Ở lần khám sức khoẻ hoặc tiêm chủng quanh 4 tháng và 6 tháng, ngoài cân đo và tiêm, bố mẹ nên hỏi bác sĩ nhi về phát triển: bé đã làm được gì, có gì cần theo dõi, và khi nào quay lại. Câu hỏi có ích nhất thường cụ thể và có ghi chú kèm theo, ví dụ "bé 4 tháng chưa chống được khuỷu tay khi nằm sấp, tuần nào cũng tập, như vậy có cần đánh giá thêm không".
Lần khám thường ngắn, bé có khi khóc, ngủ hoặc căng thẳng nên không làm như ở nhà. Chuẩn bị trước giúp bố mẹ không quên điều muốn hỏi và giúp bác sĩ có đủ thông tin. Phần dưới gợi ý cần mang gì, câu hỏi cho từng lần khám, cách mô tả điều lo lắng, cách hiểu câu "theo dõi thêm", và những dấu hiệu không chờ tới lịch khám.
Vì sao nên chuẩn bị trước lần khám
Một buổi khám cho bé nhỏ thường diễn ra nhanh: cân, đo, nghe tim phổi, xem da, xem bụng, hỏi vài câu về bú và ngủ, rồi tiêm nếu có lịch. Bố mẹ vừa giữ bé, vừa trả lời, vừa dỗ, nên rất dễ ra về mới nhớ ra điều muốn hỏi. Phát triển là phần dễ bị bỏ qua nhất vì không có con số như cân nặng.
Bác sĩ cũng chỉ thấy bé trong vài phút, ở một nơi lạ, có khi đúng lúc bé đói hay buồn ngủ. Bé 5 tháng ở nhà lật thoăn thoắt có thể nằm im trên bàn khám. Ngược lại, điều bố mẹ thấy mỗi ngày, như bé chỉ dùng một tay hay không quay về phía tiếng gọi, có thể không lộ ra trong phòng khám.
Vì vậy thông tin từ bố mẹ là phần rất quan trọng của việc đánh giá phát triển. Bố mẹ không cần biết thuật ngữ, chỉ cần mô tả rõ điều mình thấy. Một tờ ghi chú và vài đoạn video ngắn thường giúp buổi khám có ích hơn nhiều so với một câu chung chung "con có bình thường không bác sĩ".
Mang theo gì khi đi khám
Không cần chuẩn bị cầu kỳ. Những thứ sau gói gọn trong một túi nhỏ và một ghi chú trên điện thoại:
- Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em của Bộ Y tế nếu gia đình có, kèm sổ hoặc phiếu tiêm chủng.
- Ghi chú ngày bé làm được những việc mới: lần đầu chống khuỷu tay, cười thành tiếng, lật, với lấy đồ.
- Ghi chú điều làm bố mẹ băn khoăn, viết thành câu hỏi, xếp điều quan trọng nhất lên đầu.
- Vài đoạn video ngắn quay ở nhà: bé nằm sấp, bé với đồ, bé đáp lại khi được nói chuyện, hoặc đúng cảnh làm bố mẹ lo.
- Với bé sinh non: số tuần sinh sớm, để cùng bác sĩ nhìn theo tuổi hiệu chỉnh.
- Tiền sử đáng chú ý: kết quả sàng lọc thính lực sơ sinh, những lần nằm viện, người trong gia đình nghe kém hay có vấn đề phát triển.
- Đồ chơi quen thuộc và đồ dỗ bé, để bé dịu lại khi được khám.
Nếu đi khám một mình, có thể nhờ người thân gọi video để cùng nghe lời dặn, hoặc xin bác sĩ cho ghi lại những điều cần nhớ.
Câu hỏi nên đặt ở từng lần khám
Bảng dưới gợi ý câu hỏi về phát triển dựa trên các mốc lứa 4 tháng và 6 tháng trong bảng CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ 2022. Không cần hỏi hết, chọn câu liên quan tới bé.
| Chủ đề | Ở lần khám quanh 4 tháng | Ở lần khám quanh 6 tháng |
|---|---|---|
| Vận động | Bé giữ đầu và chống khuỷu tay như vậy đã ổn chưa? | Bé lật, chống thẳng tay, ngồi chống tay như vậy là ổn chưa? |
| Tay | Bé cầm đồ khi được đặt vào tay, vung tay về đồ có đúng tuổi không? | Bé với lấy đồ mình muốn, đưa đồ vào miệng có đúng tuổi không? |
| Nghe, tiếng | Bé ê a đáp lại, quay về giọng nói như vậy có cần kiểm tra thính lực không? | Bé thay lượt phát tiếng, kêu ré, cười thành tiếng như vậy là ổn chưa? |
| Nhìn | Bé nhìn theo đồ vật, hai mắt nhìn cùng hướng chưa? | Bé có nhìn và với trúng đồ không? |
| Cảm xúc | Bé tự cười gọi người lớn như vậy là ổn chưa? | Bé nhận ra người quen như vậy là ổn chưa? |
| Tiếp theo | Những tháng tới nên chú ý điều gì, khi nào quay lại? | Bé có dấu hiệu sẵn sàng ăn dặm chưa, những tháng tới nên chú ý điều gì? |
Câu hỏi về ăn dặm ở lần khám 6 tháng là để bác sĩ nhìn các dấu hiệu sẵn sàng như giữ đầu vững, ngồi có đỡ, tò mò với đồ ăn; cách cho ăn cụ thể nên hỏi riêng và tìm hướng dẫn chuyên về dinh dưỡng.
Mô tả điều lo lắng sao cho bác sĩ hiểu
Cùng một mối lo, cách nói khác nhau dẫn tới mức hiểu khác nhau. Có thể mô tả theo trình tự sau:
- Nói điều cụ thể bố mẹ thấy, không nói kết luận. Thay vì "con hơi chậm", nói "bé 6 tháng chưa lật chiều nào".
- Nói thời gian: bắt đầu thấy từ bao giờ, có thay đổi gì từ đó đến nay.
- Nói tần suất và hoàn cảnh: lúc nào cũng vậy, hay chỉ khi bé mệt, đói, ở chỗ lạ.
- Nói điều đã thử: đã cho nằm sấp mỗi ngày, đã thử đặt đồ hai bên.
- Cho bác sĩ xem video nếu bé không thể hiện trong phòng khám.
- Hỏi thẳng câu mình cần trả lời: có cần đánh giá thêm không, nếu chờ thì chờ tới bao giờ.
Bố mẹ không phải xin lỗi vì lo "quá". Bác sĩ nhi được đào tạo để phân biệt dao động bình thường với dấu hiệu cần xem kỹ, và việc bố mẹ nói ra chính là thông tin bác sĩ cần.
Buổi khám của bé Khoai ở Hải Phòng
Khoai được 6 tháng. Bố mẹ lo vì Khoai chưa lật lần nào, trong khi bé hàng xóm cùng tháng đã lật từ lâu. Trước buổi khám, mẹ ghi lại: Khoai chống thẳng tay khi nằm sấp được khoảng hai tuần nay, với lấy đồ tốt bằng cả hai tay, cười thành tiếng, kêu ré, nhận ra bà. Mẹ quay một đoạn video Khoai nằm sấp nghiêng người theo quả bóng nhưng chưa lật.
Bác sĩ xem video, khám trương lực cơ, cho Khoai nằm sấp trên bàn khám. Bác sĩ hỏi Khoai được nằm sấp trên sàn bao nhiêu mỗi ngày. Mẹ thú thật Khoai hay được bế hoặc ngồi ghế tựa vì bà sợ cháu ngã. Bác sĩ nói các mốc khác của Khoai đều có, cơ thể cử động đều hai bên, nên chưa thấy điều đáng lo; đề nghị cho Khoai nhiều thời gian trên sàn hơn và hẹn xem lại sau một khoảng thời gian cụ thể.
Bác sĩ cũng dặn: nếu trước lần hẹn mà Khoai mất kỹ năng đã có, hoặc bố mẹ thấy một bên người cử động kém hơn, thì đưa đi khám sớm. Mẹ ghi lại ngày hẹn. Ba tuần sau, Khoai lật lần đầu trên tấm thảm phòng khách. Câu chuyện giả định này không có nghĩa bé nào chưa lật cũng chỉ cần chờ; nó cho thấy cách một mối lo được xem xét cùng cả bức tranh.
Hiểu câu trả lời của bác sĩ
"Theo dõi thêm" không có nghĩa là bỏ qua. Câu này thường có nghĩa là hiện tại chưa thấy dấu hiệu cần can thiệp, nhưng cần xem lại. Hỏi cụ thể: theo dõi điều gì, bao lâu thì quay lại, và dấu hiệu nào thì không chờ tới lần hẹn.
Xin một mốc thời gian rõ ràng. Một ngày hẹn cụ thể giúp bố mẹ không phải đoán. Ghi ngày hẹn vào sổ hoặc điện thoại kèm điều cần quan sát trong thời gian chờ.
Hỏi về chuyển khám chuyên khoa khi cần. Nếu bác sĩ đề nghị đánh giá thêm, hỏi đánh giá ở đâu, cần chuẩn bị gì, trong lúc chờ có thể làm gì ở nhà.
Xin ý kiến khác là quyền của bố mẹ. Nếu vẫn lo sau buổi khám, bố mẹ có thể hỏi thêm một bác sĩ nhi khác. Điều này không có nghĩa là không tin bác sĩ đầu tiên.
Không tự kết luận từ thông tin trên mạng. Một dấu hiệu đơn lẻ có thể có nhiều lý do, phần lớn không đáng lo. Gõ triệu chứng lên mạng rồi gắn cho con một tên bệnh thường chỉ làm cả nhà hoảng.
Sau buổi khám: làm gì ở nhà
Về tới nhà, việc đầu tiên là ghi lại những gì bác sĩ dặn khi còn nhớ rõ: kết luận chính, điều cần quan sát, ngày hẹn, dấu hiệu không chờ. Nếu ông bà hay người khác cùng chăm bé, kể lại cho họ, vì họ là người thấy bé nhiều giờ trong ngày.
Nếu bác sĩ gợi ý cho bé thêm thời gian nằm sấp, chơi trên sàn hay trò chuyện nhiều hơn, chia nhỏ thành những việc cụ thể trong ngày, như nằm sấp sau mỗi lần thay tã khi bé tỉnh, đọc sách tranh trước giờ ngủ tối. Việc nhỏ, đều đặn, dễ duy trì hơn kế hoạch lớn.
Trong thời gian chờ lần hẹn, tiếp tục ghi chú như trước, thêm video nếu có thay đổi. Đừng ép bé tập nhiều hơn mức bé chịu, vì bé mệt và cáu sẽ ít làm được hơn. Nếu đã có lịch đánh giá chuyên khoa, hỏi nơi đó cần mang gì và gọi xác nhận trước khi đi. Và nhớ rằng, cho dù đang theo dõi một điều gì, bé vẫn cần nhất là những giờ chơi vui với người lớn, không phải những giờ luyện tập.
Những dấu hiệu không chờ tới lịch khám
Có những điều nên đưa bé đi khám sớm, không đợi tới lần khám định kỳ hay lịch tiêm:
- Bé mất kỹ năng đã có: thôi cười, thôi ê a, thôi với đồ, không còn nâng đầu.
- Bé không phản ứng với tiếng động lớn, không quay về phía giọng nói.
- Bé không nhìn theo người hay đồ vật, hoặc mắt có vẻ lệch nhiều.
- Một bên người cử động kém rõ rệt so với bên kia.
- Người bé luôn cứng đờ hoặc mềm oặt khác thường.
- Bé có cơn co giật, giật cứng người lặp đi lặp lại, hay những đợt mắt nhìn trân trân không đáp lại.
- Bé sốt, bỏ bú, lừ đừ, khó đánh thức, thở khó: đi cấp cứu ngay.
Với những dấu hiệu này, càng được xem sớm càng tốt. Mang theo ghi chú và video nếu có, và nói rõ bé sinh đủ tháng hay sinh non bao nhiêu tuần.
Câu hỏi thường gặp
Bé 4 tháng và 6 tháng có cần khám phát triển riêng không?
Thường không cần một buổi riêng. Lần khám sức khoẻ hoặc tiêm chủng là dịp để hỏi về phát triển. Nếu bố mẹ có điều lo cụ thể, có thể đặt lịch khám nhi để được hỏi kỹ hơn thay vì chờ.
Đi tiêm chủng có hỏi được bác sĩ về phát triển không?
Tuỳ nơi. Ở nhiều điểm tiêm, nhân viên y tế tập trung vào khám sàng lọc trước tiêm. Nếu không có dịp hỏi kỹ, đặt một lịch khám nhi riêng và mang theo ghi chú, video.
Trẻ sinh non khám 4 tháng thì so với mốc nào?
So theo tuổi hiệu chỉnh: lấy tuổi theo lịch trừ số tuần sinh sớm. Nhắc bác sĩ số tuần sinh sớm ở mỗi lần khám để cùng nhìn đúng mốc.
Quay video bé ở nhà có thật sự giúp bác sĩ không?
Có. Bé thường căng thẳng trong phòng khám và không làm như ở nhà. Video ngắn quay đúng cảnh bố mẹ lo, có ghi ngày, giúp bác sĩ thấy điều bố mẹ thấy.
Bác sĩ bảo bình thường mà vẫn lo thì làm gì?
Hỏi cụ thể điều gì khiến bác sĩ yên tâm, dấu hiệu nào thì quay lại, và xin một mốc hẹn. Nếu vẫn lo, có thể hỏi thêm một bác sĩ nhi khác. Mất kỹ năng đã có luôn là lý do đi khám lại sớm.
Có nên ghi mốc phát triển vào Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em không?
Nên, nếu gia đình có sổ. Ghi ngày bé làm được việc mới giúp mọi lần khám có cùng một nguồn thông tin, nhất là khi bé được khám ở nhiều nơi khác nhau.