Khi trẻ 7–12 tháng bắt đầu bò và vịn đứng, nhà cần được rà lại ở đúng tầm mắt của bé: che ổ điện, gom dây, cố định tủ kệ vào tường, dọn vật nhỏ khỏi sàn, chắn cầu thang và ban công, không để xô chậu có nước, cất đồ nóng và hoá chất lên cao. Lý do đơn giản: khả năng di chuyển của bé tăng rất nhanh, còn khả năng nhận ra nguy hiểm thì phải nhiều năm sau mới có.
Phần dưới là cách rà nhà trong một buổi, bảng kiểm từng phòng, bốn nhóm nguy cơ chính ở tuổi này (hóc, ngã, nước, nhiệt), cũi và chỗ ngủ khi bé biết đứng, những thứ không cần mua, và những tình huống phải đưa bé đi khám ngay. Đây là nguyên tắc chung; trường hợp cụ thể của bé luôn hỏi thêm bác sĩ nhi.
Vì sao tuổi 7–12 tháng là lúc phải rà nhà
Mới tháng trước bé còn nằm yên chỗ bạn đặt. Tháng này bé lăn, trườn, bò, và chỉ vài tuần sau đã kéo người đứng lên vịn bàn. Mỗi kỹ năng mới mở ra một tầng nguy cơ mới: biết bò thì tới được ổ điện, biết đứng thì với được mặt bàn, biết leo thì trèo lên ghế cạnh cửa sổ. Cha mẹ thường rà nhà một lần rồi quên, trong khi tầm với của bé đổi gần như mỗi tháng.
Ở tuổi này bé chưa hiểu lời cấm theo nghĩa nhớ và tránh. Bé có thể khựng lại khi nghe "không", nhưng vài phút sau quay lại đúng chỗ đó, vì sự tò mò là động cơ phát triển của bé. Đánh vào tay bé không dạy được bé điều gì về nguy hiểm, chỉ dạy bé sợ người lớn. Cách duy nhất có tác dụng ở tuổi này là sắp xếp lại môi trường và có người lớn để mắt.
Rà nhà cũng không có nghĩa là bọc kín mọi thứ. Bé cần một vùng đủ rộng để bò, leo, ngã và đứng dậy. Mục tiêu là loại bỏ những nguy cơ gây thương tích nặng, chứ không phải những cú ngã nhỏ trên thảm.
Rà nhà trong một buổi: bò một vòng ở tầm của bé
Cách nhanh nhất để thấy nhà mình qua mắt bé là xuống sàn. Một buổi chiều, hai người lớn làm lần lượt:
- Quỳ hoặc bò khắp các phòng bé có thể tới, nhìn ở độ cao khoảng nửa mét. Ghi lại mọi thứ có thể cầm, kéo, chui vào, leo lên.
- Nhặt hết vật nhỏ trên sàn và dưới gầm ghế: đồng xu, pin, nắp chai, hạt, kẹp tóc, đồ chơi nhỏ của anh chị. Thử bằng ống lõi giấy vệ sinh: lọt qua là phải cất.
- Đứng dậy ở độ cao bé vịn đứng, khoảng ngang bàn uống nước. Xem mặt bàn có gì, khăn trải bàn có kéo được không, dây điện nào thõng xuống.
- Lay thử từng món đồ đạc cao: tủ, kệ ti vi, giá sách, tủ giày. Món nào lung lay khi kéo là phải bắt vít vào tường.
- Kiểm tra mọi lối ra: cầu thang, ban công, cửa nhà vệ sinh, cửa ra sân, cửa bếp. Lối nào bé không được tới phải có cửa chắn hoặc luôn đóng.
- Lập danh sách việc cần làm theo thứ tự nguy hiểm: điện, đổ, nước, ngã cao, nhiệt, hoá chất, rồi tới những thứ nhỏ hơn.
Rà lại sau mỗi kỹ năng mới của bé: khi bé bắt đầu đứng, bắt đầu leo, bắt đầu đi. Mỗi lần chỉ mất vài phút nhưng phát hiện được những nguy cơ mới xuất hiện.
Bảng kiểm từng khu vực trong nhà
Bảng dưới gom những nguy cơ thường gặp trong nhà ở, căn hộ chung cư lẫn nhà phố, và cách xử lý đơn giản. Bạn đánh dấu những dòng nhà mình chưa làm.
| Khu vực | Nguy cơ thường gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Phòng khách | Ổ điện thấp, dây quạt, tủ kệ ti vi chưa bắt vít, bàn kính cạnh sắc | Che ổ điện, gom dây, bắt vít tủ kệ, bọc góc bàn |
| Bếp | Nồi nóng, ấm siêu tốc, dao kéo, túi ni lông, hoá chất tẩy rửa dưới bồn | Quay tay cầm nồi vào trong, chốt tủ thấp, cất hoá chất lên cao |
| Nhà vệ sinh | Xô chậu có nước, bồn cầu, thuốc, mỹ phẩm, dao cạo | Luôn đóng cửa, đổ hết nước trong xô chậu, cất thuốc vào tủ có khoá |
| Phòng ngủ | Giường người lớn cao, dây rèm, ngăn kéo tủ có thể trèo | Không để bé một mình trên giường, buộc gọn dây rèm, bắt vít tủ |
| Cầu thang | Ngã từ bậc cao | Cửa chắn ở cả đầu và chân cầu thang |
| Ban công, cửa sổ | Trèo lên đồ đạc rồi lọt qua lan can, cửa sổ | Dời ghế, thùng, chậu khỏi sát lan can; lưới hoặc khoá cửa sổ |
| Sân, khu nước | Lu, chum, bể nước, chậu cây có nước, ao | Đậy kín có khoá, rào chắn, không để bé ra sân một mình |
Nhà nào nuôi chó mèo thì thêm: bát nước, bát ăn và khay cát đặt ngoài vùng bé bò. Nhà có người lớn tuổi dùng thuốc hằng ngày thì kiểm tra hộp thuốc để ở đâu; hộp thuốc chia ngày để trên bàn là thứ trẻ nhỏ rất dễ với tới.
Hóc dị vật, pin cúc áo và nam châm
Vì sao vật nhỏ nguy hiểm nhất ở tuổi này. Bé đang tập nhón bằng ngón tay và vẫn tìm hiểu đồ vật bằng miệng. Đường thở của trẻ nhỏ rất hẹp, nên vật nhỏ, tròn, trơn như hạt, viên bi, nho nguyên quả, mẩu xúc xích tròn đều có thể gây hóc.
Pin cúc áo là trường hợp đặc biệt. Pin tròn dẹt trong điều khiển, cân điện tử, đồ chơi phát sáng, thiệp nhạc có thể gây bỏng nặng thực quản trong thời gian ngắn nếu bé nuốt. Nghi bé nuốt pin, đưa bé đi cấp cứu ngay, không chờ triệu chứng, không cố gây nôn.
Nam châm nhỏ cũng nguy hiểm. Hai viên nam châm nuốt vào có thể hút nhau qua thành ruột. Đồ chơi, đồ trang trí tủ lạnh có nam châm nhỏ phải cất khỏi tầm với. Nghi nuốt nam châm cũng đi khám ngay.
Túi ni lông và màng bọc. Bé có thể trùm lên mặt. Gom túi ni lông vào một ngăn kéo cao, buộc nút trước khi bỏ đi.
Học sơ cứu hóc dị vật cho trẻ dưới một tuổi. Cách sơ cứu cho trẻ dưới một tuổi khác với người lớn. Một buổi học sơ cứu do cơ sở y tế hoặc tổ chức uy tín hướng dẫn, có thực hành trên mô hình, đáng giá hơn mọi bài đọc.
Nước và nhiệt: hai nguy cơ người lớn hay xem nhẹ
Trẻ nhỏ có thể đuối nước trong một lượng nước rất ít, chỉ vài phân trong xô hay chậu, vì bé chúi đầu vào mà không đủ sức tự nhấc lên, và chuyện này thường xảy ra lặng lẽ, không có tiếng kêu. Nhiều gia đình có thói quen trữ nước trong xô, thau, lu ở nhà tắm hoặc ngoài sân. Khi bé biết bò, đổ hết nước sau khi dùng, úp ngược xô chậu, đậy kín và khoá lu bể, đóng cửa nhà tắm.
Khi tắm cho bé, chuẩn bị đủ đồ trước để không phải rời đi giữa chừng. Nếu cần ra mở cửa hay nghe điện thoại, bế bé theo. Anh chị lớn trong nhà chưa phải người trông bé ở chỗ có nước.
Về nhiệt, những cú bỏng hay gặp ở tuổi này là cốc trà, cà phê nóng trên bàn thấp, khăn trải bàn bị kéo, ấm siêu tốc có dây thõng xuống, nồi trên bếp có tay cầm chìa ra ngoài, bàn ủi để nguội trên sàn. Một nguyên tắc dễ nhớ: không cầm đồ uống nóng khi đang bế bé, và đặt đồ nóng ở giữa bàn cao chứ không ở mép. Khi bé bị bỏng, xả vùng bỏng dưới vòi nước mát sạch một lúc lâu, không bôi kem đánh răng, mỡ hay nước mắm, rồi đưa bé đi khám.
Cũi và chỗ ngủ khi bé biết đứng
Bé 8–12 tháng kéo người đứng lên trong cũi là chuyện thường, và đây là lúc cần chỉnh lại chỗ ngủ. Những việc nên làm:
- Hạ đệm cũi xuống nấc thấp nhất để thành cũi đủ cao so với bé đang đứng.
- Dọn gối to, thú bông lớn, tấm quây dày khỏi cũi; bé có thể đặt chân lên để trèo qua thành.
- Đặt cũi xa cửa sổ, xa dây rèm và dây điện; bé đứng trong cũi với tới được nhiều hơn bạn nghĩ.
- Kiểm tra khoảng cách giữa các nan cũi và các ốc vít; cũi cũ hoặc cũi mượn càng cần kiểm tra kỹ.
- Không treo đồ chơi có dây dài trên thành cũi; khi bé biết đứng, tháo luôn đồ treo phía trên cũi.
- Nếu bé ngủ giường chung với gia đình, giường phải sát tường hoặc có thanh chắn chắc chắn, không có khe hở bé lọt xuống.
Khi bé đã trèo được qua thành cũi dù đệm ở nấc thấp nhất, đó là lúc cân nhắc chuyển sang nệm sát sàn trong một căn phòng đã rà an toàn, thay vì để bé tiếp tục trèo và ngã từ độ cao.
Những thứ không cần mua và những thứ hay mua nhầm
Thị trường đồ an toàn cho trẻ rất nhiều, nhưng không phải món nào cũng cần, có món còn gây nguy hiểm thêm:
- Xe tập đi: khuyến cáo an toàn chung là không dùng. Xe cho bé di chuyển nhanh hơn khả năng kiểm soát, dễ lao xuống bậc, với tới đồ nóng, và không giúp bé đi sớm hơn.
- Cửa chắn loại tì ép vào tường ở đầu cầu thang: loại này có thể bung ra khi bé dựa vào. Ở đầu cầu thang nên dùng loại bắt vít cố định; loại tì ép chỉ hợp cho cửa phòng hoặc chân cầu thang.
- Thảm xốp mỏng chất lượng kém: bé hay cắn, xé mép thảm thành mảnh nhỏ. Chọn loại dày, mép liền, kiểm tra thường xuyên.
- Khử trùng mọi thứ hằng ngày: không cần. Lau dọn sạch sẽ thông thường là đủ; hoá chất khử trùng để trong tầm với lại là nguy cơ mới.
- Camera thay cho người trông: camera giúp nghe nhìn từ xa nhưng không thay được người lớn ở gần khi bé đang bò quanh nhà.
Món đầu tư đáng nhất thường không đắt: vài miếng che ổ điện, dây bắt vít tủ, cửa chắn cầu thang đúng loại, và thời gian một buổi chiều để rà nhà.
Khi nào phải đưa bé đi khám ngay, khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Phần lớn va chạm nhỏ không cần đi viện. Nhưng có những tình huống không được chờ:
- Nghi bé nuốt pin cúc áo, nam châm, hoá chất, thuốc của người lớn: đi cấp cứu ngay, mang theo vỏ hộp hoặc món đồ còn lại.
- Bé hóc, ho không ra tiếng, tím tái, không thở được: sơ cứu ngay và gọi cấp cứu.
- Sau ngã đập đầu, bé nôn nhiều lần, li bì khó đánh thức, co giật, khóc thét không dỗ được, chảy máu hoặc dịch trong ở mũi, tai.
- Bỏng rộng, bỏng ở mặt, tay, vùng kín, hoặc bỏng phồng rộp.
- Bé được kéo lên khỏi nước, dù trông đã tỉnh, vẫn nên được bác sĩ khám.
- Ngoài chấn thương: bé mất kỹ năng đã có, ví dụ đang bò nay không bò, đang bập bẹ nay im lặng, cũng là lý do hỏi bác sĩ nhi sớm.
Lưu sẵn số cấp cứu và số cơ sở y tế gần nhà vào điện thoại của mọi người lớn trông bé, kể cả ông bà và người giúp việc. Khi không chắc, gọi hỏi nhân viên y tế thay vì tự xử lý theo kinh nghiệm truyền miệng.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tháng thì cần làm an toàn nhà cửa?
Tốt nhất là làm trước khi bé biết bò, thường quanh 6–7 tháng, vì bé di chuyển nhanh hơn cha mẹ nghĩ. Sau đó rà lại mỗi khi bé có kỹ năng mới như vịn đứng, leo trèo, đi.
Có nên dùng xe tập đi cho bé 8–10 tháng?
Không nên. Khuyến cáo an toàn chung là không dùng xe tập đi vì nguy cơ lao xuống bậc, với tới đồ nóng và vật nguy hiểm, trong khi xe không làm bé đi sớm hơn. Sàn phẳng và đồ vịn chắc chắn là đủ cho bé tập.
Bé nuốt đồng xu có nguy hiểm không?
Bạn nên đưa bé đi khám để bác sĩ xác định vị trí đồng xu, nhất là khi bé chảy nước dãi nhiều, nôn, khó nuốt, ho hoặc đau. Nếu không chắc đó là đồng xu hay pin cúc áo thì coi như pin và đi cấp cứu ngay.
Cửa chắn cầu thang loại nào an toàn hơn?
Ở đầu cầu thang nên dùng loại bắt vít cố định vào tường, vì loại tì ép có thể bung ra khi bé dựa vào và làm bé ngã xuống bậc. Loại tì ép dùng được cho cửa phòng hoặc chân cầu thang.
Có cần bọc tất cả các góc bàn ghế trong nhà?
Không cần bọc hết. Ưu tiên góc sắc ở ngang tầm đầu bé khi bò và vịn đứng, nhất là bàn kính, bàn đá, kệ ti vi. Những cú va nhẹ vào góc bo tròn là một phần của việc tập đi, không cần phòng hết.
Bé ngã từ giường xuống có cần đi khám không?
Nếu bé khóc ngay rồi nín, chơi bình thường, bạn theo dõi kỹ trong những giờ sau. Đưa bé đi khám ngay nếu bé nôn nhiều lần, li bì, co giật, khóc thét không dỗ được, có cục sưng lớn hoặc chảy dịch ở mũi, tai.