Trẻ 7–12 tháng chơi tốt nhất với những trò đơn giản, lặp lại, có người lớn ngồi cùng: bò qua gối để lấy đồ, rút khăn khỏi hộp, bỏ đồ vào cốc, ú oà, giấu đồ dưới khăn, vỗ tay theo đồng dao. Phần lớn trò không cần mua gì; nồi nhôm, muỗng gỗ, hộp nhựa, khăn vải và một tấm thảm sạch là đủ cho cả nửa năm.
Danh sách dưới đây có 24 trò, chia theo kỹ năng bé đang nhú ở tuổi này: vận động thô, đôi tay, lời nói và giao tiếp, khám phá nhân quả. Mỗi trò ghi tuổi gợi ý, nhưng tuổi chỉ để tham khảo; bé nào thích trò nào thì cứ chơi. Cuối bài là những lỗi hay gặp khi chơi với bé dưới một tuổi và những dấu hiệu trong lúc chơi nên kể với bác sĩ nhi.
Năm nguyên tắc trước khi chơi
Đi theo bé, không kéo bé theo mình. Bé đang mải gõ cái nồi thì gõ cùng bé, đừng chen vào bằng trò "có ích hơn". Bé học sâu nhất khi được làm điều mình chọn, người lớn chỉ thêm một chút: một từ, một biến tấu nhỏ.
Ngắn và lặp lại. Mỗi trò vài phút là đủ. Một trò được chơi đi chơi lại nhiều ngày có giá trị hơn mười trò mới mỗi ngày, vì bé thích đoán trước điều sắp xảy ra.
Người là đồ chơi tốt nhất. Gương mặt, giọng nói, bàn tay người lớn hấp dẫn bé hơn mọi món đồ có đèn nhạc. Trò nào có người lớn tham gia cũng là trò giao tiếp.
Đọc tín hiệu dừng. Bé quay mặt đi, ưỡn người, dụi mắt, cáu kỉnh nghĩa là đủ rồi. Dừng đúng lúc giúp bé muốn chơi lại lần sau.
Đồ chơi phải to hơn miệng bé. Quy tắc dễ nhớ: vật nào lọt qua ống lõi giấy vệ sinh thì đủ nhỏ để làm trẻ hóc. Dây, ruy băng buộc vào đồ chơi giữ thật ngắn; luôn có người lớn bên cạnh.
Trò chơi vận động thô: từ ngồi tới đi men
Sáu trò dưới đây giúp bé ngồi vững, bò, leo, vịn đứng. Bạn chơi trên thảm hoặc chiếu, dọn sạch vật cứng quanh khu chơi trước khi bắt đầu.
- Với đồ chếch một bên (7–8 tháng). Bé ngồi có gối phía sau, bạn đặt đồ chơi chếch sang trái, rồi sang phải, xa hơn tầm tay một chút. Bé tập nghiêng và giữ thăng bằng.
- Đường hầm gối (8–10 tháng). Hai hàng gối song song, đồ chơi ở cuối. Bé bò hoặc trườn qua.
- Núi gối (9–11 tháng). Chồng hai ba cái gối thành "đồi" thấp. Bé leo lên, trượt xuống. Bạn ngồi sát để đỡ.
- Đẩy thùng carton (9–12 tháng). Thùng carton chắc, bỏ vài cuốn sách vào cho nặng. Bé quỳ hoặc đứng đẩy thùng trên sàn không trơn.
- Đi men lấy đồ (10–12 tháng). Đồ chơi ở đầu kia sofa; dần dần kéo một chiếc ghế đôn chắc ra cách một bước để bé thử bước qua khoảng trống.
- Ngồi xổm nhặt bóng (11–12 tháng). Rải vài quả bóng vải quanh chỗ bé vịn đứng. Bé hạ người nhặt bóng, đứng lên bỏ vào rổ.
Không đặt bé vào xe tập đi hay ghế đỡ đứng để "tập chân". Thời gian tự xoay xở trên sàn là bài tập tốt nhất cho tuổi này.
Trò chơi đôi tay: cầm, thả, nhón
Từ cào cả bàn tay ở 7 tháng tới nhón bằng hai ngón quanh 12 tháng, đôi tay bé thay đổi rất nhanh. Sáu trò dưới đây đi theo nhịp đó:
- Rổ đồ bếp (7–9 tháng). Muỗng gỗ, cốc nhựa, khăn vải, nắp nồi trong một cái rổ. Bé lấy ra, chuyển tay, đập vào nhau.
- Rút khăn (8–10 tháng). Hộp đựng khăn giấy đã dùng hết, nhét vào vài chiếc khăn vải mỏng buộc nối nhau. Bé kéo ra từng chiếc, bạn nhét lại.
- Cốc lồng nhau (8–12 tháng). Vài cái cốc nhựa cỡ khác nhau. Bé tách ra, gõ, úp; gần một tuổi có bé bắt đầu lồng được hai cái.
- Thả vào lon (9–12 tháng). Lon sữa bột rỗng đã rửa, khoét khe trên nắp, mài nhẵn mép. Bé thả những miếng nắp nhựa to vào và nghe tiếng rơi.
- Mở hộp tìm đồ (10–12 tháng). Hộp nhựa nắp lỏng, bên trong có một món bé thích. Bé học mở nắp để lấy.
- Lật trang sách bìa cứng (10–12 tháng). Sách tranh bìa cứng, trang dày. Bé lật nhiều trang một lúc là bình thường.
Món nào dùng đồ cũ trong nhà, bạn kiểm tra mép sắc, vết nứt, nắp hay chi tiết có thể bung ra trước khi đưa bé.
Trò chơi lời nói và giao tiếp
Ở tuổi này, ngôn ngữ lớn lên từ những cuộc qua lại ngắn. Bảng dưới gợi ý sáu trò, cách chơi và điều bé đang học được.
| Trò | Cách chơi | Bé học gì |
|---|---|---|
| Nhại tiếng (7–9 tháng) | Bé phát âm "ba ba", bạn nhắc lại, chờ bé nói tiếp | Đổi lượt, nền móng của trò chuyện |
| Ú oà bằng khăn (7–10 tháng) | Che mặt mình, kéo khăn xuống nói "ú oà"; sau đổi che mặt bé | Chờ đợi, đoán trước, cười cùng người khác |
| Gọi tên đồ trong rổ (8–12 tháng) | Bé cầm món nào, bạn gọi tên món đó, ngắn gọn | Gắn âm thanh với đồ vật |
| Đồng dao có động tác (9–12 tháng) | Hát cùng một bài mỗi ngày, vỗ tay, lắc lư ở đúng đoạn | Bắt chước động tác, nhớ nhịp |
| Đưa mẹ, đưa bà (10–12 tháng) | Chìa tay xin đồ, bé đưa, mọi người cảm ơn rồi trả lại | Hiểu lời dặn ngắn, cho và nhận |
| Tạm biệt đồ chơi (10–12 tháng) | Cất đồ chơi vào hộp, vẫy tay "tạm biệt bóng" | Cử chỉ vẫy tay, kết thúc một hoạt động |
Chỗ hay sai: hỏi bé liên tục để kiểm tra ("cái gì đây? nói đi con!"). Bé dưới một tuổi học bằng cách nghe người lớn nói về thứ bé đang chú ý, không phải bằng cách bị hỏi. Nói nhiều hơn, hỏi ít hơn, và luôn chừa khoảng lặng cho bé đáp.
Trò chơi khám phá: giấu, tìm, nhân quả
Quanh 8–12 tháng bé hiểu rằng đồ vật vẫn còn khi bị che, và rằng hành động của mình gây ra kết quả. Sáu trò dưới đây chơi đúng vào hai điều đó:
- Giấu dưới khăn (8–10 tháng). Cho bé thấy bạn che quả bóng bằng khăn. Bé chưa tìm thì để hở một góc.
- Đồ dưới cốc nào (10–12 tháng). Hai cái cốc úp, quả bóng dưới một cái. Bé lật tìm. Chưa cần đổi chỗ cốc.
- Ống lăn bóng (9–12 tháng). Ống carton dài dựa nghiêng vào ghế. Bạn thả quả bóng nhỏ, nhưng vẫn to hơn ống lõi giấy vệ sinh, ở đầu trên; bé chờ bóng lăn ra ở đầu dưới.
- Chai lắc (7–12 tháng). Chai nhựa trong chứa nước pha vài hạt cườm to, nắp dán chặt bằng keo. Bé lăn, lắc, nhìn hạt chuyển động.
- Giỏ chất liệu (7–10 tháng). Khăn lụa, miếng bọt biển rửa chén mới, quả thông khô to, lược gỗ. Bé sờ, bóp, so sánh.
- Bấm đèn (11–12 tháng). Bế bé bấm công tắc đèn, nói "sáng", "tối". Chỉ làm khi bạn bế, không để bé tự leo tới ổ điện.
Bé ném đồ xuống sàn để xem chuyện gì xảy ra cũng là một kiểu khám phá nhân quả. Bạn nhặt lại vài lần, rồi nói "hết rồi" và cất đi; không cần la mắng.
Chơi ngoài trời và trò chơi dân gian với ông bà
Không gian ngoài nhà cho bé những thứ mà phòng khách không có: gió, nắng, tiếng chim, lá cây, trẻ lớn chạy nhảy. Một buổi chiều mát, trải tấm bạt trên bãi cỏ sạch ở công viên hoặc sân chung cư, để bé ngồi, bò, sờ cỏ, nhặt lá to. Bạn gọi tên những gì bé nhìn: "chim bay", "xe đạp", "chị chạy". Kiểm tra trước khu vực bé ngồi để dọn sỏi nhỏ, rác, phân vật nuôi.
Ông bà thường có sẵn một kho trò chơi rất hợp với tuổi này. "Kéo cưa lừa xẻ" với bé ngồi trong lòng, đung đưa theo nhịp, dạy bé cảm nhận nhịp điệu và giữ thăng bằng. "Chi chi chành chành" thì bé một tuổi chưa chơi theo luật được, nhưng rất thích nhìn bàn tay người lớn và chờ đoạn "ù à ù ập". Trò "cù nèo", trốn sau rèm rồi ló ra cũng là những biến thể của ú oà.
Ví dụ ở nhà bé Gạo: mỗi chiều ông bế Gạo ra ban công, chỉ từng chậu cây và gọi tên, rồi để bé sờ lá trầu không, lá húng. Ông không coi đó là "dạy", nhưng sau vài tuần Gạo nhìn về chậu húng khi ông nói "húng đâu". Những thói quen nhỏ, lặp lại, có người thân nói chuyện cùng, là môi trường ngôn ngữ tốt nhất bé có thể có.
Những lỗi hay gặp khi chơi với bé dưới một tuổi
Phần lớn lỗi dưới đây đến từ ý tốt, muốn bé "học được nhiều". Nhìn lại một lượt giúp giờ chơi nhẹ nhàng hơn cho cả nhà:
- Mua quá nhiều đồ chơi. Một rổ đầy đồ khiến bé cầm lên bỏ xuống liên tục. Năm sáu món, thay vòng mỗi tuần, giữ bé tập trung lâu hơn.
- Chọn đồ chơi tự chạy, tự hát. Bé chỉ ngồi nhìn. Đồ để bé tự gây ra tiếng động, tự làm ra kết quả có ích hơn.
- Dùng video hay ứng dụng để "dạy". Khuyến nghị phổ biến là tránh màn hình cho trẻ dưới 18 tháng, trừ gọi video với người thân.
- Chơi theo lịch kín mít. Bé cần cả thời gian chơi tự do, nằm nhìn quạt, ngồi gặm muỗng. Không phải phút nào cũng phải "có ích".
- Làm thay bé. Bé loay hoay mở nắp hộp, người lớn mở ngay. Chờ thêm vài giây, bé thường tự làm được hoặc nhìn bạn để xin giúp, cả hai đều là học.
- So sánh với bé khác. Bé hàng xóm đã chồng khối, bé nhà mình chỉ gạt đổ. Mỗi bé có nhịp riêng; trò chơi là để vui, không phải để thi.
Bạn không cần chơi với bé suốt ngày. Vài khoảng ngắn thật sự chú tâm trong ngày, xen giữa những lúc bé tự chơi gần người lớn, đã là đủ.
Dấu hiệu trong lúc chơi nên kể với bác sĩ nhi
Giờ chơi là lúc bạn quan sát bé rõ nhất. Những dấu hiệu dưới đây không phải chẩn đoán, nhưng là lý do để trao đổi với bác sĩ nhi:
- Bé mất kỹ năng đã có: trước thích ú oà, bập bẹ, vẫy tay, nay không làm nữa.
- Bé gần như không nhìn mặt người chơi cùng, không cười đáp lại, không quan tâm tới trò ú oà ở quanh 9–12 tháng.
- Bé không quay về phía tiếng động, tiếng gọi tên trong phòng yên tĩnh.
- Bé không với lấy đồ, chỉ dùng một tay, hoặc một bên người yếu hơn rõ rệt.
- Quanh 12 tháng bé chưa có cử chỉ nào như giơ tay, vẫy tay, lắc đầu.
- Bé chưa ngồi vững quanh 9 tháng, hoặc chưa đứng được khi có vịn quanh 12 tháng.
Ghi lại vài ví dụ cụ thể trong Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em hoặc quay video ngắn lúc bé chơi ở nhà để bác sĩ xem. Bé sinh non thì đối chiếu theo tuổi hiệu chỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 7–12 tháng mỗi ngày nên chơi bao lâu?
Không có con số cố định. Bé thức là bé chơi theo cách nào đó; quan trọng là có vài khoảng ngắn người lớn thật sự chơi cùng, xen với thời gian bé tự khám phá trên sàn. Dừng khi bé có dấu hiệu mệt hoặc quay đi.
Có cần mua đồ chơi thông minh cho bé dưới 1 tuổi không?
Không cần. Hộp, cốc, muỗng, khăn, bóng vải và sách bìa cứng đáp ứng đủ nhu cầu của tuổi này. Đồ chơi đắt tiền không làm bé phát triển nhanh hơn; người lớn chơi cùng mới là phần quan trọng.
Bé 9 tháng chỉ thích gặm đồ chơi, không chịu chơi đúng cách có sao không?
Không sao. Ở tuổi này miệng vẫn là cách bé tìm hiểu đồ vật, và "chơi đúng cách" chưa phải điều bé cần. Bạn chỉ cần bảo đảm đồ to hơn miệng bé, sạch, không có chi tiết bung ra.
Trẻ dưới 1 tuổi có nên xem video ca nhạc thiếu nhi?
Khuyến nghị phổ biến là tránh màn hình cho trẻ dưới 18 tháng, trừ gọi video với người thân. Hát cho bé nghe bằng giọng của người thân, kèm động tác và nét mặt, giúp bé học nhiều hơn so với xem video.
Bé 10 tháng không chịu ngồi yên chơi một trò có bình thường?
Bình thường. Bé tuổi này tập trung vào một trò chỉ vài phút rồi chuyển sang thứ khác, nhất là khi vừa biết bò. Bạn đi theo bé, chơi ngắn và lặp lại, không cần giữ bé ngồi một chỗ.
Đồ chơi tự làm từ chai lọ có an toàn cho bé?
An toàn nếu bạn kiểm tra kỹ: nắp dán chặt bằng keo, mép cắt mài nhẵn, không vật nhỏ nào có thể rơi ra, và luôn có người lớn bên cạnh. Đồ hỏng, nứt thì bỏ đi, không cố dùng tiếp.