Trẻ 11 tháng thường vịn đi men khá thạo dọc đồ đạc, có bé buông tay đứng chựng vài giây, hiểu những lời dặn quen như "đưa mẹ", "đi tắm nào", vẫy tay hoặc vỗ tay bắt chước, và một số bé bắt đầu chỉ tay vào thứ mình muốn. Đây là tháng "đứng ở ngưỡng cửa": nhiều kỹ năng của tuổi tròn năm đang nhú nhưng chưa ổn định, hôm làm được, hôm không.
Vì sát sinh nhật đầu tiên, nhiều gia đình bắt đầu đếm ngược "con đã đi chưa, đã nói chưa". Thực ra không có kỹ năng nào phải xong trước sinh nhật. Phần dưới kể một buổi sáng điển hình của một bé 11 tháng, tách những gì bé hiểu với những gì bé nói, bàn chuyện bé bắt đầu "phản đối", gợi ý trò chơi và nêu dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi.
Một buổi sáng với bé Mít 11 tháng
Sáu giờ sáng, Mít đứng vịn thành cũi, lắc lắc và gọi "a a a" cho tới khi mẹ vào. Thấy mẹ, bé buông một tay ra vẫy, suýt ngã, lại bám vào. Mẹ nói "Mít dậy rồi à, mình đi rửa mặt", Mít nhìn về phía cửa nhà tắm. Bé chưa nói được "rửa mặt", nhưng câu đó đã gắn với một nơi trong nhà.
Trong lúc mẹ chuẩn bị, Mít đi men từ ghế sofa sang bàn uống nước, rồi dừng lại ở khoảng trống giữa bàn và ghế đôn. Bé đứng đó, cân nhắc, rồi ngồi phịch xuống và bò sang. Hôm nay bé chưa dám bước qua khoảng trống. Có thể tuần sau bé sẽ thử. Cũng có thể phải vài tháng nữa.
Tới bữa sáng, Mít dùng hai ngón nhón từng mẩu bánh mềm, thả một mẩu xuống sàn, nhìn bà, cười. Bà nói "rơi rồi", Mít lặp lại một âm gần giống. Khi no, bé đẩy đĩa ra và lắc đầu. Trước khi bố đi làm, cả nhà vẫy tay, Mít nhìn bàn tay của mọi người rồi tự vẫy theo, hơi muộn một nhịp.
Không có gì trong buổi sáng này được "dạy" theo kiểu ngồi học. Mọi kỹ năng đều nảy ra từ sinh hoạt lặp lại, có người lớn nói chuyện và đáp lại. Đó là hình mẫu cho cả tháng này.
Vận động: từ đi men tới đứng chựng
Đi men thạo và rẽ góc. Nhiều bé 11 tháng đi men nhanh dọc ghế, xoay người để chuyển sang món đồ đạc bên cạnh. Đi men là mốc 12 tháng trong bảng CDC 2022, nên bé đang ở đúng quãng nhú.
Đứng chựng một mình vài giây. Bé buông tay, đứng chơ vơ, rồi ngồi xuống hoặc chộp lại chỗ vịn. Theo Nghiên cứu đa trung tâm của WHO, cửa sổ đứng một mình trải từ khoảng 7 tháng tới gần 17 tháng, rất rộng.
Ngồi xuống có kiểm soát. Từ tư thế đứng, bé học gập gối hạ người thay vì ngồi phịch. Đây là kỹ năng ít người để ý nhưng rất cần trước khi đi.
Leo trèo. Bé bò lên bậc thấp, trèo lên ghế đôn, lên sofa. Đây là lúc cần cửa chắn cầu thang và để mắt liên tục.
Đôi tay chính xác hơn. Bé nhón vật nhỏ bằng đầu ngón cái và ngón trỏ, bỏ đồ vào hộp, lấy nắp ra, lật trang sách bìa cứng nhiều trang một lúc.
Thăng bằng khi ngồi xổm. Một số bé bắt đầu từ tư thế vịn đứng hạ xuống ngồi xổm nhặt đồ rồi đứng lên lại. Đây là bài tập tự nhiên rất tốt cho cơ đùi và thăng bằng, không cần người lớn tập riêng.
Bé hiểu nhiều hơn bé nói: hai cột cần nhìn riêng
Cha mẹ thường chỉ đếm số từ bé nói, trong khi phần lớn tiến bộ ngôn ngữ ở tuổi này nằm ở cột hiểu và cột cử chỉ. Bảng dưới giúp bạn nhìn đủ ba mặt.
| Hiểu | Cử chỉ | Âm thanh, lời |
|---|---|---|
| Quay lại khi gọi tên | Giơ tay đòi bế | Bập bẹ có ngữ điệu như câu |
| Khựng lại khi nghe "không" | Lắc đầu, đẩy tay khi không muốn | Bắt chước một vài âm người lớn |
| Nhìn về vật quen khi nghe tên nó | Vẫy tay, vỗ tay bắt chước | Có thể có một âm gắn với một người hay vật |
| Làm theo lời dặn quen kèm cử chỉ ("đưa mẹ") | Một số bé chỉ tay vào thứ muốn | Kêu to để gọi người lớn |
Bé có nhiều ô ở cột hiểu và cột cử chỉ, ít ô ở cột lời, là bức tranh rất thường gặp ở 11 tháng. Bảng mốc CDC 2022 đặt "chỉ tay để xin thứ gì đó hoặc nhờ giúp" ở 15 tháng, nên chưa chỉ tay ở 11 tháng không phải điều đáng lo. Điều đáng để ý là bé có tìm cách giao tiếp với người lớn hay không, bằng ánh mắt, tiếng, hoặc cử chỉ.
Bé bắt đầu "phản đối": ưỡn người, gạt tay, khóc to
Tháng mười một là lúc nhiều bé cho thấy rõ mình muốn gì và không muốn gì. Bé ưỡn người khi bị đặt vào ghế, gạt tay khi bị lấy món đồ đang cầm, khóc to khi bị bế khỏi chỗ đang chơi. Người lớn hay gọi là "ăn vạ" hay "bướng", nhưng ở tuổi này bé chưa có lời để nói "con chưa muốn", nên cơ thể nói thay.
Cách đáp lại có tác dụng là báo trước và gọi tên cảm xúc. Thay vì bế bé đi ngay, bạn ngồi xuống, nói "con đang chơi vui, giờ mình đi tắm rồi chơi tiếp", đếm chậm tới ba rồi bế. Khi bé khóc, bạn nói "con tiếc cái hộp, con buồn" và ôm bé. Bé không hiểu hết từng chữ, nhưng hiểu giọng bình tĩnh và nhịp quen.
Không nên đánh tay, doạ "ông kẹ bắt", hay cho bé xem điện thoại để nín. Đánh và doạ dạy bé sợ hãi, không dạy bé điều chỉnh cảm xúc; màn hình làm bé nín nhanh nhưng bỏ lỡ lúc bé học cách dịu xuống cùng người lớn. Những cơn phản ứng mạnh hơn, dài hơn ở tuổi lên hai, lên ba là chủ đề riêng; ở 11 tháng, phần lớn chỉ cần ôm, chờ và chuyển hướng.
Bốn trò chơi cho bé 11 tháng
Những trò dưới đây dựa đúng vào các kỹ năng đang nhú. Bạn chơi trên sàn, ngồi ngang tầm bé, và dừng khi bé mệt.
- Đi men lấy đồ. Đặt món đồ chơi ở đầu kia ghế sofa. Khi bé đã đi men thạo, kéo một chiếc ghế đôn chắc chắn ra cách sofa một bước chân, để bé thử bước qua khoảng trống nhỏ.
- Đưa mẹ, đưa bà. Ngồi thành vòng, mỗi người chìa tay ra và nói "đưa mẹ", "đưa bà". Bé đưa đồ, mọi người cảm ơn rồi trả lại. Trò này luyện hiểu lời và đổi lượt.
- Cái gì trong túi. Một túi vải có vài món quen: muỗng, quả bóng, chiếc tất. Bé thò tay lấy ra, bạn gọi tên món đó. Bé thích bất ngờ.
- Nhạc và dừng. Bạn hát, bé lắc lư hoặc nhún khi đứng vịn; bạn dừng hát, cả hai đứng yên, rồi hát tiếp. Bé tập chú ý và điều khiển cơ thể.
Nếu bé chưa vịn đứng, chơi phiên bản ngồi: bỏ đồ vào túi, đưa mẹ, lắc lư theo nhạc khi ngồi. Không cần cầm hai tay bé dắt đi nhiều; bé học giữ thăng bằng tốt hơn khi tự vịn đồ đạc.
Ngã khi tập đứng: lúc nào là chuyện thường, lúc nào phải đi khám ngay
Bé 11 tháng ngã nhiều lần mỗi ngày: ngồi phịch xuống, chúi về trước, đập trán vào mép ghế. Phần lớn những cú ngã từ tư thế đứng vịn xuống thảm là vô hại; bé khóc một lúc, được ôm, rồi quay lại chơi. Ngã là một phần của việc học giữ thăng bằng, và bé cần được thử. Thay vì giữ bé không cho đứng, bạn làm cho chỗ ngã an toàn hơn: thảm xốp ở góc chơi, bọc góc bàn, dời đồ cứng có cạnh sắc khỏi khu vực bé hay đi men.
Cú ngã từ trên cao hơn, như từ giường người lớn, sofa, ghế ăn, cầu thang, thì khác. Sau một cú ngã đập đầu, bạn theo dõi bé kỹ trong những giờ sau. Đưa bé đi cấp cứu ngay nếu bé nôn nhiều lần, li bì khó đánh thức, khóc thét không dỗ được, co giật, chảy máu hoặc dịch trong ở mũi, tai, có cục sưng lớn ở đầu, hoặc bé không dùng tay chân như bình thường. Khi không chắc, gọi hỏi cơ sở y tế gần nhà.
Nguyên tắc phòng ngã đơn giản: không để bé một mình trên giường cao, ghế sofa, bàn thay tã dù chỉ một phút; thắt dây an toàn khi bé ngồi ghế ăn; đóng cửa chắn cầu thang; không đặt ghế, thùng cạnh cửa sổ và lan can ban công. Bé 11 tháng leo nhanh hơn người lớn tưởng, và chiều cao bé với tới mỗi tuần một khác.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Phần lớn bé 11 tháng làm được một phần các việc trên. Bạn nên trao đổi với bác sĩ nhi khi thấy:
- Bé mất kỹ năng đã có, ví dụ ngừng bập bẹ, ngừng vẫy tay, ngừng nhìn người chăm.
- Bé chưa ngồi vững, chưa có cách di chuyển nào, hoặc không đỡ sức nặng trên chân khi được giữ đứng.
- Bé không quay lại khi được gọi tên, không hiểu lời quen nào kể cả khi có cử chỉ kèm theo.
- Bé không bập bẹ, không dùng cử chỉ nào để giao tiếp như giơ tay, lắc đầu, đẩy tay.
- Bé không tìm món đồ vừa bị giấu trước mắt, không quan tâm tới trò ú oà.
- Bé dùng một tay rõ rệt hơn tay kia, hoặc một bên người yếu hơn.
Mang theo Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em, ghi lại vài ví dụ cụ thể, và nhớ đối chiếu theo tuổi hiệu chỉnh nếu bé sinh non. Bác sĩ có thể hẹn kiểm tra lại ở mốc 12 tháng hoặc giới thiệu đánh giá thêm nếu cần.
Một lưu ý: bé đang ốm, mới tiêm, mới chuyển nhà hay có em bé mới thường tạm chững lại vài ngày, có khi đòi bế nhiều hơn. Đó khác với mất kỹ năng thật sự, khi bé không lấy lại được kỹ năng cũ sau khi khoẻ và ổn định trở lại. Nếu băn khoăn, cứ hỏi bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 11 tháng chưa đứng được có sao không?
Thường không sao. Kéo người đứng lên và đi men là mốc 12 tháng của bảng CDC 2022, và cửa sổ đứng có đỡ của WHO kéo dài tới khoảng 11 tháng. Nếu bé ngồi vững, có cách di chuyển và đỡ được sức nặng trên chân, bạn cứ cho bé chơi nhiều trên sàn.
Bé 11 tháng đứng chựng được bao lâu thì biết đi?
Không có con số cố định. Có bé đứng chựng vài tuần rồi bước, có bé đứng chựng mấy tháng. Cửa sổ đi một mình của WHO kéo dài tới khoảng 17 tháng, nên bạn không cần đếm ngày hay dắt bé đi để "ép".
Bé 11 tháng chưa chỉ tay có phải dấu hiệu xấu?
Không. Chỉ tay để xin thứ gì là mốc 15 tháng trong bảng CDC 2022. Ở 11 tháng, bé dùng ánh mắt, tiếng và cử chỉ khác như giơ tay, đẩy tay để giao tiếp là được. Bạn chỉ tay và gọi tên vật thường xuyên để bé bắt chước.
Bé 11 tháng hay ưỡn người khóc khi bị bế đi có phải tính khó?
Ở tuổi này đó là cách bé nói "con chưa muốn" khi chưa có lời. Báo trước, đếm chậm, gọi tên cảm xúc và ôm bé thường giúp bé dịu nhanh hơn. Không nên đánh, doạ hay dùng màn hình để bé nín.
Có nên dắt hai tay bé 11 tháng đi để bé nhanh biết đi?
Dắt một lúc cho vui không hại, nhưng dắt nhiều không làm bé đi sớm hơn và có thể làm bé quen dồn người về phía trước. Bé học giữ thăng bằng tốt hơn khi tự vịn đồ đạc chắc chắn và tự buông tay khi sẵn sàng.
Bé 11 tháng hiểu lời nhưng chưa nói từ nào có bình thường?
Bình thường. Hiểu đi trước nói nhiều tháng; từ có chủ ý đầu tiên thường đến quanh 12 tháng, có bé muộn hơn. Điều nên để ý là bé có hiểu lời quen, có bập bẹ và dùng cử chỉ để giao tiếp hay không.