GiaiDoan.comGiai Đoạn
Trẻ 7 đến 12 tháng

Nói chuyện với trẻ 7–12 tháng: đáp lại bập bẹ, gọi tên và dạy cử chỉ đầu tiên

Cách nói chuyện với trẻ 7–12 tháng để bé hiểu tên mình, dùng cử chỉ và tiến tới từ đầu tiên: năm kỹ thuật hằng ngày, đọc sách tranh, nhà hai thứ tiếng, lúc nên khám.

Morning kitchen, a Vietnamese grandmother seen from behind on a low stool beside a baby girl in a high chair, both gazing at potted herbs on a kitchen windowsill, morning light

Với trẻ 7–12 tháng, cách nói chuyện có ích nhất là đáp lại mỗi tiếng bập bẹ như một câu trả lời, nói câu ngắn về đúng thứ bé đang nhìn, gọi tên bé thường xuyên, kèm cử chỉ như vẫy tay, lắc đầu, và luôn chừa khoảng lặng để bé đáp. Bé học nói từ những cuộc qua lại ngắn với người thật, lặp lại mỗi ngày trong sinh hoạt bình thường, không cần giờ học riêng.

Ở tuổi này, phần lớn tiến bộ ngôn ngữ nằm ở phần hiểu và phần cử chỉ, còn lời nói thật thường đến quanh sinh nhật đầu tiên hoặc muộn hơn. Phần dưới mô tả bé "nói" bằng gì ở từng tháng, năm kỹ thuật dùng được ngay, một đoạn trò chuyện mẫu trong bếp, cách dạy cử chỉ, đọc sách tranh, nhà nói hai thứ tiếng, những điều không cần làm và dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi.

Bé 7–12 tháng "nói" bằng những gì

Bảng dưới gợi ý những gì nhiều bé làm ở từng chặng, theo ba cột riêng. Tháng chỉ là khoảng tham khảo; bé nhà bạn có thể đi trước ở cột này và đi sau ở cột khác.

Khoảng tuổiÂm thanhCử chỉHiểu
7–8 thángBập bẹ chuỗi "ba ba", "ma ma", thổi phì phìVới tay, đẩy tay, ưỡn ngườiPhân biệt giọng vui và giọng gắt
9 thángNhiều chuỗi âm khác nhauGiơ tay đòi bếNhìn khi được gọi tên (mốc 9 tháng của bảng CDC 2022)
10–11 thángBập bẹ có ngữ điệu như câu, bắt chước âmBắt chước vẫy tay, vỗ tay, lắc đầuHiểu vài lời quen trong sinh hoạt
12 thángGọi "ba", "mẹ" hoặc tên riêng có chủ ýVẫy tay tạm biệt (mốc 12 tháng)Hiểu chữ "không", dừng lại một chút

Mỗi mốc của bảng CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ bản 2022 là việc khoảng 75% trẻ đã làm ở tuổi đó, nên một phần tư trẻ làm muộn hơn vẫn bình thường. Chỉ tay để xin đồ nằm ở mốc 15 tháng, nên bé dưới một tuổi chưa chỉ tay không phải điều đáng lo.

Năm kỹ thuật dùng được ngay hôm nay

Mặt đối mặt, ngang tầm. Ngồi xuống sàn hoặc bế bé để mắt hai người cùng độ cao. Bé nhìn môi, nét mặt, ánh mắt bạn khi nghe; nói từ sau lưng bé hay từ phòng bên không có tác dụng như vậy.

Nói về thứ bé đang chú ý. Bé nhìn cái quạt thì nói về cái quạt: "quạt quay, vù vù". Người lớn hay kéo bé sang thứ mình muốn dạy; bé học nhanh hơn khi lời nói đi theo sự chú ý của bé.

Câu ngắn, nhấn từ khoá. Thay vì "con có muốn uống thêm một chút nước nữa không", nói "nước nhé? uống nước". Từ quan trọng đặt cuối câu, nói rõ, có thể lặp hai lần.

Nhắc lại và thêm một chút. Bé nói "ba", bạn nói "ba đây, ba về rồi". Bé chỉ vào con mèo và kêu "a", bạn nói "mèo, con mèo kêu meo meo". Bạn giữ âm của bé và gắn thêm nghĩa.

Chờ. Sau khi nói, đếm thầm tới năm trước khi nói tiếp. Khoảng lặng là chỗ của bé: bé phát âm, cười, giơ tay, hoặc nhìn bạn. Nhiều người lớn nói liên tục nên bé không có lượt.

Một đoạn trò chuyện trong bếp với bé Bơ 10 tháng

Mẹ đang nhặt rau, Bơ ngồi ghế ăn bên cạnh, có dây an toàn. Bơ nhìn bó rau muống và kêu "a a". Mẹ dừng tay, giơ bó rau lên: "Rau. Rau muống. Xanh xanh." Rồi mẹ im, nhìn Bơ. Bơ vươn tay, mẹ đưa một cọng cho bé cầm: "Bơ cầm rau." Bơ đập cọng rau xuống khay, mẹ cười: "Đập đập. Rau rơi rồi."

Bà đi chợ về, Bơ quay đầu về phía cửa. Mẹ nói: "Ai về đấy? Bà về." Bà vẫy tay, nói "bà đây", Bơ nhìn bàn tay bà rồi vung tay lên. Bà vỗ tay khen, Bơ cười, vung tay lần nữa. Cả đoạn chưa tới hai phút, xen trong việc nhà, không có đồ chơi nào. Nhưng Bơ đã nghe ba từ gắn với vật trước mắt, có hai lượt "nói" của mình được đáp lại, và tập một cử chỉ.

Điều đáng chú ý là những gì mẹ không làm: không hỏi "cái gì đây? nói rau đi!", không bật nhạc thiếu nhi cho Bơ ngồi yên, không nói một tràng dài trong lúc Bơ đang nhìn chỗ khác. Với bé dưới một tuổi, một ngày có nhiều đoạn ngắn như vậy có ích hơn nhiều so với một giờ "dạy" cố định.

Dạy bé những cử chỉ đầu tiên

Cử chỉ là cây cầu từ bập bẹ sang lời nói. Bé dùng cử chỉ để nhờ, để chào, để từ chối trước khi có từ để làm việc đó. Cách dạy đơn giản:

  1. Chọn ba bốn cử chỉ dùng hằng ngày: vẫy tay tạm biệt, giơ tay đòi bế, lắc đầu "không", vỗ tay "hoan hô".
  2. Mỗi lần dùng, làm cử chỉ kèm lời, đúng lúc việc đó xảy ra: bố ra cửa thì cả nhà vẫy tay và nói "tạm biệt bố".
  3. Khi bé giơ tay, đáp lại ngay bằng việc bé muốn: bế bé lên và nói "bế nhé". Bé học rằng cử chỉ của mình có tác dụng.
  4. Không cầm tay bé làm thay quá nhiều. Làm mẫu, chờ, khen khi bé tự làm dù chưa đúng.
  5. Gần một tuổi, bắt đầu chỉ tay vào vật khi gọi tên: "đèn kia", "chim kìa". Bé sẽ nhìn theo hướng chỉ trước, tự chỉ sau.

Bé tự nghĩ ra cử chỉ riêng, như vỗ vào ngực khi muốn bú hay đập tay vào ghế khi muốn ra, cũng là giao tiếp. Bạn cứ hiểu và đáp lại, kèm từ ngữ đúng.

Đọc sách tranh với bé chưa biết nói

Đọc sách cho bé 7–12 tháng không giống đọc cho trẻ lớn. Bé sẽ cầm sách, gặm sách, lật nhiều trang một lúc, đóng sách lại giữa chừng. Tất cả đều là "đọc" ở tuổi này. Chọn sách bìa cứng, trang dày, mỗi trang một hình to rõ, như con vật, đồ dùng, gương mặt em bé.

Bạn không cần đọc chữ trong sách. Chỉ vào hình, gọi tên bằng một hai từ, làm tiếng con vật, làm động tác: "con vịt, cạp cạp", "em bé ngủ, suỵt". Khi bé lật trang, đi theo bé. Khi bé quay đi, gấp sách lại. Vài phút mỗi ngày, vào cùng một thời điểm như trước giấc ngủ, có ích hơn một lần dài.

Sau vài tuần, nhiều bé bắt đầu đoán trước: lật tới trang con mèo là cười, hoặc tự kêu "meo" theo cách của mình. Gần một tuổi có bé đưa sách cho người lớn, nghĩa là "đọc cho con". Đó là dấu hiệu bé đã hiểu sách là một hoạt động chung, một bước nền rất tốt cho ngôn ngữ về sau.

Nhà nói hai thứ tiếng, nhà nhiều người trông

Hai thứ tiếng không làm bé chậm. Bé lớn lên với tiếng Việt và một thứ tiếng khác học được cả hai. Vốn từ có thể chia ra hai thứ tiếng, nên khi đếm từ bạn cộng cả hai. Mỗi người nên nói với bé bằng thứ tiếng mình thạo và tự nhiên nhất.

Giọng địa phương không cần sửa. Ông bà nói giọng miền khác, gọi đồ vật bằng từ địa phương, bé vẫn học tốt. Bé sẽ dần biết nhiều cách gọi cho cùng một thứ.

Nhiều người trông thì thống nhất vài từ chính. Bé có thể bối rối khi mỗi người gọi một thứ một kiểu cho những việc hằng ngày như bú, ngủ, tắm. Cả nhà thống nhất vài từ cho sinh hoạt chính giúp bé nhận ra nhanh hơn.

Người giúp việc, cô trông trẻ cũng là người nói chuyện với bé. Nhắc khéo rằng nói chuyện với bé trong lúc làm việc là một phần của việc trông, quan trọng không kém cho ăn, cho ngủ.

Những điều không cần làm

Có những việc người lớn làm vì muốn bé nói sớm, nhưng không giúp, có khi còn làm bé ngại giao tiếp:

  • Sửa phát âm. Bé nói "nu" thay cho "nước", bạn chỉ cần nói lại đúng: "nước, con uống nước". Không bắt bé nói lại.
  • Ép bé chào, ép bé nói trước người khác. "Con chào bà đi, nói đi!" làm bé rúc vào mẹ. Bạn chào thay, vẫy tay làm mẫu, bé sẽ bắt chước khi sẵn sàng.
  • Thẻ chữ, thẻ hình để "luyện". Bé dưới một tuổi học từ vật thật và người thật trong ngữ cảnh, không học từ thẻ rời rạc.
  • Video, ứng dụng dạy nói. Khuyến nghị phổ biến là tránh màn hình cho trẻ dưới 18 tháng, trừ gọi video với người thân. Màn hình không đáp lại tiếng bập bẹ của bé.
  • Nói ngọng theo bé. Giọng nói chậm, cao, ngọt ngào với bé là tốt; nhưng đổi từ thành sai theo kiểu bé nói thì không cần, bé cần nghe từ đúng.

Ngược lại, những việc tưởng nhỏ lại rất có giá trị: hát ru, đồng dao, kể lại việc đang làm, gọi tên bé thường xuyên, và cười khi bé "nói" với mình.

Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi

Ngôn ngữ phát triển theo khoảng rất rộng, nhưng những dấu hiệu sau ở bé 7–12 tháng nên được trao đổi với bác sĩ nhi, không chờ "lớn tự nói":

  • Bé mất kỹ năng đã có: trước bập bẹ, nay im lặng; trước vẫy tay, nay không.
  • Bé không giật mình hay quay đầu về phía tiếng động lớn, không phản ứng khi được gọi tên ở phòng yên tĩnh.
  • Quanh 9 tháng bé chưa bập bẹ chuỗi âm nào, ít nhìn mặt người nói chuyện với mình.
  • Quanh 12 tháng bé chưa dùng cử chỉ nào như giơ tay, vẫy tay, lắc đầu, và không hiểu lời quen nào.
  • Bé hay bị viêm tai, chảy mủ tai, hoặc gia đình nghi bé nghe kém.
  • Bé chưa từng được sàng lọc thính lực sau sinh hoặc kết quả sàng lọc cần kiểm tra lại mà chưa làm.

Nghe kém là một lý do có thể kiểm tra được và cần phát hiện sớm. Câu nên hỏi bác sĩ: "Bé có cần đo thính lực không, và đo ở đâu?". Bé sinh non thì đối chiếu mốc ngôn ngữ theo tuổi hiệu chỉnh.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tháng biết bập bẹ "ba ba", "ma ma"?

Nhiều bé bắt đầu bập bẹ chuỗi phụ âm như "ba ba", "ma ma" quanh 6 đến 9 tháng. Lúc đầu là chơi với âm thanh; âm gắn với người cụ thể thường đến quanh 12 tháng. Bảng CDC 2022 xếp chuỗi âm "mamama", "bababa" ở mốc 9 tháng.

Trẻ mấy tháng hiểu tên mình?

Nhiều bé bắt đầu quay lại khi được gọi tên quanh 6 đến 9 tháng; bảng CDC 2022 đặt mốc "nhìn khi được gọi tên" ở 9 tháng. Gọi tên bé thường xuyên bằng giọng vui, ở khoảng cách gần, giúp bé nhận ra nhanh hơn.

Nói chuyện với bé bằng giọng em bé có tốt không?

Giọng chậm, cao, ngữ điệu rõ, nét mặt biểu cảm giúp bé chú ý và nghe tốt hơn. Điều không cần là đổi từ cho sai theo kiểu bé nói; bé cần nghe từ đúng để học.

Nhà nói tiếng Việt và tiếng Anh thì bé có chậm nói không?

Học hai thứ tiếng từ nhỏ không gây chậm nói. Vốn từ có thể chia ra giữa hai thứ tiếng nên khi đếm từ bạn cộng cả hai. Nếu bé có dấu hiệu cờ đỏ thì vẫn hỏi bác sĩ như mọi bé khác.

Bé 1 tuổi chưa gọi ba mẹ có đáng lo không?

Gọi ba mẹ có chủ ý là mốc 12 tháng của bảng CDC 2022, nên một phần tư trẻ làm muộn hơn. Nếu bé hiểu lời quen, bập bẹ và dùng cử chỉ thì thường chưa đáng lo. Bé không bập bẹ, không cử chỉ thì nên hỏi bác sĩ.

Có cần đo thính lực cho bé chưa biết nói?

Nếu bé không phản ứng với tiếng động, hay viêm tai, hoặc chưa từng được sàng lọc thính lực sau sinh, bạn nên hỏi bác sĩ nhi về việc đo thính lực. Nghe kém phát hiện sớm thì hỗ trợ được sớm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138