Ở tuổi tròn năm, nhiều trẻ kéo người đứng lên và vịn đồ đạc đi men, gọi "ba", "mẹ" hoặc một tên riêng có chủ ý, vẫy tay tạm biệt, hiểu chữ "không", nhón vật nhỏ bằng ngón cái và ngón trỏ, tìm món đồ vừa thấy bị giấu. Đi một mình không nằm trong danh sách mốc 12 tháng của bảng CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ bản 2022; nhiều bé khoẻ mạnh bước những bước đầu tiên sau sinh nhật vài tháng.
Sinh nhật đầu tiên dễ biến thành một kỳ "thi": bé đã đi chưa, nói được mấy từ. Phần dưới đặt lại kỳ vọng cho đúng: những mốc mà khoảng 75% trẻ đạt ở 12 tháng, bước đầu tiên và từ đầu tiên thường trông thế nào, những việc chưa cần ở tuổi này, cách chuẩn bị cho buổi khám tròn một tuổi và những dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi.
Mốc 12 tháng theo bảng CDC 2022
Bảng dưới gom các mốc tuổi 12 tháng của bảng CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cập nhật năm 2022. Mỗi mốc là việc khoảng ba phần tư trẻ đã làm được ở tuổi này.
| Mặt phát triển | Mốc | Ví dụ trong nhà |
|---|---|---|
| Xã hội, cảm xúc | Chơi trò qua lại với người lớn như vỗ tay theo bài hát | Bà hát, bé vỗ tay theo |
| Ngôn ngữ | Vẫy tay tạm biệt | Bố đi làm, bé vẫy tay |
| Ngôn ngữ | Gọi cha mẹ là "ba", "mẹ" hoặc một tên riêng | Nhìn mẹ và gọi "mẹ" |
| Ngôn ngữ | Hiểu chữ "không" (dừng lại một chút) | Đang với ổ cắm, nghe "không" thì khựng lại |
| Nhận thức | Bỏ đồ vào vật chứa; tìm đồ thấy bạn giấu | Thả khối gỗ vào cốc; lật khăn lấy bóng |
| Vận động | Kéo người đứng lên; vịn đồ đạc đi men | Bám sofa đi từ đầu này sang đầu kia |
| Vận động | Uống bằng cốc không nắp khi được cầm giúp; nhón bằng ngón cái và ngón trỏ | Nhón mẩu thức ăn mềm |
Còn khoảng một phần tư trẻ đạt những mốc này muộn hơn. Vì vậy một ô chưa làm được không có nghĩa bé có vấn đề; nhiều ô cùng chưa làm được, hoặc bé mất kỹ năng đã có, mới là lý do để khám sớm.
Bước đầu tiên: khi nào và trông thế nào
Theo Nghiên cứu đa trung tâm về chuẩn tăng trưởng của WHO, cửa sổ đi một mình trải từ khoảng 8 tháng tới khoảng 17 tháng rưỡi. Bảng CDC 2022 đặt "tự đi không cần vịn" ở mốc 18 tháng. Nghĩa là bé tròn một tuổi đã đi hay chưa đi đều nằm trong vùng bình thường.
Bước đầu tiên thường chẳng giống phim: bé buông ghế, lao hai ba bước về phía mẹ với hai tay giơ cao, chân dạng rộng, rồi ngã chúi vào lòng mẹ. Dáng đi những tuần đầu thường chân dạng, bàn chân xoè, bước ngắn, tay giơ như người đi trên dây. Đó là dáng đi bình thường của trẻ mới tập, không phải "chân vòng kiềng" hay "đi sai".
Bạn giúp bé bằng cách cho bé nhiều chỗ vịn chắc chắn, sàn khô không trơn, chân trần trong nhà, và ngồi cách bé một hai bước, giơ tay chờ. Không dùng xe tập đi, không cần đai dắt. Khi bé ngã, bình tĩnh nói "ngã rồi, đứng lên nào" thay vì hốt hoảng; bé nhìn nét mặt người lớn để biết chuyện vừa xảy ra có đáng sợ không.
Từ đầu tiên: thế nào thì được tính là một từ
Âm có chủ ý, lặp lại cho cùng một thứ. Bé nói "mẹ" khi nhìn mẹ, gọi mẹ, không phải nói "mẹ mẹ mẹ" lúc chơi một mình. Bảng CDC 2022 xếp "gọi cha mẹ là ba, mẹ hoặc một tên riêng" ở mốc 12 tháng.
Không cần phát âm chuẩn. Bé gọi nước là "nu", gọi con mèo là "meo", gọi ông là "ông" hay "ôm" đều được tính, miễn bé dùng nhất quán cho cùng một thứ.
Tiếng con vật và tiếng động cũng là từ. "Gâu gâu" để chỉ con chó, "brừm" để chỉ xe máy là cách bé gọi tên thế giới. Người lớn hay bỏ qua những "từ" này khi đếm.
Một hai từ ở 12 tháng là thường gặp. Nhiều bé tròn năm có một hai từ, có bé chưa có từ nào nhưng hiểu nhiều và dùng cử chỉ phong phú. Vốn từ thường tăng nhanh hơn trong nửa sau của năm thứ hai.
Trẻ nghe hai thứ tiếng không chậm hơn. Bé lớn lên với tiếng Việt và một thứ tiếng khác có thể chia vốn từ cho hai thứ tiếng. Khi đếm, bạn cộng từ của cả hai thứ tiếng.
Những việc bé tròn năm chưa cần làm
Một phần lo lắng đến từ kỳ vọng sai. Ở tuổi tròn năm, những việc sau đây chưa phải mốc, bé chưa làm được là bình thường:
- Đi một mình vững vàng; đây là mốc 18 tháng của bảng CDC 2022.
- Nói nhiều từ, ghép hai từ thành câu; ghép từ thường ở năm thứ hai.
- Chỉ tay vào tranh khi được hỏi "con mèo đâu"; đó là kỹ năng thường đến sau.
- Tự xúc ăn gọn gàng bằng thìa; bé một tuổi bốc tay, rơi vãi là bình thường.
- Ngồi yên nghe đọc hết một cuốn sách; ở tuổi này vài trang là nhiều.
- Chơi chung với trẻ khác; bé một tuổi thích nhìn trẻ khác chơi hơn là chơi cùng.
- Nhận màu, đếm số, thuộc chữ cái; dạy sớm những thứ này không có ích cho tuổi này.
Ngược lại, nếu bé chưa làm được những việc trong bảng mốc 12 tháng ở phần trên, nhất là chưa đứng có vịn, chưa dùng cử chỉ nào, không phản ứng với tên mình, thì đó là chuyện nên nói với bác sĩ.
Chuẩn bị cho buổi khám tròn một tuổi
Buổi khám quanh sinh nhật đầu tiên thường ngắn và bé hay quấy. Chuẩn bị trước giúp bạn nói được điều quan trọng trong vài phút:
- Mở Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em, xem lại các mốc đã đánh dấu, ghi thêm những mốc bé đạt gần đây và khoảng thời gian.
- Viết ra ba điều bạn quan sát được về vận động, lời nói, cách bé chơi với người, mỗi điều bằng một ví dụ cụ thể.
- Quay vài đoạn video ngắn ở nhà: bé di chuyển, bé phản ứng khi được gọi tên, bé chơi ú oà. Ở phòng khám bé thường "không chịu làm".
- Ghi điều bạn lo nhất lên đầu danh sách, để nói ngay khi bắt đầu thay vì để cuối buổi.
- Nếu bé sinh non, nhắc bác sĩ tuổi thai lúc sinh để cùng tính tuổi hiệu chỉnh.
- Hỏi rõ: "Nếu tới mốc nào bé vẫn chưa làm được điều này thì gia đình nên quay lại?"
Người trông bé ban ngày như ông bà, cô giữ trẻ thường thấy những điều cha mẹ không thấy. Hỏi họ vài câu trước buổi khám: bé có bập bẹ với họ không, bé có quay lại khi họ gọi không.
Đừng ngại hỏi điều mình cho là "ngớ ngẩn". Bác sĩ nhi nghe những câu như "bé đi kiễng chân có sao không", "bé chưa gọi mẹ có sao không" mỗi ngày. Câu hỏi cụ thể kèm ví dụ thật giúp bác sĩ phân biệt nhanh đâu là khác biệt bình thường, đâu là điều cần theo dõi, và gia đình về nhà biết rõ mình nên làm gì tiếp.
Chơi gì với bé tuổi tròn năm
Ở một tuổi, trò chơi tốt nhất vẫn là trò có người lớn tham gia và lặp lại được. Bé thích vỗ tay theo bài hát quen, chờ đến đúng đoạn để làm động tác; thích bỏ đồ vào hộp rồi đổ ra; thích đẩy xe đồ chơi có tay cầm chắc khi đã đi men thạo; thích xếp hai khối chồng lên nhau rồi gạt đổ.
Ví dụ ở nhà bé Cốm: mỗi tối sau bữa ăn, bố ngồi trên chiếu, hát bài "con cò bé bé" và vỗ tay. Tuần đầu Cốm chỉ nhìn. Tuần thứ hai bé vỗ tay sau khi bố hát xong. Tuần thứ ba bé vỗ tay đúng đoạn cuối và cười. Cái bé học không phải bài hát, mà là chờ, đoán trước, và làm cùng người khác.
Đọc sách tranh bìa cứng mỗi ngày dù chỉ vài phút. Bạn chỉ vào tranh, gọi tên, làm tiếng con vật, rồi chờ xem bé có chỉ theo, có phát âm không. Không cần đọc hết; khi bé muốn lật sang trang khác, cứ lật theo bé.
Màn hình: khuyến nghị phổ biến là tránh cho trẻ dưới 18 tháng, trừ gọi video với người thân. Không phải để làm cha mẹ áy náy khi đôi lúc phải dùng, mà vì ở tuổi này bé học lời nói gần như hoàn toàn qua trò chuyện qua lại với người thật, thứ màn hình không làm thay được.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Với bé quanh 12 tháng, những dấu hiệu sau là lý do để trao đổi với bác sĩ nhi, mang theo sổ theo dõi và ví dụ cụ thể:
- Bé mất kỹ năng đã có: ngừng nói một từ đã từng nói, ngừng vẫy tay, ngừng nhìn người chăm.
- Bé chưa đứng được kể cả khi có vịn, hoặc không đỡ được sức nặng trên chân.
- Bé không dùng cử chỉ nào như vẫy tay, lắc đầu, giơ tay đòi bế.
- Bé không bập bẹ chuỗi âm, không phản ứng khi được gọi tên.
- Bé không tìm món đồ thấy bạn giấu, không bắt chước động tác nào.
- Bé dùng một bên người rõ rệt hơn bên kia.
Một dấu hiệu không phải là chẩn đoán; đó là lý do để bác sĩ khám kỹ và, nếu cần, giới thiệu đánh giá sớm. Đánh giá sớm luôn tốt hơn chờ đợi, và nếu kết quả bình thường thì cả nhà cũng yên tâm hơn.
Ngược lại, đừng để một lời trấn an chung chung như "con trai thường chậm nói" hay "bố nó ngày xưa cũng thế" làm gia đình bỏ qua dấu hiệu rõ ràng. Mỗi bé có nhịp riêng, nhưng mất kỹ năng hoặc nhiều mốc cùng chưa đạt là chuyện cần bác sĩ xem, bất kể anh chị em trong nhà từng ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 1 tuổi chưa biết đi có sao không?
Đa số không sao. Đi một mình là mốc 18 tháng của bảng CDC 2022, và cửa sổ đi một mình của WHO kéo dài tới khoảng 17 tháng rưỡi. Ở 12 tháng, điều cần thấy là bé kéo người đứng lên và vịn đồ đạc đi men.
Trẻ 12 tháng chưa nói từ nào có đáng lo không?
Chưa nói từ nào ở đúng 12 tháng chưa phải lý do để hoảng, nhất là khi bé hiểu lời quen, bập bẹ nhiều và dùng cử chỉ. Bạn nên kể với bác sĩ nếu bé không bập bẹ, không có cử chỉ, không phản ứng với tên mình.
Bé 1 tuổi đi chân dạng, bàn chân xoè ra ngoài có bình thường?
Ở trẻ mới tập đi, chân dạng rộng, bàn chân xoè, tay giơ cao là dáng đi bình thường để giữ thăng bằng. Bạn nên hỏi bác sĩ nếu bé luôn đi kiễng chân, đi khập khiễng, hoặc hai bên chân khác hẳn nhau.
Bé 12 tháng thích đẩy ghế nhựa đi khắp nhà có sao không?
Đẩy một vật để bước theo là cách nhiều bé tập đi tự nhiên. Ghế nhựa nhẹ dễ trượt trên gạch men và lật, nên chọn vật nặng hơn, chắc chắn hơn, đẩy trên sàn không trơn, tránh khu vực gần cầu thang và bậc thềm.
Bé 1 tuổi chưa vẫy tay tạm biệt có phải chậm?
Vẫy tay tạm biệt là mốc 12 tháng của bảng CDC 2022, nên khoảng một phần tư trẻ làm muộn hơn. Nếu bé dùng các cử chỉ khác như giơ tay, lắc đầu thì chưa đáng lo. Bé không có cử chỉ nào thì nên hỏi bác sĩ.
Trẻ sinh non tròn 1 tuổi thì so mốc thế nào?
Bạn trừ số tuần sinh non khỏi tuổi thực để ra tuổi hiệu chỉnh. Bé sinh non hai tháng, tròn một tuổi theo ngày sinh, thì đối chiếu mốc như bé khoảng 10 tháng. Cách tính này thường dùng tới khoảng 2 tuổi.