Trẻ từ 0 đến 3 tuổi không cần nhiều đồ chơi mua sẵn: hộp giấy, chai nhựa, khăn, nồi, cốc và ống giấy đủ để làm đồ chơi hợp từng giai đoạn, miễn là đúng sức con và giữ chặt vài quy tắc an toàn, nhất là chống hóc với trẻ dưới 3 tuổi. Thứ làm nên giá trị của một món đồ chơi ở tuổi này là con được làm gì với nó, chứ không phải nó đắt hay rẻ.
Bài này đi theo giai đoạn: mỗi giai đoạn vài món, cách làm ngắn, con học gì từ đó, và chỗ dễ sai. Cuối bài là bảng kiểm an toàn và các dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi nếu con có vẻ không hứng thú với đồ vật ở bất kỳ dạng nào.
Quy tắc an toàn đọc trước khi làm
Đồ tự làm an toàn khi người làm nghĩ như một em bé: cái gì có thể vào miệng, cái gì có thể quấn cổ, cái gì có thể vỡ. Giữ các quy tắc sau:
- Thử ống giấy: món nào hoặc mảnh nào lọt qua lòng ống cuộn giấy vệ sinh là quá nhỏ cho trẻ dưới ba tuổi. Áp dụng cho nắp, hạt, cúc, viên bi, mảnh bìa.
- Không dùng pin cúc áo, nam châm nhỏ, bóng bay. Ba thứ này rất nguy hiểm nếu trẻ nuốt hoặc hít phải.
- Dây, ruy băng, sợi len chỉ dùng khi bạn ngồi cạnh và cất ngay sau khi chơi; không để dây trong cũi hay nơi con ngủ.
- Chai, hộp chứa hạt hay nước phải vặn chặt, quấn băng dính, kiểm tra mỗi lần trước khi đưa con.
- Không dùng hộp từng đựng hoá chất, thuốc, chất tẩy rửa, kể cả đã rửa.
- Bỏ ngay đồ đã rách, nứt, bong mép. Đồ tự làm hỏng nhanh hơn đồ mua, và đó là chuyện bình thường.
- Trẻ dưới ba tuổi chơi với đồ tự làm luôn cần người lớn ở trong tầm mắt.
Nếu không chắc một món có an toàn không, đừng đưa cho con. Có rất nhiều lựa chọn khác an toàn hơn trong chính căn bếp của bạn.
Từ 0 đến 6 tháng: nhìn, nghe, nắm
Khăn tương phản. Một chiếc khăn hay mảnh vải có sọc đen trắng hoặc màu đậm, căng gần chỗ con nằm chơi, cách mặt con khoảng hai ba gang tay. Mắt trẻ sơ sinh nhìn rõ nhất các mảng tương phản mạnh.
Chai lắc mini. Lọ nhựa nhỏ vừa tay, bỏ vài hạt gạo hoặc đậu, vặn chặt, quấn băng dính kín nắp. Bạn lắc chậm bên trái, bên phải để con quay đầu theo tiếng; khoảng ba bốn tháng con có thể tự nắm lắc.
Khăn mặt cuộn. Khăn bông nhỏ cuộn tròn, buộc chặt bằng dây chun ở giữa thành một "cái nơ" mềm dễ nắm. Con tập đưa lên miệng, chuyền tay.
Gương an toàn. Gương nhựa không vỡ, hoặc gương thường được bạn giữ chắc trong tay, đặt trước mặt con lúc nằm sấp chơi có người canh. Con thích nhìn khuôn mặt, dù chưa biết đó là mình.
Chỗ hay sai. Treo quá nhiều đồ quanh con một lúc. Một hai món đủ; quá nhiều kích thích làm bé nhỏ dễ mệt và quấy.
Từ 6 đến 12 tháng: rổ khám phá và trò bỏ vào lấy ra
Đây là tuổi con ngồi, bò và khám phá bằng tay, miệng. Đồ tốt nhất là đồ thật có chất liệu khác nhau, đặt trong một rổ thấp để con tự lục.
| Món | Cách làm | Con học gì |
|---|---|---|
| Rổ khám phá | Rổ thấp, vài đồ khác chất liệu: thìa gỗ, cốc inox, khăn vải, bàn chải mới chưa dùng, quả bóng vải | Nặng nhẹ, cứng mềm, lạnh ấm, tiếng khác nhau |
| Hộp giấy khoét lỗ | Hộp giấy cứng, khoét lỗ tròn vừa quả bóng vải lớn | Đồ biến mất rồi xuất hiện, bỏ vào lấy ra |
| Hộp khăn kéo | Hộp giấy rỗng nhét các khăn vải mỏng buộc nối nhau ngắn | Kéo, nắm, ngạc nhiên khi khăn ra mãi |
| Trống nồi | Nồi nhỏ úp ngược, thìa gỗ | Gõ mạnh nhẹ ra tiếng to nhỏ |
| Chai nổi chìm | Chai nhựa trong có nước và vài vật nhỏ, vặn chặt, quấn băng dính | Nhìn vật chuyển động khi lắc, lăn chai |
Đổi vài món trong rổ mỗi tuần. Con sẽ quay lại rổ với sự tò mò mới. Khăn kéo nối nhau phải ngắn và chỉ chơi khi bạn ngồi cạnh.
Từ 12 đến 24 tháng: thả, xếp, đẩy và giả vờ đầu tiên
Tuổi này con đi, leo và muốn làm theo người lớn. Ống thả bóng là món được yêu thích: dán hai ba ống giấy cứng lên tường ở độ cao vừa tay con, xiên chéo nối nhau, thả quả bóng vải ở đầu trên cho lăn xuống. Con học nhân quả, học nhìn theo đường đi, và luyện tay bỏ đúng vào lỗ.
Hộp giày làm "xe" kéo bằng dây ngắn chở thú bông quanh nhà phục vụ cả vận động lẫn giả vờ. Vài hộp giấy cỡ khác nhau, bọc kín bằng băng dính, thành khối xếp to, nhẹ, đổ không đau. Một bộ đồ bếp thật nhưng an toàn (nồi nhỏ, thìa gỗ, bát nhựa, khăn) là đồ chơi giả vờ đầu tiên của rất nhiều bé.
Bé Đậu (tên giả định) mười tám tháng được bố làm một "hộp bưu điện": hộp giấy khoét khe dài, kèm các tấm bìa cứng cắt từ hộp sữa cũ, đủ lớn. Đậu nhét bìa vào khe, mở nắp lấy ra, nhét lại, cả chục lần. Đậu đang luyện xoay cổ tay cho tấm bìa khớp hướng khe, một kỹ năng mà đồ chơi hình khối mua sẵn cũng nhắm tới.
Chỗ hay sai ở tuổi này là làm quá đẹp, quá khó. Con không cần hộp được trang trí cầu kỳ; con cần lỗ đủ to để thành công, rồi dần nhỏ lại.
Từ 2 đến 3 tuổi: ghép, xâu, phân loại và đóng vai
Tay con khéo hơn, con nói nhiều hơn và bắt đầu tưởng tượng. Đồ tự làm có thể khó hơn một chút:
- Xâu ống hút to hoặc ống giấy cắt khúc vào sợi dây giày cứng đầu; đồ xâu phải to hơn lòng ống cuộn giấy vệ sinh.
- Bộ phân loại: nắp chai to các màu và vài cái bát cùng màu.
- Tranh cắt đôi: ảnh to dán lên bìa cứng, cắt làm hai hoặc ba mảnh thẳng để con ghép lại.
- Hộp cảm giác: thùng nông đựng hạt to như đậu ngự hoặc mì ống khô, có thìa, cốc, phễu; chỉ chơi khi bạn ngồi cạnh.
- Góc đóng vai từ thùng các tông lớn: khoét cửa sổ thành nhà, thành ô tô, thành quầy hàng.
- Bảng nút vặn: tấm bìa cứng có gắn vài nắp chai vặn được (cổ chai cắt ra, dán chặt) cho con vặn ra vặn vào.
- Túi bí mật: túi vải kín, bỏ vào một món quen, con thò tay sờ và đoán.
Mỗi món nên làm cùng con nếu được: con xé băng dính, chọn màu, cầm hộp. Phần làm cũng là phần chơi.
Người lớn chơi cùng món đồ tự làm thế nào
Đưa ra rồi im lặng một lúc. Đặt món đồ trước mặt con và chờ xem con làm gì với nó. Nhiều bé nghĩ ra cách chơi mà người làm không hề tính tới, như dùng hộp khoét lỗ làm mũ, dùng ống giấy làm ống nhòm.
Làm mẫu một lần, ngắn. Nếu con lúng túng, thả quả bóng vào lỗ một lần cho con xem rồi đưa bóng cho con. Không cần nói "làm thế này này" nhiều lần.
Gọi tên điều đang xảy ra. "Bóng lăn xuống." "Nắp kêu cạch." Câu ngắn ấy nối việc con làm với lời nói, giúp cả ngôn ngữ lẫn nhận thức.
Nâng độ khó từng chút. Lỗ khoét to rồi nhỏ dần, chai lắc hai loại hạt rồi ba loại, tranh cắt đôi rồi cắt ba. Một món đồ tự làm có thể theo con nhiều tháng nếu bạn điều chỉnh độ khó.
Dừng khi con dừng. Khi con quay đi, ngáp, ném đồ xa, trò chơi đã xong. Cất đi, vài hôm sau đưa lại; món cũ thường được đón như món mới.
Không bắt con chơi "đúng cách". Trong giới hạn an toàn, cách con chọn để chơi đều có giá trị. Sửa cách chơi liên tục khiến con mất hứng với chính món đồ bạn mất công làm.
Những thứ không cần làm hoặc không nên dùng
Phong trào đồ chơi tự làm trên mạng có nhiều ý hay, nhưng cũng có những món không hợp tuổi hoặc tốn công vô ích:
- Không cần làm đồ chơi phức tạp mất cả buổi tối. Món làm trong năm phút mà con chơi được nhiều lần đáng giá hơn món cầu kỳ con chơi một lần.
- Tránh hộp cảm giác bằng hạt nhỏ, hạt nở trong nước hay bột màu cho trẻ còn hay đưa đồ vào miệng.
- Tránh dùng keo nến nóng ở chỗ con với tới được và tránh để lại mảnh keo, ghim bấm, kim băng trên đồ.
- Không cần biến mỗi món đồ thành bài học màu, số, chữ. Ở tuổi này, sờ, lắc, thả, đổ đã là học.
- Không cần làm cả chục món một lúc. Hai ba món mới mỗi tháng là đủ, đổi vòng với đồ cũ.
Đồ tự làm không phải để thay hẳn đồ mua, mà để bạn bớt lo rằng con thiếu đồ chơi. Một căn bếp an toàn và một người lớn sẵn lòng chơi cùng đã là phòng chơi tốt.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Không hứng thú với một món đồ tự làm cụ thể là chuyện bình thường. Điều cần để ý là cách con tương tác với đồ vật nói chung. Nên hỏi bác sĩ nhi nếu:
- Con mất kỹ năng đã có: trước đây với lấy, nắm, đập, bỏ vào lấy ra được mà nay không làm nữa.
- Khoảng sáu tháng con chưa với lấy đồ vật mình muốn, hoặc chỉ dùng một tay.
- Khoảng chín đến mười hai tháng con hầu như không chuyển đồ từ tay này sang tay kia, không khám phá đồ bằng tay và miệng.
- Khoảng mười tám tháng đến hai tuổi con chưa bắt chước dùng đồ quen (cốc, thìa, lược) và chưa có trò chơi nào với người lớn.
- Con có vẻ không nhìn rõ đồ chơi, hay nhìn rất gần, hoặc không quay về phía âm thanh của chai lắc.
Mang theo Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em, và nếu được, quay vài đoạn ngắn cảnh con chơi. Bác sĩ nhi sẽ nhìn toàn diện vận động, thị giác, thính giác trước khi nói gì; một dấu hiệu riêng không phải là chẩn đoán.
Câu hỏi thường gặp
Đồ chơi tự làm có an toàn cho trẻ dưới 1 tuổi không?
Có, nếu giữ quy tắc chống hóc, vặn chặt và quấn kín mọi nắp, không dùng pin cúc áo, nam châm nhỏ, bóng bay, dây dài, và luôn có người lớn ở trong tầm mắt. Bỏ ngay đồ đã rách hoặc nứt.
Làm sao biết một món đồ quá nhỏ với trẻ?
Dùng ống cuộn giấy vệ sinh làm thước thử: món nào hoặc mảnh nào lọt qua lòng ống là quá nhỏ cho trẻ dưới ba tuổi. Quy tắc này áp dụng cho nắp, hạt, cúc, viên bi và cả mảnh vỡ từ đồ chơi.
Trẻ 1 tuổi nên có đồ chơi tự làm gì?
Ống thả bóng dán tường, hộp giấy khoét lỗ, bộ nồi bát thìa an toàn, khối xếp làm từ hộp giấy bọc kín và hộp kéo xe bằng dây ngắn là những món phù hợp. Đổi món mỗi tuần để con giữ được hứng thú.
Có cần mua đồ chơi giáo dục cho trẻ dưới 3 tuổi không?
Không bắt buộc. Đồ chơi mua sẵn chất lượng tốt cũng có ích, nhưng đồ tự làm từ hộp, chai, khăn, nồi cho trẻ trải nghiệm tương tự. Điều quan trọng là món đồ vừa sức con và có người lớn chơi cùng lúc cần.
Rổ khám phá cho bé gồm những gì?
Một rổ thấp với năm bảy đồ vật thật khác chất liệu như thìa gỗ, cốc inox, khăn vải, bàn chải mới, bóng vải, quả bí nhỏ. Mọi món phải to hơn lòng ống cuộn giấy vệ sinh, không sắc cạnh, và đổi vài món mỗi tuần.