Chơi giả vờ thường nhú lên quanh 12 đến 18 tháng, khi con đưa cốc rỗng lên miệng làm như đang uống, rồi lớn dần thành cho búp bê ăn quanh 2 tuổi rưỡi và đóng hẳn một vai như cô giáo, bác sĩ, con chó vào khoảng 4 tuổi. Bảng mốc CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ bản 2022 đặt mốc "dùng đồ vật để giả vờ, như đút khối gỗ cho búp bê như thể đồ ăn" ở 30 tháng và "giả làm một nhân vật khác khi chơi" ở 4 tuổi; đó là mốc khoảng ba phần tư trẻ đạt được, nhiều bé làm sớm hơn.
Trò giả vờ nhìn thì như chơi cho vui, nhưng nó đòi con giữ trong đầu hai thứ cùng lúc: chiếc khối gỗ là khối gỗ, và trong trò này nó là cái bánh. Đó là nền của ngôn ngữ, của khả năng hiểu người khác nghĩ gì, và sau này là của toán và đọc. Bài này đi qua các bậc của trò giả vờ, cách người lớn chơi cùng mà không giành mất trò của con, và lúc nên hỏi bác sĩ nhi.
Các bậc của trò giả vờ
Mỗi bậc chồng lên bậc trước. Tuổi trong bảng là khoảng thường gặp, trẻ sinh non tính tuổi hiệu chỉnh.
| Bậc | Khoảng tuổi | Trông như thế nào trong nhà |
|---|---|---|
| Dùng đồ thật đúng cách | 12–15 tháng | Đưa lược lên đầu, áp điện thoại cũ lên tai, cầm cốc rỗng lên miệng |
| Giả vờ với chính mình | 12–18 tháng | Nhắm mắt giả ngủ rồi mở mắt cười, làm như ăn từ chiếc thìa rỗng |
| Giả vờ với người khác hoặc búp bê | 18–24 tháng | Đút thìa rỗng cho mẹ, cho gấu bông uống nước |
| Chuỗi hành động | 2–2,5 tuổi | Khuấy nồi, múc ra bát, thổi cho nguội, đút búp bê, rồi lau miệng búp bê |
| Dùng vật thay thế | khoảng 2,5–3 tuổi | Khối gỗ thành điện thoại, chiếc lá thành tiền, chiếc hộp thành ô tô |
| Đóng vai và có kịch bản | 3–5 tuổi | Làm cô giáo điểm danh gấu bông, mở hàng bán rau, chia vai với bạn và cãi nhau về luật chơi |
Bậc dùng vật thay thế là chỗ nhiều cha mẹ không để ý: khi con gọi chiếc dép là "cái thuyền" rồi đẩy đi trên sàn, con đang dùng một thứ để đại diện cho thứ khác, cùng kiểu suy nghĩ với việc dùng chữ để đại diện cho âm thanh sau này.
Chuyện của bé Mít 2 tuổi rưỡi: khi chiếc hộp giày thành xe buýt
Bé Mít (tên giả định) hai tuổi rưỡi kéo chiếc hộp giày ra giữa phòng, đặt hai con thú bông vào, rồi kéo hộp quanh bàn và kêu "bim bim". Mẹ hỏi "Con làm gì đấy?", Mít đáp "Xe buýt đi chợ". Đến góc bàn, Mít dừng lại, nhấc một con thú bông ra và bảo "Xuống đây".
Trong vài phút ấy, Mít đã dùng vật thay thế (hộp là xe), giao vai cho đồ chơi (thú bông là khách), dựng một chuỗi việc có đầu có cuối (lên xe, đi, xuống xe) và dùng lời để kể. Tất cả lấy từ những gì Mít từng thấy: chuyến xe đưa đón của anh họ, hay cảnh người lớn bảo nhau xuống xe.
Mẹ Mít có thể đáp lại bằng cách bước vào trò nhưng không cầm lái: "Bác tài ơi, cho cô xuống ở chợ với!" Mít sẽ hoặc cho mẹ xuống, hoặc bảo "Chưa tới". Cả hai đều tốt, vì Mít vẫn là người quyết. Nếu mẹ đề nghị "Thôi để mẹ làm bến xe cho con nhé" rồi tự dựng, trò chơi dễ chuyển thành của mẹ.
Một chi tiết nhỏ: Mít có thể chơi đúng một kịch bản xe buýt hàng chục lần trong một tuần. Lặp lại như vậy là cách trẻ ôn lại những gì mình thấy trong ngày, không phải thiếu sáng tạo.
Chơi cùng con mà không giành mất trò của con
Theo sau một bước. Quan sát vài giây trước khi nói. Hỏi bằng vai: "Bác sĩ ơi, gấu bông bị làm sao thế?" thay vì hỏi từ ngoài trò "Con đang chơi bác sĩ à?".
Thêm một chi tiết, không thêm cả câu chuyện. Khi con nấu ăn giả, bạn thử nói "Ôi, nồi canh này nóng quá" rồi chờ. Một chi tiết mở cho con đi tiếp; một kịch bản dài bắt con đi theo bạn.
Nhận vai phụ. Làm khách hàng, làm bệnh nhân, làm hành khách. Vai phụ cho con cơ hội làm người điều khiển, điều mà trong đời thật con hiếm có.
Cho đồ mở, ít đồ "đúng một việc". Khăn, hộp, ống giấy, nắp nồi, chăn cũ dựng thành nhiều thứ. Đồ chơi mô phỏng quá chi tiết đôi khi chỉ chơi được một kiểu.
Rút lui khi con đã chạy. Khi con bắt đầu tự nói cho các nhân vật và không cần bạn nữa, đó là lúc lùi ra. Ngồi gần, thỉnh thoảng nhìn, nhưng không chen vào.
Không sửa "sai sự thật" trong trò. Con bảo con mèo đi học, xe buýt bay lên trời: trong trò giả vờ, đó là quyền của người kể. Sửa thế giới thật để lúc khác.
Những trò giả vờ dựng từ đồ trong nhà
Không cần bộ đồ chơi riêng. Vài gợi ý theo độ tuổi, mỗi trò nên để đồ trong một giỏ cho con tự lấy:
- Khoảng 15–24 tháng: giỏ "ăn uống" gồm cốc nhựa, thìa, bát, khăn tay; con đút cho bạn, cho gấu, cho chính mình.
- Khoảng 2–3 tuổi: giỏ "đi chợ" gồm túi vải nhỏ, vài củ quả nhựa hoặc quả thật cứng như bí nhỏ, ví cũ; con xách đi quanh nhà "mua" đồ.
- Khoảng 2–3 tuổi: giỏ "ngủ" gồm khăn nhỏ làm chăn, hộp làm giường, gấu bông; con ru gấu ngủ, hát, tắt đèn giả.
- Khoảng 3–4 tuổi: góc "phòng khám" gồm áo sơ mi cũ của bố làm áo bác sĩ, băng gạc cũ, chiếc thìa làm ống nghe.
- Khoảng 3–5 tuổi: "cửa hàng" với lá cây làm tiền, hộp rỗng làm hàng, chiếc bàn thấp làm quầy; thêm một cái chuông nhỏ cho khách bấm.
- Khoảng 4–5 tuổi: "nhà" dựng từ chăn trùm qua hai ghế; trong đó con tự đặt luật và giao vai cho mọi người.
Đổi giỏ sau vài tuần thay vì bày tất cả cùng lúc. Ít đồ một lúc giúp con chơi sâu hơn.
Trò giả vờ nuôi lời nói và khả năng hiểu người khác ra sao
Khi con giả vờ, con nói nhiều hơn lúc bình thường. Bé hai tuổi đút gấu ăn thường tự kèm lời "ăn đi", "nóng", "hết rồi"; bé bốn tuổi đóng vai cô giáo thì bắt chước nguyên giọng cô, cả những từ con chưa dùng trong đời thường như "các con trật tự". Trò chơi cho con một lý do để dùng từ, và một sân khấu để thử những câu dài hơn mà không sợ sai.
Trò giả vờ cũng là chỗ con tập đặt mình vào vị trí người khác. Làm bác sĩ, con phải nghĩ bệnh nhân đau ở đâu; làm người bán hàng, con phải đoán khách muốn mua gì. Khả năng hiểu rằng người khác có suy nghĩ, mong muốn khác mình thường rõ dần trong khoảng ba đến năm tuổi, và trò đóng vai là một trong những nơi nó được luyện nhiều nhất.
Thêm một lợi ích ít được nhắc: trò chơi có luật do chính trẻ đặt ("ai làm mẹ thì phải nấu cơm", "xe buýt chỉ dừng ở góc bàn") giúp con tập tự giữ luật, kìm lại ý muốn tức thời của mình. Khi chơi với bạn, con còn phải thương lượng: ai làm gì, đổi vai lúc nào. Những cuộc cãi nhau về luật chơi ở tuổi bốn năm tuổi không phải dấu hiệu xấu; đó là chỗ con học nhường và giữ quyền của mình.
Vì vậy, khi phải chọn giữa thêm một buổi học thẻ chữ và một buổi chiều chơi bán hàng, lựa chọn thứ hai không hề kém về giá trị nhận thức.
Những điều làm cha mẹ băn khoăn
Con có bạn tưởng tượng. Khá nhiều trẻ khoảng ba đến năm tuổi có một người bạn tưởng tượng, nói chuyện với bạn ấy, đặt chỗ ăn cho bạn ấy. Phần lớn đó là một dạng chơi giả vờ phong phú, thường tự nhạt đi khi con lớn. Bạn có thể hỏi thăm "bạn ấy" một cách nhẹ nhàng.
Con trai chơi búp bê, con gái chơi siêu nhân. Đồ chơi không có giới tính với sự phát triển nhận thức. Con trai bế búp bê đang tập chăm sóc; con gái đóng siêu nhân đang tập dũng cảm. Cả hai đều có ích.
Con chơi trò bắn súng, đánh nhau. Trò rượt đuổi, người tốt người xấu là phổ biến ở tuổi mẫu giáo. Đặt luật rõ: không đánh thật, ai nói "dừng" thì dừng. Trò giả vờ có xung đột giúp con thử cảm giác mạnh trong khung an toàn.
Con nói dối khi đang tưởng tượng. Trẻ ba bốn tuổi đôi khi kể chuyện tưởng tượng như chuyện thật. Phần này thuộc mặt cảm xúc và hành vi; ở góc nhận thức, đó là dấu hiệu con đang tập ranh giới giữa thật và giả.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Trẻ thích trò giả vờ ở mức độ khác nhau, có bé mê xếp hình hơn đóng vai. Nhưng nên trao đổi với bác sĩ nhi nếu:
- Con từng có trò giả vờ (đút gấu ăn, gọi điện thoại giả) rồi bỏ hẳn, đồng thời ít nói hơn hoặc ít nhìn mặt người hơn. Mất kỹ năng đã có luôn là lý do đi khám sớm.
- Khoảng mười tám tháng con chưa bắt chước bạn làm việc nhà hay chưa dùng đồ vật quen đúng cách (cốc, lược, thìa).
- Khoảng hai tuổi rưỡi đến ba tuổi con chưa có bất kỳ trò giả vờ nào, kể cả đơn giản, và chỉ xếp hàng hoặc xoay đồ vật theo một kiểu lặp đi lặp lại trong thời gian dài.
- Con hầu như không chia sẻ trò chơi với người lớn: không đưa đồ cho bạn xem, không nhìn bạn khi có chuyện vui.
- Bạn có cảm giác con không hiểu khi bạn nói trong vai, ví dụ không phản ứng khi bạn giả làm khách mua hàng.
Một trong các dấu hiệu trên không có nghĩa là con mắc một bệnh nào cả. Bác sĩ nhi sẽ hỏi thêm về lời nói, sự chú ý chung và vận động, có thể giới thiệu đánh giá phát triển nếu cần. Câu nên hỏi: "Con chơi như vậy có nằm trong khoảng của tuổi này không, và nhà mình nên chơi gì thêm?"
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi biết chơi giả vờ?
Những trò giả vờ đầu tiên như cầm cốc rỗng uống giả thường xuất hiện quanh mười hai đến mười tám tháng. Quanh hai tuổi rưỡi nhiều bé đút khối gỗ cho búp bê như thể đồ ăn, và khoảng bốn tuổi thì đóng hẳn một vai khi chơi.
Con 2 tuổi chưa chơi búp bê có sao không?
Không nhất thiết. Trò giả vờ có thể là đẩy xe đi chợ, gọi điện thoại giả hay đút thìa cho mẹ. Nếu con có ít nhất vài trò giả vờ đơn giản và vẫn giao tiếp tốt với người lớn thì chưa cần lo vì chưa thích búp bê.
Có nên mua bộ đồ chơi nấu ăn không?
Không bắt buộc. Nồi nhỏ, thìa, bát nhựa thật và khăn tay trong bếp đủ cho con nấu ăn giả rất lâu. Đồ chơi mô phỏng có thể làm con thích thú hơn, nhưng đồ mở như hộp và khăn cho con tưởng tượng nhiều hơn.
Trẻ có bạn tưởng tượng có bình thường không?
Ở tuổi mẫu giáo, có bạn tưởng tượng khá phổ biến và thường là dấu hiệu trí tưởng tượng phong phú. Nên hỏi bác sĩ nếu con có vẻ sợ hãi, mất ngủ vì bạn tưởng tượng, hoặc chuyện đó đi kèm thay đổi lớn về hành vi.
Cha mẹ nên chơi giả vờ cùng con bao lâu mỗi ngày?
Không có con số bắt buộc. Vài lần mười đến mười lăm phút khi bạn thật sự chú tâm có giá trị hơn một giờ vừa chơi vừa xem điện thoại. Phần còn lại, để con chơi một mình hoặc với anh chị em cũng là chơi tốt.
Trò bắn súng giả có làm trẻ hung hăng không?
Trò rượt đuổi, người tốt người xấu rất phổ biến ở trẻ ba đến năm tuổi. Điều quan trọng là luật chơi rõ ràng: không đánh thật, ai nói dừng thì dừng, và người lớn để ý khi trò chơi khiến một bé sợ thật sự.