Phần lớn trẻ bắt đầu tìm một món đồ bị che một phần vào khoảng 5 đến 7 tháng, tìm được món đồ bị che hẳn vào khoảng 8 đến 10 tháng, và tới quanh 12 tháng thì lật đúng tấm khăn mà bạn vừa giấu đồ dưới đó. Bảng mốc của CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ bản 2022 đặt mốc "tìm đồ khi đồ rơi khỏi tầm mắt" ở 9 tháng và "tìm thứ vừa thấy bạn giấu, như món đồ chơi dưới chăn" ở 12 tháng, nghĩa là khoảng ba phần tư trẻ đã làm được ở các tuổi đó, còn số còn lại vẫn có thể đang trên đường.
Hiểu rằng thứ mình không nhìn thấy vẫn tồn tại là một bước nhảy lớn trong cách em bé nghĩ về thế giới. Nó đứng sau trò ú oà, sau việc con ném thìa xuống sàn rồi nhoài người nhìn theo, và cả sau chuyện con bắt đầu khóc khi bạn khuất sau cánh cửa. Phần dưới đây đi qua từng nấc theo tháng, các trò chơi hợp tuổi, những chỗ cha mẹ hay đọc sai và lúc nên hỏi bác sĩ nhi. Trẻ sinh non thì tính theo tuổi hiệu chỉnh, tức là trừ đi số tuần sinh sớm.
Đồ vật vẫn còn khi bị che nghĩa là gì trong đầu một em bé
Với một em bé vài tuần tuổi, thế giới gần như là những gì đang ở trước mắt. Món đồ chơi rơi khỏi tầm nhìn thì bé không tìm, không phải vì bé "kém" mà vì bé chưa có cách giữ hình ảnh của nó trong đầu đủ lâu để đi tìm. Nhà tâm lý học Jean Piaget gọi khả năng hiểu rằng đồ vật vẫn tồn tại khi không còn nhìn thấy là "tính thường còn của đối tượng", và mô tả nó hình thành dần trong năm đầu, rõ nhất ở nửa sau của năm.
Về sau, các nhà nghiên cứu đo bằng thời gian em bé nhìn chằm chằm vào một cảnh "vô lý" (ví dụ một vật đáng lẽ bị chặn lại mà vẫn đi qua) và thấy trẻ ba bốn tháng đã có chút kỳ vọng về đồ vật bị che. Hai cách nhìn này không mâu thuẫn: em bé có thể "đoán" đồ vẫn ở đó từ khá sớm, nhưng phải nhiều tháng sau mới đủ trí nhớ, đủ sức tay và đủ ý định để thật sự lật tấm khăn ra lấy.
Điều này quan trọng với cha mẹ ở chỗ: khi con chưa tìm đồ bị giấu, đó không phải là dấu hiệu đáng lo nếu con còn nhỏ. Kỹ năng này cần ba thứ cùng chín: nhớ được hình ảnh vài giây, điều khiển được tay để kéo vật che ra, và muốn món đồ đó đủ nhiều. Một em bé tám tháng ngồi chưa vững có thể vẫn "biết" món đồ ở dưới khăn nhưng mải giữ thăng bằng nên không với tới.
Các nấc theo tháng tuổi: con đang ở đâu
Bảng dưới đây gom các nấc thường thấy. Tháng tuổi là khoảng rộng, không phải hạn chót; một bé có thể nhảy cóc hoặc dừng lâu ở một nấc.
| Khoảng tuổi | Con thường làm gì | Gợi ý chơi |
|---|---|---|
| 0–3 tháng | Nhìn theo mặt người và đồ vật chuyển động chậm; đồ ra khỏi tầm mắt thì thôi không tìm | Đưa mặt bạn chậm từ bên này sang bên kia, cách mặt con khoảng một gang tay rưỡi |
| 4–6 tháng | Nhìn theo đồ rơi một đoạn ngắn; với lấy đồ chơi bị che một phần | Để lộ một góc khăn sặc sỡ dưới gối mỏng cho con kéo ra |
| 7–9 tháng | Tìm đồ rơi khỏi tầm mắt; bắt đầu lật khăn tìm đồ bị che hẳn khi vừa thấy bạn giấu | Giấu đồ dưới một chiếc khăn ngay trước mặt con |
| 10–12 tháng | Tìm đồ dưới một trong hai tấm khăn; thích bỏ đồ vào hộp rồi lấy ra | Hai chiếc khăn, đổi chỗ giấu; hộp có nắp mở dễ |
| 12–18 tháng | Theo dõi được khi bạn chuyển đồ từ chỗ này sang chỗ khác mà con nhìn thấy | Giấu đồ trong lòng bàn tay rồi chuyển sang dưới cốc |
| 18–24 tháng | Đoán được chỗ đồ có thể ở dù không thấy lúc giấu; tự đi lục tìm | Trốn tìm đơn giản: bạn nấp sau rèm, để lộ chân |
Nếu con chào đời sớm, hãy dời cả bảng theo số tuần sinh non. Một bé sinh sớm tám tuần, lúc mười tháng tuổi theo ngày sinh thì nên so với cột tám tháng.
Một buổi chiều với bé Na 9 tháng: đọc đúng điều con đang làm
Bé Na (tên giả định) chín tháng, ngồi ăn trên ghế cao và cứ thả thìa xuống sàn. Mẹ nhặt lên, Na lại thả, rồi chồm người nhìn xuống chỗ thìa rơi. Bà ngoại bảo con "hư, nghịch". Thật ra Na đang làm đúng một thí nghiệm: vật biến khỏi tầm mắt thì đi đâu, có còn ở đó không, và ai làm nó quay lại. Việc nhìn theo hướng rơi chính là mốc chín tháng trong bảng của CDC.
Cũng chiều đó, mẹ vào nhà tắm và khép cửa. Na khóc ngay. Hai tháng trước, mẹ đi khuất thì con vẫn chơi bình thường. Sự thay đổi này không có nghĩa con "hư đi" hay "bám mẹ do chiều": con đã hiểu mẹ vẫn tồn tại ở đâu đó, nhưng chưa hiểu mẹ sẽ quay lại. Phần cảm xúc của chuyện bám mẹ được bàn kỹ ở mục cảm xúc và hành vi; ở đây chỉ cần biết hai việc này cùng một gốc.
Cách đáp lại hợp tuổi: với chuyện thả thìa, cho con một chiếc thìa nhựa riêng để "thí nghiệm" thoải mái, và đặt khăn dưới ghế. Với chuyện mẹ đi khuất, nói một câu ngắn trước khi đi ("Mẹ vào rửa tay, mẹ ra ngay"), vừa đi vừa nói vọng ra để con nghe tiếng, rồi quay lại đúng lúc. Lặp lại như vậy nhiều ngày, con học được rằng thứ khuất đi rồi sẽ trở về.
Trò chơi theo từng nấc, làm được ngay trong nhà
Không cần mua gì. Mỗi trò chỉ nên chơi vài phút, dừng khi con quay mặt đi, ưỡn người hoặc ngáp. Đi theo thứ tự dưới đây và lùi lại một bậc nếu con bối rối.
- Ú oà bằng tay: bạn che mặt bằng hai bàn tay, mở ra và gọi tên con. Với bé ba bốn tháng, che thật ngắn, chỉ một hai giây.
- Ú oà bằng khăn mỏng: phủ khăn voan lên mặt bạn, để con nhìn xuyên qua lờ mờ, rồi để con tự kéo khăn xuống. Không phủ khăn lên mặt con; trò này chỉ che mặt người lớn.
- Che một nửa: đặt món đồ con thích dưới khăn sao cho lộ một nửa. Nếu con với lấy, lần sau che nhiều hơn.
- Che hẳn trước mắt con: cho con nhìn món đồ, rồi từ từ phủ khăn lên trong lúc con đang nhìn. Đợi vài giây trước khi gợi ý.
- Hai tấm khăn: giấu dưới khăn trái vài lần, rồi đổi sang khăn phải ngay trước mắt con. Trẻ khoảng tám đến mười tháng hay vẫn lật khăn trái, đó là bình thường.
- Đồ đi vào, đồ đi ra: một hộp giấy khoét lỗ tròn vừa quả bóng, thả bóng vào lỗ cho nó lăn ra phía khác. Con sẽ nhìn từ lỗ sang chỗ bóng xuất hiện.
- Trốn tìm cho trẻ biết đi: bạn nấp sau rèm, để lộ bàn chân và gọi. Khi con giỏi hơn, nấp kín hơn nhưng vẫn lên tiếng.
Mỗi lần con tìm được, phản ứng của bạn (cười, gọi tên đồ vật) là phần thưởng đủ. Không cần vỗ tay ầm ĩ hay khen "giỏi quá" liên tục; thứ con cần là cảm giác cùng khám phá với bạn.
Những chỗ cha mẹ hay đọc sai
Con lật nhầm khăn không phải vì "chưa thông minh". Hiện tượng trẻ cứ tìm ở chỗ cũ dù vừa thấy đồ chuyển sang chỗ mới được Piaget mô tả và đặt tên là lỗi "A không phải B". Nó gặp ở rất nhiều trẻ tám đến mười hai tháng, vì thói quen với tay về chỗ cũ mạnh hơn trí nhớ ngắn về chỗ mới. Nó tự qua khi trí nhớ làm việc và khả năng kìm động tác cũ chín hơn.
Ném đồ không phải là phá. Thả đồ từ trên cao là cách con kiểm chứng đồ đi đâu khi rời tay. Nếu thấy phiền, đổi đồ ném được (bóng vải, cốc nhựa) chứ không cấm hẳn.
Không tìm đồ lúc sáu tháng không có nghĩa là chậm. Mốc tìm đồ bị che hẳn rơi vào nửa sau năm đầu. Ở sáu tháng, mốc cần để ý là con có nhìn theo, có với lấy đồ con muốn hay không.
Con chơi ú oà mãi một kiểu cũng không phải chán. Trẻ nhỏ thích lặp lại vì mỗi lần lặp con kiểm lại dự đoán của mình. Đổi trò quá nhanh chỉ vì người lớn thấy chán đôi khi làm con mất hứng.
Khóc khi mẹ đi khuất không phải "do bế nhiều". Đó là mặt cảm xúc của cùng kỹ năng nhận thức này. Ẵm bế, đáp lại con khi con cần không làm con hư.
Những việc không cần làm
Kỹ năng này lớn lên tự nhiên khi con được chơi với người lớn và đồ vật thật. Có vài thứ hay được giới thiệu nhưng bạn có thể bỏ qua:
- Không cần bộ đồ chơi "phát triển trí não" đắt tiền theo tháng; khăn, cốc, hộp giấy và chính bàn tay bạn đã đủ cho cả năm đầu.
- Không cần cho con xem video ú oà trên điện thoại. Khuyến nghị chung là trẻ dưới mười tám đến hai mươi bốn tháng hạn chế màn hình, trừ gọi video với người thân; trò ú oà có người thật cho con thứ mà video không có: phản hồi đúng lúc.
- Không cần "kiểm tra" con hằng ngày xem đã tìm được đồ chưa. Biến trò chơi thành bài thi khiến cả hai căng thẳng.
- Không cần giấu đồ quá khó để "kéo dãn" con. Trò chơi tốt là trò con thành công khoảng phần lớn số lần và chỉ hơi gắng sức một chút.
- Không cần lẻn đi khi con mải chơi để tránh con khóc. Lẻn đi làm con khó tin rằng người khuất đi sẽ quay lại; chào ngắn rồi đi thường dễ hơn về lâu dài.
Nếu ông bà chăm con ban ngày, có thể chỉ cho ông bà hai ba trò ở trên. Trò ú oà vốn rất quen với ông bà, chỉ cần thêm nhịp chờ cho con tự kéo khăn.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Phần lớn trẻ đi qua các nấc trên theo nhịp riêng. Nên nói chuyện với bác sĩ nhi, hoặc mang Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em đi khám định kỳ để trao đổi, nếu bạn thấy:
- Con đã biết một việc (nhìn theo đồ, với lấy đồ, tìm đồ bị giấu, chơi ú oà) rồi không làm nữa trong nhiều ngày liền. Mất kỹ năng đã có ở bất cứ tuổi nào đều nên đi khám sớm.
- Khoảng hai đến bốn tháng mà con hầu như không nhìn theo mặt người hoặc đồ vật di chuyển, hay hai mắt có vẻ lệch nhau thường xuyên.
- Khoảng sáu tháng mà con không với lấy đồ vật mình muốn.
- Khoảng chín tháng mà con không nhìn theo khi đồ rơi khỏi tầm mắt, và cũng ít hứng thú với trò qua lại cùng người lớn.
- Khoảng mười hai tháng mà con không tìm đồ vừa thấy bạn giấu, kèm theo ít bập bẹ, ít nhìn mặt người.
- Bạn có cảm giác con không phản ứng với tiếng gọi, hoặc chỉ phản ứng khi nhìn thấy bạn.
Một dấu hiệu lẻ không nói lên được điều gì về chẩn đoán; bác sĩ sẽ xem con toàn diện. Câu hỏi nên mang theo: "Con đang ở nấc nào so với tuổi (tuổi hiệu chỉnh nếu sinh non)? Có cần kiểm tra thị lực, thính lực không? Nên theo dõi thêm bao lâu?"
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tháng chơi được ú oà?
Nhiều bé cười khi bạn che mặt rồi mở ra từ khoảng bốn đến sáu tháng, và tới khoảng chín đến mười hai tháng thì tự kéo khăn hoặc tự che mặt để chơi lại với bạn. Mỗi bé một nhịp, quan trọng là con thích thú và chờ bạn xuất hiện.
Con 10 tháng cứ tìm đồ ở chỗ cũ dù thấy mình giấu chỗ khác thì có sao không?
Đây là hiện tượng rất thường gặp ở tuổi tám đến mười hai tháng, gọi là lỗi A không phải B. Tay con quen với về chỗ cũ trong khi trí nhớ ngắn về chỗ mới còn yếu; hiện tượng này tự qua khi con lớn thêm.
Trẻ sinh non thì mốc tìm đồ bị giấu tính thế nào?
Tính theo tuổi hiệu chỉnh, tức là lấy tuổi thật trừ đi số tuần sinh sớm, thường áp dụng tới khoảng hai tuổi. Một bé sinh sớm hai tháng thì lúc mười tháng nên so với mốc tám tháng, rồi trao đổi thêm với bác sĩ nhi theo dõi con.
Có nên mua đồ chơi hộp thả bóng cho trẻ 9 tháng không?
Không bắt buộc. Một hộp giấy khoét lỗ, vài quả bóng vải hoặc nắp hộp to (không vừa lọt miệng) cho con trải nghiệm y hệt. Thứ con cần là được thả vào, thấy đồ biến mất và xuất hiện lại, có người cùng gọi tên.
Con khóc mỗi khi mẹ đi khuất có liên quan tới nhận thức không?
Có. Khi con hiểu mẹ vẫn tồn tại ở đâu đó nhưng chưa biết mẹ sẽ quay lại, con thường phản đối bằng khóc. Chào ngắn, nói vọng ra khi đi khuất và quay lại đúng hẹn giúp con học dần rằng người đi rồi sẽ về.
Khi nào việc không tìm đồ bị giấu là đáng lo?
Nên hỏi bác sĩ nhi nếu khoảng mười hai tháng con vẫn không tìm đồ vừa thấy bạn giấu, nhất là khi kèm ít nhìn mặt người, ít bập bẹ hoặc không quay lại khi được gọi tên, và luôn đi khám sớm nếu con mất một kỹ năng đã có.