Với bé sinh non, mốc phát triển ở tuổi 7–12 tháng được đối chiếu theo tuổi hiệu chỉnh: lấy tuổi thực trừ đi số tuần bé ra đời sớm so với 40 tuần. Ví dụ bé sinh ở tuần 32, tức sớm 8 tuần, khi tròn 9 tháng tuổi thực thì đối chiếu mốc như bé khoảng 7 tháng. Cách tính này thường dùng tới khoảng 2 tuổi, theo hướng dẫn của bác sĩ theo dõi bé.
So bé sinh non với bảng mốc theo ngày sinh dễ làm cha mẹ lo thừa: bé "chưa ngồi lúc 9 tháng" có thể hoàn toàn đúng nhịp nếu tính theo tuổi hiệu chỉnh. Phần dưới hướng dẫn cách tính, bảng ví dụ, mốc nào dùng tuổi nào, vì sao bé sinh non có thể phát triển không đều giữa các mặt, cách theo dõi tại nhà, câu nên hỏi ở buổi tái khám và những dấu hiệu cần trao đổi sớm với bác sĩ nhi.
Tính tuổi hiệu chỉnh trong ba bước
Bạn cần hai con số: tuổi thai lúc bé ra đời (ghi trong giấy ra viện hoặc sổ khám thai) và tuổi thực của bé tính từ ngày sinh.
- Lấy 40 tuần trừ tuổi thai lúc sinh để ra số tuần sinh sớm. Bé sinh ở tuần 34 thì sớm 6 tuần; sinh ở tuần 28 thì sớm 12 tuần.
- Đổi số tuần sinh sớm ra tháng cho dễ tính: khoảng 4 tuần là một tháng. Sớm 6 tuần là khoảng một tháng rưỡi; sớm 12 tuần là khoảng ba tháng.
- Lấy tuổi thực trừ số tháng sinh sớm. Bé 10 tháng tuổi thực, sinh sớm 12 tuần, có tuổi hiệu chỉnh khoảng 7 tháng. Đây là con số bạn dùng khi đọc bảng mốc phát triển.
Bé sinh ở tuần 37 trở đi được coi là đủ tháng, không cần hiệu chỉnh. Với bé sinh rất non, bác sĩ theo dõi có thể hướng dẫn cách tính và thời gian hiệu chỉnh riêng cho bé; khi có khác biệt, theo hướng dẫn đó.
Một mẹo nhỏ: ghi tuổi hiệu chỉnh của bé ngay cạnh tuổi thực ở trang đầu Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em, để ông bà, người trông bé và bác sĩ mới gặp đều thấy ngay.
Bảng ví dụ: tuổi thực và tuổi hiệu chỉnh
Bảng dưới tính sẵn vài trường hợp thường gặp. Tuổi hiệu chỉnh làm tròn theo tháng; khi cần chính xác hơn, bạn tính theo tuần.
| Sinh ở tuần | Sớm bao lâu | Tuổi thực 7 tháng | Tuổi thực 9 tháng | Tuổi thực 12 tháng |
|---|---|---|---|---|
| 36 tuần | Khoảng 1 tháng | Khoảng 6 tháng | Khoảng 8 tháng | Khoảng 11 tháng |
| 32 tuần | Khoảng 2 tháng | Khoảng 5 tháng | Khoảng 7 tháng | Khoảng 10 tháng |
| 28 tuần | Khoảng 3 tháng | Khoảng 4 tháng | Khoảng 6 tháng | Khoảng 9 tháng |
| 26 tuần | Khoảng 3 tháng rưỡi | Khoảng 3 tháng rưỡi | Khoảng 5 tháng rưỡi | Khoảng 8 tháng rưỡi |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao cha mẹ bé sinh non hay lo: bé sinh ở tuần 28, tròn một tuổi, mà theo mốc lại nên được so với bé 9 tháng. Một bé như vậy chưa đi men, chưa gọi ba mẹ là chuyện rất bình thường. Khi đọc bất kỳ bài nào về "trẻ N tháng biết làm gì", bạn đọc bài của tuổi hiệu chỉnh.
Mốc nào dùng tuổi hiệu chỉnh, việc nào dùng tuổi thực
Các mốc phát triển ở mọi mặt, gồm vận động, đôi tay, lời nói, nhận thức, cảm xúc, đều đối chiếu theo tuổi hiệu chỉnh. Lý do là não và cơ thể bé phát triển theo thời gian kể từ lúc thụ thai, không theo ngày ra đời. Bé sinh sớm hai tháng đã "dùng" hai tháng đó ở ngoài bụng mẹ, nhưng hệ thần kinh vẫn đi theo lịch gần với tuổi hiệu chỉnh.
Lịch tiêm chủng thì thường theo tuổi thực, trừ khi bác sĩ có chỉ định riêng cho bé. Đây là điểm nhiều gia đình nhầm, tưởng bé sinh non phải lùi lịch tiêm. Các quyết định khác như thời điểm bắt đầu cho ăn dặm, cách đọc biểu đồ tăng trưởng, bạn hỏi bác sĩ theo dõi bé, vì mỗi trường hợp có thể khác.
Khi trò chuyện với người ngoài, cha mẹ bé sinh non thường phải giải thích nhiều lần vì sao "con 10 tháng mà chưa ngồi vững". Bạn không cần biện hộ. Một câu ngắn là đủ: "Bé sinh sớm hai tháng rưỡi, tính ra mới bảy tháng rưỡi." Người hỏi hiểu, và chính bạn cũng nhắc mình nhìn bé đúng tuổi.
Vì sao bé sinh non có thể phát triển không đều
Trương lực cơ khác nhau. Nhiều bé sinh non có giai đoạn người mềm hơn, hoặc ngược lại hay ưỡn người, duỗi cứng chân, vai kéo ra sau. Đây là điều bác sĩ sẽ xem ở các buổi tái khám; không tự kết luận từ một lần quan sát.
Mặt này đi trước, mặt kia đi sau. Bé có thể bập bẹ, cười, nhận người quen đúng tuổi hiệu chỉnh, nhưng ngồi, bò muộn hơn một chút, hoặc ngược lại. Nhịp lệch giữa các mặt khá thường gặp ở bé sinh non.
Năng lượng ít hơn. Bé từng nằm viện lâu, từng cần hỗ trợ thở hay bú có thể mệt nhanh hơn khi chơi. Những khoảng chơi ngắn, nghỉ xen kẽ hợp với bé hơn những buổi dài.
Nhạy cảm với kích thích. Một số bé dễ bị quá tải khi phòng ồn, đèn sáng, nhiều người bế. Bé quay đi, nấc, ngáp, cáu là tín hiệu muốn nghỉ. Giảm bớt âm thanh và người xung quanh giúp bé chơi lâu hơn.
Đuổi kịp theo nhịp riêng. Nhiều bé sinh non dần đuổi kịp bạn cùng tuổi trong những năm đầu, nhưng nhịp mỗi bé khác nhau. Theo dõi đều đặn giúp phát hiện sớm bé nào cần hỗ trợ thêm, thay vì chờ đợi chung chung.
Chơi với bé sinh non ở tuổi này
Bé sinh non cần những trò chơi giống mọi bé khác, chỉ là chọn theo tuổi hiệu chỉnh thay vì tuổi thực. Bé 10 tháng tuổi thực, tuổi hiệu chỉnh 7 tháng, sẽ thích những trò của bé 7 tháng: ngồi có gối đỡ phía sau, với đồ chếch một bên, rổ đồ bếp để cầm và đập, ú oà bằng khăn. Chơi trò quá sức so với tuổi hiệu chỉnh dễ làm bé mệt và cáu, còn người lớn lại thấy hụt hẫng.
Nằm sấp khi thức vẫn có ích, nhất là với bé từng nằm viện lâu, ít được nằm sấp. Bạn đặt một cái gối nhỏ dưới ngực bé, để đồ chơi ngang tầm mắt, nằm đối diện nói chuyện. Vài lần ngắn mỗi ngày tốt hơn một lần dài.
Ví dụ ở nhà bé Tin, sinh ở tuần 30: mẹ chia giờ chơi thành những đoạn năm bảy phút, giữa các đoạn để Tin nằm nghỉ nhìn quạt. Khi Tin bắt đầu nấc, ngáp, quay đầu đi, mẹ tắt bớt đèn và hát nhỏ. Nhờ đọc được tín hiệu đó, Tin chơi được nhiều lần trong ngày hơn hẳn so với những tuần đầu cả nhà thay nhau bế và trêu.
Theo dõi tại nhà mà không biến thành chấm điểm
Cha mẹ bé sinh non dễ rơi vào vòng soi từng ngày. Một cách theo dõi nhẹ nhàng hơn mà vẫn đủ thông tin cho bác sĩ:
- Ghi tuổi hiệu chỉnh bên cạnh tuổi thực ở trang đầu sổ theo dõi, để ai đọc cũng thấy.
- Mỗi tháng một lần, không phải mỗi ngày, ghi vài dòng: bé đã làm được gì mới ở vận động, đôi tay, âm thanh, cách chơi với người.
- Quay một đoạn video ngắn mỗi tháng ở cùng tư thế, như bé nằm sấp, bé ngồi, bé bò. Xem lại các đoạn liền nhau sẽ thấy tiến bộ rõ hơn nhìn từng ngày.
- So bé với chính bé tháng trước, không so với anh chị, bé hàng xóm hay con của người quen cùng ngày sinh.
- Ghi lại những lần bé ốm, nằm viện, vì bé thường chững lại sau đó vài tuần rồi lấy lại nhịp.
- Mang sổ và video tới mỗi buổi tái khám.
Nếu việc theo dõi làm bạn căng thẳng mỗi ngày, đó là lúc nên nói với bác sĩ hoặc nhân viên y tế về cảm giác của chính mình. Cha mẹ bé sinh non thường đã trải qua những tuần rất mệt ở bệnh viện; chăm sóc bản thân cũng là chăm sóc bé.
Câu nên hỏi ở buổi tái khám
Nhiều bệnh viện có khoa sơ sinh hẹn bé sinh non tái khám theo dõi phát triển trong những năm đầu. Mỗi buổi thường ngắn, nên chuẩn bị câu hỏi trước:
- "Theo tuổi hiệu chỉnh, bé đang ở đâu so với mốc, và kỹ năng nào cháu nên thấy trong một hai tháng tới?"
- "Bé có cần khám mắt, đo thính lực, hay đánh giá vận động thêm không? Lịch các lần đó thế nào?"
- "Trương lực cơ của bé có điều gì cần theo dõi? Ở nhà nên chơi tư thế nào, tránh tư thế nào?"
- "Bé được tiêm chủng theo tuổi thực hay có điều chỉnh gì riêng?"
- "Nếu tới lúc nào bé vẫn chưa làm được điều này, gia đình nên quay lại sớm hơn lịch hẹn?"
- "Bé có cần đánh giá can thiệp sớm không, và nếu cần thì bắt đầu ở đâu?"
Ghi câu trả lời vào sổ ngay tại phòng khám. Nếu được giới thiệu đi đánh giá thêm, đó không có nghĩa là bé có vấn đề nặng; với bé sinh non, đánh giá sớm là cách theo dõi bình thường và an toàn.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi sớm, không chờ lịch tái khám
Dù đã tính theo tuổi hiệu chỉnh, những dấu hiệu dưới đây vẫn là lý do để liên hệ bác sĩ sớm:
- Bé mất kỹ năng đã có: trước bập bẹ, lẫy, cười đáp lại, nay không còn.
- Bé luôn dùng một bên người hoặc một tay rõ rệt hơn bên kia.
- Chân bé thường xuyên duỗi cứng, bắt chéo khi được bế lên, hoặc tay luôn nắm chặt.
- Bé người mềm oặt, đầu còn ngật ngưỡng khi được giữ ngồi ở tuổi hiệu chỉnh khoảng 6 tháng trở lên.
- Bé không phản ứng với tiếng động, không nhìn theo mặt người hoặc đồ vật.
- Bé chưa ngồi được khi có đỡ ở tuổi hiệu chỉnh khoảng 9 tháng, hoặc không đỡ được sức nặng trên chân.
Một dấu hiệu không phải là chẩn đoán. Đó là lý do để bác sĩ khám kỹ và quyết định có cần đánh giá thêm hay không. Với bé sinh non, hỏi sớm luôn tốt hơn chờ đợi.
Câu hỏi thường gặp
Tuổi hiệu chỉnh dùng đến mấy tuổi?
Thường dùng tới khoảng 2 tuổi, sau đó phần lớn trẻ được đối chiếu theo tuổi thực. Với bé sinh rất non, bác sĩ theo dõi có thể hướng dẫn riêng về thời gian hiệu chỉnh, bạn nên theo hướng dẫn đó.
Bé sinh non 9 tháng chưa ngồi có sao không?
Còn tuỳ bé sinh sớm bao lâu. Bé sinh ở tuần 28, 9 tháng tuổi thực, tuổi hiệu chỉnh khoảng 6 tháng, chưa ngồi một mình là bình thường. Bạn tính tuổi hiệu chỉnh trước, rồi hỏi bác sĩ nếu bé có thêm dấu hiệu như người quá mềm, quá cứng.
Trẻ sinh non tiêm chủng theo tuổi thực hay tuổi hiệu chỉnh?
Thường theo tuổi thực, trừ khi bác sĩ có chỉ định riêng cho tình trạng của bé. Nhiều gia đình nhầm và lùi lịch tiêm; bạn nên hỏi lại bác sĩ hoặc cán bộ tiêm chủng khi chưa chắc.
Bé sinh ở tuần 36 có cần tính tuổi hiệu chỉnh không?
Bé sinh ở tuần 36 sớm khoảng một tháng, nên trong năm đầu bạn vẫn có thể trừ một tháng khi đọc bảng mốc. Khoảng chênh này nhỏ và thường không còn đáng kể khi bé lớn hơn. Bé từ tuần 37 trở đi không cần hiệu chỉnh.
Bé sinh non có chắc chắn bị chậm phát triển không?
Không. Nhiều bé sinh non phát triển đúng nhịp theo tuổi hiệu chỉnh và dần đuổi kịp bạn cùng tuổi. Bé sinh càng non thì càng cần được theo dõi đều đặn, để nếu có điều gì cần hỗ trợ thì phát hiện sớm.
Có nên tập thêm cho bé sinh non để đuổi kịp nhanh hơn?
Không nên tự tập ép theo bảng mốc. Chơi trên sàn, nằm sấp khi thức, nói chuyện và đọc sách là đủ cho phần lớn bé. Nếu bác sĩ thấy cần, bé sẽ được giới thiệu tới chuyên viên vận động hoặc can thiệp sớm để có hướng dẫn riêng.