mảnh, khăn gấp | Liền khối, nhẹ, không phần rời |
| Hai tay phối hợp, chuyền tay | Ôm đồ bằng hai tay, chuyển từ tay này sang tay kia | Vòng to, khối vải mềm, cốc nhựa, thìa gỗ | Đủ to để không lọt vào miệng hết |
Món đồ quá nặng hoặc quá to so với bàn tay bé làm bé bỏ cuộc sau vài lần thử. Món đồ có tay cầm mảnh, nhẹ, dễ ôm thường được bé chơi lâu hơn hẳn món to và đẹp.
Với tay là việc của cả thân người
Khi bé với một món đồ, không chỉ cánh tay làm việc. Cổ phải giữ đầu ổn định để mắt nhìn trúng, vai và lưng trên phải vững để cánh tay vươn ra mà không kéo cả người đổ theo. Vì vậy thời gian nằm sấp chống tay, lăn, xoay trên sàn cũng chính là thời gian chuẩn bị cho bàn tay.
Mắt cũng đang thay đổi. Quanh tháng thứ tư đến thứ sáu, bé nhìn màu sắc và chiều sâu tốt hơn nhiều so với những tuần đầu, nên ước lượng xa gần chính xác hơn. Đó là lý do bé 5 tháng nắm trúng đồ ở lần thử đầu nhiều hơn hẳn bé 4 tháng, dù cánh tay không khác bao nhiêu.
Hiểu như vậy giúp người lớn tránh một việc hay làm: tập riêng cho tay bằng cách nhét đồ vào tay bé hết lần này đến lần khác. Thay vào đó, cho bé nhiều tư thế: nằm ngửa với đồ treo, nằm sấp với đồ đặt lệch sang bên, nằm nghiêng với đồ ở phía trước, ngồi có đỡ trên đùi người lớn với đồ trên bàn. Mỗi tư thế đòi thân người làm việc theo một cách khác, và bàn tay được lợi từ tất cả.
Bà đặt đồ vào tay, mẹ đặt đồ trong tầm với: chuyện bé Mây
Mây, 5 tháng, ở Hà Nội với bố mẹ và bà nội. Bà thương cháu, thấy cháu nhìn món gì là cầm món đó đặt ngay vào tay cháu. Mây cầm, đưa lên miệng, vui vẻ. Mẹ để ý rằng khi bà vắng, Mây nhìn chiếc vòng trên thảm, cựa người, kêu, nhưng chưa thử vươn tay mấy.
Mẹ thử cách khác: đặt chiếc vòng cách tay Mây một chút, trong tầm với một cánh tay, rồi ngồi cạnh chờ. Lần đầu, Mây kêu và nhìn mẹ. Mẹ cười, nói "vòng ở kia kìa", không đưa. Mây vươn tay, chạm vòng, vòng lăn đi một chút. Mây vươn tiếp, nắm được, đưa lên miệng. Mẹ reo lên. Những ngày sau, Mây với nhiều hơn hẳn.
Mẹ không bảo bà thôi đưa đồ, mà nói với bà cái mẹ vừa thấy, và cả nhà thống nhất: khi bé tỉnh táo và vui, để đồ trong tầm với rồi chờ; khi bé mệt hay quấy, đưa thẳng vào tay cho bé dịu. Bà còn thích thú với trò chờ cháu tự lấy hơn, vì được thấy cháu cố gắng rồi thành công. Bé cần cả hai: được giúp khi cần và được để tự làm khi bé sẵn sàng.
Trò chơi tập với và nắm theo thứ tự dễ đến khó
Các trò sau đi từ dễ tới khó. Bắt đầu từ trò bé làm được, thêm một chút độ khó khi bé đã thấy dễ:
- Treo một chiếc khăn màu hoặc vòng to phía trên ngực bé khi bé nằm ngửa, đủ thấp để bé vung tay chạm được.
- Cầm một món đồ nhẹ, đưa chậm vào tầm mắt bé ở chính giữa, giữ yên, chờ bé với.
- Đổi vị trí: đưa đồ lệch sang phải, rồi sang trái, để bé tập với chéo qua người.
- Khi bé nằm sấp chống tay, đặt đồ phía trước hơi lệch, để bé dồn sức nặng sang một tay và với bằng tay kia.
- Khi bé đang cầm một món, đưa món thứ hai về phía tay đang cầm. Bé có thể buông món cũ, hoặc chuyền sang tay kia để lấy món mới.
- Đặt bé ngồi có đỡ trên đùi trước một mặt bàn, để vài món to trên bàn cho bé cào, đẩy, nắm.
Chơi vài phút mỗi lần, dừng khi bé quay đi. Khen bằng giọng và nét mặt khi bé chạm hay nắm được, nhưng không cần vỗ tay ầm ĩ làm bé giật mình buông đồ.
Những chỗ hay làm thay bé hoặc làm khó bé
Đặt đồ vào tay ngay khi bé nhìn. Bé mất cơ hội tự vươn tới. Nếu bé đang vui, chờ vài giây trước khi giúp.
Luôn đưa đồ ở chính giữa. Bé cần tập với ở nhiều hướng, cả chéo qua người, để hai bên cơ thể cùng làm việc.
Mặc áo bó, đeo bao tay suốt ngày. Áo chật ở vai làm bé khó giơ tay, bao tay che mất cảm giác ở lòng bàn tay. Quần áo rộng vừa, tay để trần khi chơi.
Để bé lâu trong địu, ghế tựa, ghế nhún. Trong những chỗ này bé ít được chống, lăn, đổi tư thế, nên tay cũng ít được tập. Dùng khi cần, rồi đưa bé xuống sàn.
Rút đồ khỏi miệng bé để bé nhìn. Đưa lên miệng là một phần của việc khám phá ở tuổi này. Chỉ rút ra khi món đồ không an toàn.
Đưa quá nhiều đồ cùng lúc. Rải năm sáu món quanh bé làm bé nhìn hết món này sang món khác mà ít với hẳn món nào. Một hai món trong tầm với giúp bé tập trung và thử nhiều lần với cùng một món.
Tự kiểm bàn tay của bé mỗi tháng
Không cần đo đạc gì. Mỗi tháng một lần, quan sát bé chơi vài phút rồi ghi lại câu trả lời cho những câu hỏi sau, để thấy bàn tay bé đã đi được tới đâu:
- Phần lớn thời gian bàn tay bé mở hay nắm? Bé có ngắm tay mình, đưa tay vào miệng không?
- Khi món đồ ở trước mặt, bé chỉ nhìn, vung tay, hay với thẳng và nắm trúng?
- Bé dùng cả hai tay hay chủ yếu một tay? Tay kia có cử động như bình thường không?
- Bé có giữ được món đồ một lúc, đưa lên miệng, lắc, đập xuống sàn không?
- Gần 6 tháng: bé có đưa món đồ từ tay này sang tay kia lần nào chưa?
- Có việc gì bé từng làm được mà nay không làm nữa không?
Câu trả lời không cần đẹp. Thứ có giá trị là thấy bé hôm nay khác bé tháng trước, và phát hiện sớm nếu có kỹ năng bị mất hay một bên tay khác hẳn bên kia.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Bàn tay mỗi bé phát triển theo nhịp riêng, nhưng những điều sau nên được bác sĩ nhi xem, không phải để kết luận mà để đánh giá thêm:
- Bé mất kỹ năng đã có, như từng với và cầm đồ mà nay không làm nữa.
- Bé 4 tháng vẫn không giữ được món đồ khi được đặt vào tay, hay bàn tay luôn nắm chặt, ít mở ra.
- Bé 6 tháng không cố với lấy món đồ ở gần, hoặc không đưa được đồ hay tay lên miệng.
- Bé chỉ dùng một tay, tay kia ít cử động hoặc luôn nắm chặt; hay một bên người cử động kém hơn rõ rệt.
- Bé không nhìn theo món đồ di chuyển, hoặc hay với trượt xa như không nhìn rõ.
- Tay chân bé luôn cứng hoặc luôn mềm oặt khi được bế.
Quay một đoạn video ngắn cảnh bé chơi ở nhà là cách rất tốt để bác sĩ thấy điều bố mẹ lo, vì trong phòng khám bé thường căng thẳng và không làm như ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Bé mấy tháng biết cầm đồ?
Bé 4 tháng thường cầm được đồ khi được đặt vào tay, và đến khoảng 6 tháng thì với tay lấy món đồ mình muốn, theo bảng mốc CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ 2022. Mỗi bé có nhịp riêng, khoảng dao động vài tuần là bình thường.
Bé 5 tháng chưa chuyền đồ từ tay này sang tay kia có sao không?
Không sao. Chuyền tay thường rõ hơn quanh hoặc sau 6 tháng. Ở 5 tháng, việc nên để ý là bé có với tay về phía đồ và nắm được không.
Bé chỉ thích dùng tay phải có phải bé thuận tay phải không?
Ở tuổi 4 đến 6 tháng, chưa thể nói bé thuận tay nào; bé thường dùng cả hai tay. Nếu bé luôn chỉ dùng một tay và tay kia ít cử động hay luôn nắm chặt, nên hỏi bác sĩ nhi, không phải vì thuận tay mà để xem hai bên có cử động đều không.
Có nên mua đồ chơi tập cầm nắm đắt tiền không?
Không cần. Một chiếc vòng nhẹ, một lục lạc có tay cầm mảnh, một chiếc khăn gấp, một chiếc thìa gỗ to là đủ cho cả ba tháng. Quan trọng là đặt đồ đúng chỗ và chờ bé tự với.
Bé hay đánh rơi đồ khi đang cầm có phải tay yếu không?
Thường không. Bé 4 đến 6 tháng chưa điều khiển tốt việc giữ và buông, nên hay làm rơi đồ, nhất là khi chú ý sang thứ khác. Nếu bé không giữ được đồ ngay cả khi được đặt chắc vào tay, hỏi bác sĩ.
Bé chưa biết nhón đồ nhỏ bằng hai ngón có phải chậm không?
Không. Nhón bằng ngón cái và ngón trỏ thường đến cuối năm đầu. Ở 4 đến 6 tháng, bé cầm bằng cả lòng bàn tay là đúng tuổi, và đồ nhỏ vừa đủ để nhón thì không nên để trong tầm với vì nguy cơ hóc.