Ở tuổi 4 tháng, phần lớn trẻ đã giữ đầu vững khi được bế thẳng, chống người lên bằng khuỷu tay hoặc cẳng tay khi nằm sấp, đưa tay lên miệng, cầm được đồ chơi khi người lớn đặt vào tay, cười khúc khích khi được trêu và ê a đáp lại khi bố mẹ nói chuyện. Đây là những mốc mà bảng theo dõi của CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ bản cập nhật năm 2022 xếp vào lứa 4 tháng, nghĩa là khoảng ba phần tư số trẻ đã làm được vào lúc này.
Vì con số đó là ba phần tư chứ không phải tất cả, một bé chưa làm được một hai việc trong danh sách vẫn nằm trong khoảng bình thường, nhất là khi bé đang tiến lên từng tuần. Bé sinh non thì tính theo tuổi hiệu chỉnh: bé chào đời sớm sáu tuần, nay tròn bốn tháng theo lịch, thì nên so với mốc khoảng ba tháng rưỡi. Phần dưới đi qua từng mặt phát triển, cách chơi với con trong tháng này, những chỗ hay làm sai và dấu hiệu nên mang ra hỏi bác sĩ nhi.
Bức tranh chung của tháng thứ tư
Nếu tháng thứ hai là tháng của nụ cười xã hội đầu tiên thì tháng thứ tư là lúc bé bắt đầu chủ động kéo người lớn vào cuộc chơi. Bé không còn chỉ cười đáp khi thấy mặt mẹ, mà tự cười, tự phát ra tiếng, cựa quậy tay chân để giữ sự chú ý của người đang ở gần. Bố mẹ thường nhận ra điều này qua một chi tiết nhỏ: khi người lớn quay đi, bé kêu lên hoặc vung tay như gọi lại.
Về cơ thể, cổ và lưng trên khoẻ hơn hẳn. Khi được bế dựng, đầu bé đứng vững, không còn lắc lư như mấy tuần đầu. Khi nằm sấp, bé tì khuỷu tay xuống sàn, nâng đầu và ngực lên, nhìn quanh được một lúc. Hai bàn tay đã mở ra nhiều hơn, bé hay ngắm tay mình, đưa tay vào miệng, và vung tay về phía món đồ treo phía trên.
Về nhận thức, bé tò mò với đôi tay của chính mình và với những gì chuyển động. Khi đói, bé có thể há miệng lúc nhìn thấy bầu ngực hoặc bình sữa, một dấu hiệu bé đã nối được hình ảnh với việc sắp xảy ra. Những thay đổi này đến không đều: có bé tiến nhanh về vận động mà ít tiếng, có bé ê a suốt ngày mà nằm sấp còn khó chịu. Nhìn cả bức tranh qua vài tuần quan trọng hơn soi từng ô một trong một ngày.
Bảng mốc thường gặp ở tuổi 4 tháng
Bảng dưới gom các mốc lứa 4 tháng theo bảng CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ 2022, kèm cột những việc nhiều bé vẫn đang tập ở tuổi này để bố mẹ khỏi lo sớm.
| Mặt phát triển | Nhiều bé đã làm được | Còn đang tập, chưa cần lo |
|---|---|---|
| Vận động thô | Giữ đầu vững khi được bế dựng; nằm sấp chống khuỷu tay hoặc cẳng tay | Lẫy từ sấp sang ngửa; chống thẳng hai tay |
| Vận động tinh | Cầm đồ chơi khi được đặt vào tay; vung tay về phía đồ chơi; đưa tay lên miệng | Chủ động với và nắm trúng đồ; chuyền đồ từ tay này sang tay kia |
| Ngôn ngữ | Ê a những âm như "ô ô", "a a"; phát ra tiếng đáp lại khi người lớn nói; quay đầu về phía giọng bố mẹ | Ghép phụ âm thành chuỗi kiểu "ba ba", "ma ma" |
| Nhận thức | Nhìn tay mình thích thú; há miệng khi thấy bầu ngực hoặc bình sữa lúc đói | Tìm món đồ vừa rơi khỏi tầm mắt |
| Cảm xúc, xã hội | Tự cười để thu hút chú ý; cười khúc khích khi được trêu; cựa quậy, kêu lên để giữ người lớn ở lại | Phân biệt rõ người quen với người lạ |
Cột giữa là mốc mà khoảng ba phần tư số trẻ đạt được, không phải hạn chót. Cột cuối là việc thường đến ở tháng thứ năm, thứ sáu hoặc muộn hơn, nên một bé 4 tháng chưa làm là chuyện thường. Nếu gia đình có Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em của Bộ Y tế, ghi ngày bé làm được việc gì vào đó để mang theo khi đi khám.
Một buổi chiều với bé Na 4 tháng
Thử hình dung bé Na, 4 tháng, ở một căn hộ tại Hà Nội. Sau giấc ngủ trưa, bé tỉnh táo và vui. Mẹ trải tấm thảm lên sàn phòng khách, đặt bé nằm sấp, rồi nằm sấp đối diện, mặt ngang tầm mặt con. Na chống khuỷu tay, nhìn mẹ, cười rồi ê lên một tiếng. Mẹ nhại lại đúng tiếng ấy và chờ. Na ê a tiếp. Cuộc nói chuyện qua lại kiểu này kéo dài được vài lượt là đủ một bài học ngôn ngữ đầu đời.
Được vài phút, Na mỏi, gục đầu xuống thảm và bắt đầu cáu. Mẹ lật bé nằm ngửa, treo một chiếc khăn sặc sỡ lên cao vừa tầm tay. Na vung tay, chạm khăn, khăn lay động, bé dừng lại nhìn rồi vung tiếp. Đó là lúc bé học rằng tay mình làm cho thứ khác chuyển động. Mẹ không cần dạy gì thêm, chỉ cần để yên cho bé thử.
Chiều muộn, bà bế Na ra ban công nhìn chậu cây và người đi dưới đường, vừa bế vừa kể chuyện bằng giọng chậm. Bé quay đầu theo tiếng xe, rồi quay về phía giọng bà. Không có món đồ chơi đắt tiền nào trong cả buổi chiều, nhưng bé đã được nằm sấp, được với, được nghe và được đáp lời. Ba việc đó là phần lớn những gì bé 4 tháng cần.
Tập nằm sấp chống khuỷu tay mà bé không khóc
Nhiều bé 4 tháng vẫn chưa thích nằm sấp, nhất là khi trước đó ít được nằm. Mục tiêu là nhiều lần ngắn trong ngày khi bé thức và có người lớn ngồi cạnh, không phải một lần dài.
- Chọn lúc bé tỉnh, không quá no: chờ một lúc sau cữ bú để bé không trớ và không khó chịu ở bụng.
- Bắt đầu trên ngực bố mẹ: người lớn ngả lưng, đặt bé nằm sấp trên ngực mình. Bé nâng đầu để nhìn mặt bố mẹ, đó cũng là nằm sấp.
- Chuyển xuống thảm phẳng, chắc trên sàn, không đặt trên đệm lún hay sofa. Cuộn một chiếc khăn nhỏ kê dưới nách nếu bé còn khó chống.
- Nằm sấp đối diện con, mặt ngang tầm mắt bé. Gương mặt người lớn là thứ bé muốn nhìn nhất, hơn mọi món đồ chơi.
- Đặt một món đồ có màu tương phản cách mặt bé một gang tay, hơi lệch sang bên để bé xoay đầu và dồn sức nặng sang một tay.
- Dừng trước khi bé gào khóc: khi bé gục đầu, cáu kỉnh, lật bé lại và thử lần khác trong ngày. Cộng dồn nhiều lần ngắn là đủ.
- Không để bé nằm sấp ngủ: khi bé buồn ngủ hoặc người lớn phải rời đi, đặt bé nằm ngửa ở chỗ ngủ an toàn.
Nếu sau vài tuần tập đều mà bé vẫn luôn gồng cứng người, ưỡn ra sau, hoặc chỉ xoay đầu được về một phía, ghi lại và hỏi bác sĩ nhi ở lần khám tới.
Những chỗ hay làm sai ở tháng này và vì sao
Kê gối cho bé ngồi sớm. Lưng bé 4 tháng chưa đủ sức giữ thân. Ngồi trong ổ gối, bé gập người về trước, không tập được gì, lại có nguy cơ đổ nghiêng và bị gối che mặt. Ngồi có đỡ trên đùi người lớn trong lúc chơi thì được, còn chống gối để bé ngồi một mình thì nên chờ.
Cho bé đứng nhún trên đùi thật lâu vì bé thích. Bé 4 tháng thường đạp chân mạnh khi được giữ đứng, và nhiều bé cười thích thú. Một lúc ngắn để chơi thì không sao, nhưng biến nó thành bài tập đứng mỗi ngày không làm bé đi sớm hơn, và bé mất thời gian nằm sấp, lăn, với, là những việc chuẩn bị thật cho các mốc sau.
Bật ti vi làm âm thanh nền cả ngày. Tiếng ti vi chen vào những lượt trò chuyện qua lại mà bé đang học. Khuyến nghị phổ biến hiện nay là trẻ dưới một tuổi không cần thời gian trước màn hình, trừ gọi video với người thân. Không cần tự trách nếu nhà có ti vi bật, chỉ cần tắt bớt những lúc đang chơi với con.
So mốc với con nhà hàng xóm. Hai bé cùng tháng có thể cách nhau vài tuần ở từng kỹ năng mà cả hai đều bình thường. So sánh chỉ làm bố mẹ lo hoặc chủ quan sai chỗ. Thứ đáng so là bé của tháng này với chính bé của tháng trước.
Mua thêm đồ chơi phát nhạc, nhấp nháy. Bé 4 tháng không cần nhiều đồ. Một chiếc lục lạc nhẹ, một miếng vải nhiều màu và gương mặt của người lớn là đủ. Đồ chơi tự kêu tự sáng khiến bé chỉ ngồi nhìn, ít phải tự làm cho thứ gì xảy ra.
Tự quan sát con mà không biến thành chấm điểm
Bố mẹ không cần bảng tích ô mỗi ngày. Một cuốn sổ nhỏ hoặc ghi chú trong điện thoại, mỗi tuần viết vài dòng, là đủ để mang đi khám. Có thể ghi theo những câu hỏi sau:
- Tuần này bé nằm sấp được lâu hơn tuần trước không, và bé nâng đầu cao tới đâu?
- Khi người lớn nói chuyện rồi dừng lại chờ, bé có phát ra tiếng đáp lại không?
- Bé có quay đầu về phía giọng nói quen hoặc tiếng động ở phía bên kia phòng không?
- Bé có đưa được đồ chơi hoặc bàn tay vào miệng, và có cầm giữ được đồ khi được đặt vào tay không?
- Bé có cười, kêu, cựa quậy khi người quen lại gần và tỏ ra phụng phịu khi người đó bỏ đi không?
- Có kỹ năng nào bé từng làm được rồi mà nay không làm nữa không?
Câu hỏi cuối là câu quan trọng nhất. Chậm ở một mốc thường chỉ cần theo dõi thêm, còn mất một kỹ năng đã có là việc cần đi khám sớm, không chờ tới lịch hẹn.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Mốc là khoảng, nhưng có những dấu hiệu nên được bác sĩ nhi xem, không phải để gắn tên bệnh nào mà để kiểm tra kỹ hơn. Ở tuổi 4 tháng, nên hỏi khi:
- Bé mất một kỹ năng đã có, ví dụ trước cười đáp, ê a, nay không còn.
- Bé không giữ được đầu khi được bế dựng, đầu vẫn ngả hẳn ra sau hoặc gục xuống.
- Bé không nhìn theo người hay đồ vật di chuyển trước mặt, hoặc hai mắt có vẻ không cùng nhìn một hướng phần lớn thời gian.
- Bé không cười với người quen, không phát ra tiếng ê a nào.
- Bé không phản ứng gì với tiếng động lớn hoặc giọng nói của bố mẹ.
- Bé không đưa được tay hay đồ vào miệng, hoặc người lúc nào cũng cứng đờ hay mềm oặt.
- Bé chỉ dùng một bên tay, hoặc luôn nghiêng đầu về một phía.
Khi đi khám, mang theo ghi chú ở mục trên và hỏi thẳng: "Ở tuổi hiệu chỉnh của bé, việc này có cần đánh giá thêm không, và nên theo dõi trong bao lâu?" Bác sĩ cần thông tin cụ thể theo thời gian hơn là một câu "con hơi chậm".
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 4 tháng chưa lẫy có sao không?
Phần lớn trường hợp là không. Bảng mốc CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ 2022 đặt việc lẫy từ sấp sang ngửa ở lứa 6 tháng, nên bé 4 tháng chưa lẫy vẫn trong khoảng bình thường. Điều nên quan sát là bé có giữ đầu vững và chống khuỷu tay khi nằm sấp không.
Bé 4 tháng nằm sấp bao lâu là đủ?
Không có con số cứng cho mọi bé. Cách thực tế là nhiều lần ngắn trong ngày khi bé thức và có người lớn ngồi cạnh, dừng khi bé mỏi hoặc cáu. Bé quen dần thì tự nằm lâu hơn. Nếu bé luôn phản đối dữ dội, hỏi bác sĩ nhi ở lần khám tới.
Bé 4 tháng cười khúc khích nhưng chưa cười thành tiếng to có bình thường không?
Bình thường. Ở tuổi 4 tháng, bảng mốc mô tả bé cười khúc khích khi được trêu, còn cười giòn thành tiếng thường rõ hơn quanh 6 tháng. Bé đáp lại bằng nụ cười và tiếng kêu khi người quen chơi cùng là tín hiệu tốt.
Trẻ sinh non 4 tháng nên so với mốc nào?
So với tuổi hiệu chỉnh, tức là lấy tuổi theo lịch trừ đi số tuần sinh sớm. Bé sinh sớm hai tháng, nay 4 tháng tuổi, nên được nhìn theo mốc khoảng 2 tháng. Cách tính này thường dùng tới khoảng hai tuổi, bác sĩ nhi sẽ hướng dẫn cụ thể cho từng bé.
Có nên cho bé 4 tháng ngồi ghế tựa hoặc ghế nhún lâu không?
Một lúc ngắn khi người lớn bận tay thì không sao, nhưng thời gian dài trong ghế làm bé ít được nằm sấp, lăn và với, là những việc chuẩn bị cho mốc tiếp theo. Sàn phẳng có thảm và người lớn ở gần vẫn là chỗ chơi tốt nhất.
Bé 4 tháng mút tay suốt ngày có cần ngăn không?
Không cần. Đưa tay vào miệng là một mốc của tuổi 4 tháng, cho thấy bé điều khiển được tay mình và đang tự làm dịu. Chỉ cần giữ tay và đồ chơi sạch, cắt móng tay gọn để bé khỏi cào xước mặt.