Trẻ từ 2 đến 6 tuổi học tự điều chỉnh cảm xúc từng chút một, và bước đầu tiên là gọi được tên điều mình đang cảm thấy. Trẻ hai tuổi cần người lớn gọi tên giúp và dỗ dịu; đến năm sáu tuổi, nhiều trẻ đã tự nói “con đang bực” và tự dùng một cách quen thuộc để bình tĩnh lại, dù vẫn cần người lớn ở những lúc khó.
Bảng mốc của CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ năm 2022 ghi nhận trẻ khoảng 2 tuổi để ý khi người khác đau hoặc buồn, khoảng 4 tuổi biết an ủi người khác khi họ buồn, và khoảng 5 tuổi biết theo luật, đổi lượt khi chơi với bạn. Những mốc này cho thấy khả năng hiểu cảm xúc lớn dần theo tuổi. Bài này gợi ý vốn từ cảm xúc hợp từng tuổi, cách dựng một góc bình tĩnh ở nhà, các cách tự dịu đơn giản và vai trò làm mẫu của cha mẹ.
Khả năng điều chỉnh cảm xúc lớn dần theo tuổi
Bảng dưới đây là khoảng thường gặp. Mỗi trẻ một nhịp, tính khí cũng ảnh hưởng nhiều; đừng dùng bảng để so con với bạn.
| Khoảng tuổi | Con thường làm được | Người lớn giúp bằng cách |
|---|---|---|
| Khoảng 2 tuổi | Thể hiện cảm xúc bằng cơ thể, cần người lớn dỗ để dịu, bắt đầu để ý người khác buồn | Gọi tên giúp con, ôm, giữ an toàn, dùng câu rất ngắn |
| Khoảng 3 tuổi | Nói được vài từ cảm xúc cơ bản, bắt đầu chờ đợi ngắn, vẫn hay nổi cơn | Đưa thêm từ mới, tập một hai cách tự dịu khi con đang vui |
| Khoảng 4 tuổi | An ủi người khác, hiểu bạn có thể cảm thấy khác mình, chơi giả vờ để diễn lại cảm xúc | Hỏi “bạn đang cảm thấy gì?”, đóng vai, đọc sách tranh và dừng lại hỏi |
| Khoảng 5 đến 6 tuổi | Theo luật, đổi lượt, tự dùng cách quen để bình tĩnh, giải thích được vì sao mình buồn | Cùng con tìm cách giải quyết, để con chọn cách tự dịu của mình |
Ở mọi tuổi, khi mệt, đói, ốm hay có thay đổi lớn, khả năng điều chỉnh của con đều tụt xuống. Một bé năm tuổi khóc như bé hai tuổi sau một ngày dài là chuyện bình thường.
Vì sao gọi tên cảm xúc lại có tác dụng
Khi một cảm xúc mạnh không có tên, trẻ chỉ cảm thấy một khối khó chịu trong người và phản ứng bằng cơ thể: khóc, đá, ném. Khi người lớn đặt cho nó một cái tên, “con đang thất vọng vì trời mưa không ra công viên được”, cảm xúc trở thành một thứ con có thể nhận ra, nói ra và dần dần xử lý. Nhiều cha mẹ thấy con dịu đi rõ rệt chỉ vì được hiểu đúng.
Gọi tên cảm xúc cũng dạy con rằng mọi cảm xúc đều được phép có. Giận, buồn, sợ, ghen không phải là cảm xúc “xấu”. Điều cần học là cách thể hiện: được giận, nhưng không được đánh; được buồn, nhưng không được ném đồ. Tách cảm xúc khỏi hành vi giúp con không phải giấu cảm xúc để được yêu thương.
Cách gọi tên hiệu quả nhất là mô tả, không phán xét: “Con đang rất giận” thay vì “Sao con dữ thế”. Đoán sai cũng không sao, con sẽ sửa: “Không, con buồn!”. Khi con tự sửa được, con đã bắt đầu nhìn vào bên trong mình.
Vốn từ cảm xúc theo tuổi
Không cần dạy như học bài. Dùng những từ này trong lúc sinh hoạt, đọc sách, chơi, và thêm từ mới dần dần khi con đã quen từ cũ:
- Khoảng 2 tuổi: vui, buồn, giận, sợ, mệt, đau. Kèm nét mặt và giọng nói rõ để con nhận ra.
- Khoảng 3 tuổi: bực, lo, ngại, thích, không thích, nhớ, ghen. Gắn với tình huống cụ thể: “Con nhớ bà phải không?”.
- Khoảng 4 tuổi: thất vọng, xấu hổ, hồi hộp, tự hào, tủi thân, chán. Hỏi con nhân vật trong truyện cảm thấy gì.
- Khoảng 5 đến 6 tuổi: ấm ức, bối rối, ghen tị, biết ơn, yên tâm, lo lắng trước một việc sắp tới. Khuyến khích con kể vì sao mình có cảm xúc đó.
Một trò đơn giản: cùng con làm mặt vui, mặt buồn, mặt giận, mặt sợ trước gương, đoán xem người kia đang làm mặt gì. Hoặc khi xem ảnh gia đình, hỏi “lúc này em bé đang cảm thấy thế nào?”. Trò chơi ngắn, lặp lại nhiều lần có tác dụng hơn một buổi giảng dài.
Dựng góc bình tĩnh ở nhà
Góc bình tĩnh là một chỗ dễ chịu trong nhà để con đến khi cảm xúc quá mạnh. Nó khác hẳn với “phòng phạt”: con được đến, không bị đuổi vào, và người lớn có thể ngồi cùng. Cách dựng:
- Chọn một góc yên, không phải phòng kín: góc phòng khách, cạnh giá sách, có gối hoặc nệm ngồi.
- Để vài món giúp dịu: một gấu bông để ôm, một quả bóng mềm để bóp, giấy và bút sáp, vài cuốn sách tranh.
- Giới thiệu góc khi con đang vui, cùng con sắp xếp và đặt tên, ví dụ “góc ổ mèo”.
- Tập dùng thử khi con không có chuyện gì: “Mình giả vờ đang giận, mình vào ổ mèo ôm gấu nhé.”
- Khi con bắt đầu bực, gợi ý chứ không ra lệnh: “Con muốn vào ổ mèo với mẹ không?”.
- Không dùng góc này để phạt. Nếu bị đưa vào như một hình phạt, con sẽ ghét nó và không bao giờ tự tìm đến.
Với trẻ hai ba tuổi, người lớn gần như luôn cần ngồi cùng. Đến bốn năm tuổi, có bé tự vào góc ngồi một lúc rồi ra chơi tiếp mà không cần ai nhắc. Đó là lúc con đang tự điều chỉnh.
Góc bình tĩnh dùng được cho cả người lớn. Khi mẹ nói “mẹ đang bực, mẹ vào ổ mèo ngồi một chút”, con thấy rằng ai cũng có lúc cần dừng lại, và dừng lại là một việc bình thường chứ không phải bị phạt.
Năm cách tự dịu hợp lứa tuổi mầm non
Thở “ngửi hoa, thổi nến”. Hít vào bằng mũi như ngửi bông hoa, thở ra bằng miệng như thổi tắt ngọn nến. Ba bốn lần là đủ. Tập lúc vui để khi giận con nhớ ra.
Ôm chặt. Ôm gấu bông, ôm gối, hoặc để người lớn ôm chặt. Nhiều trẻ dịu nhanh nhờ cảm giác được giữ chắc.
Dùng cơ thể an toàn. Giậm chân thật mạnh, nhảy tại chỗ, bóp quả bóng mềm, xé giấy. Năng lượng của cơn giận có chỗ đi mà không làm đau ai.
Vẽ hoặc nặn cảm xúc. Trẻ bốn năm tuổi có thể vẽ “cơn giận” của mình bằng bút sáp đỏ, vẽ xong thường thấy nhẹ hơn và kể được chuyện gì đã xảy ra.
Uống nước, rửa mặt. Một ngụm nước, vốc nước mát lên mặt giúp chuyển hướng cơ thể. Đơn giản nhưng nhiều bé thích vì tự làm được.
Chuyện hai anh em Tít và Tun
Tít (năm tuổi) và Tun (ba tuổi), tên giả định, đang cùng xếp một lâu đài bằng khối gỗ thì Tun làm đổ. Tít hét lên, giơ tay định đánh em. Mẹ ngồi xuống giữa hai đứa, giữ tay Tít và nói: “Lâu đài đổ rồi. Tít ấm ức lắm vì xếp lâu mới được. Tun thì đang sợ.” Tun gật đầu, mắt rưng rưng.
Mẹ hỏi Tít muốn làm gì cho đỡ ấm ức. Tít chọn vào góc ổ mèo bóp bóng. Mẹ ôm Tun, cùng thở thổi nến. Vài phút sau Tít quay ra, tự nói: “Con hết giận rồi, nhưng lần sau Tun đừng đụng vào tháp cao.” Mẹ gợi ý hai anh em chia khu xây, mỗi người một góc thảm. Cả hai lại chơi tiếp.
Không ai bị phạt, nhưng cả hai đều học được điều gì đó: Tít học rằng ấm ức có tên và có cách xử lý không cần đánh; Tun học rằng sợ hãi được thấy và được an ủi. Những lần như thế lặp lại hàng trăm lần trong mấy năm mầm non, và đó chính là cách trẻ học điều chỉnh cảm xúc.
Cha mẹ làm mẫu: nói to cảm xúc của chính mình
Trẻ học cách xử lý cảm xúc chủ yếu bằng cách nhìn người lớn. Khi cha mẹ nói ra cảm xúc của mình kèm cách xử lý, con có một ví dụ sống: “Mẹ đang bực vì kẹt xe, mẹ thở sâu mấy hơi cho đỡ bực.” “Bố buồn vì làm vỡ cốc, nhưng bố sẽ dọn và mua cốc khác.” Những câu ngắn này dạy con nhiều hơn mọi lời khuyên.
Làm mẫu cũng có nghĩa là thừa nhận lúc mình làm chưa tốt. Nếu đã quát con, khi bình tĩnh lại hãy nói: “Lúc nãy mẹ giận quá nên to tiếng. Mẹ xin lỗi. Lần sau giận mẹ sẽ đi uống nước trước.” Con thấy rằng người lớn cũng có lúc mất bình tĩnh, và điều quan trọng là sửa lại.
Không cần giấu hết cảm xúc trước mặt con, nhưng những chuyện nặng nề của người lớn như mâu thuẫn tiền bạc, cãi nhau gay gắt thì nên giữ ngoài tầm nghe của trẻ nhỏ. Trẻ chưa đủ sức hiểu và dễ nghĩ mình là nguyên nhân.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Trẻ mầm non còn có những cơn cảm xúc dữ dội là bình thường. Nên hỏi bác sĩ nhi, có thể được giới thiệu chuyên gia tâm lý trẻ em, khi:
- Con mất kỹ năng đã có về lời nói, giao tiếp hay chơi với người khác.
- Con hầu như không thể hiện cảm xúc, ít nhìn mắt, ít để ý khi người thân buồn hay vui, so với mốc của tuổi.
- Cơn giận hay nỗi sợ thường xuyên dữ dội, kéo dài, khó dỗ, ảnh hưởng đến ăn ngủ, đi lớp, chơi với bạn.
- Con hay tự làm đau mình hoặc làm đau người khác khi bực.
- Con buồn bã, thu mình, mất hứng thú với trò yêu thích trong nhiều tuần, hoặc có thay đổi lớn sau một biến cố.
Hỏi cô giáo ở lớp con thể hiện cảm xúc ra sao, có dịu lại được không, để có thêm góc nhìn. Mang theo Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em và vài ghi chép cụ thể khi đi khám. Bác sĩ nhìn tổng thể nhiều mặt chứ không kết luận từ một hành vi.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì tự bình tĩnh được?
Không có một tuổi cố định. Trẻ hai ba tuổi gần như luôn cần người lớn dỗ. Đến khoảng năm sáu tuổi, nhiều trẻ đã tự dùng được một cách quen để dịu lại, nhưng vẫn cần người lớn khi mệt, đói hay gặp chuyện lớn.
Gọi tên cảm xúc có làm con khóc nhiều hơn không?
Lúc đầu con có thể khóc to hơn một chút vì cảm thấy được hiểu. Về lâu dài, trẻ được gọi tên cảm xúc thường dịu nhanh hơn và dần nói ra bằng lời thay vì bằng hành động.
Góc bình tĩnh khác gì phạt đứng úp mặt vào tường?
Góc bình tĩnh là nơi con được đến, có đồ giúp dịu và người lớn có thể ngồi cùng. Phạt đứng là cách ly để trừng phạt, làm con thấy bị bỏ rơi. Hai việc trông giống nhau nhưng con học những điều rất khác.
Có nên khen con “ngoan, không khóc” không?
Nên khen cách con xử lý, không khen việc giấu cảm xúc. Ví dụ “con buồn mà vẫn thở sâu được, giỏi lắm” thay vì “con trai không được khóc”. Con cần biết khóc là được phép.
Bé trai có cần dạy gọi tên cảm xúc khác bé gái không?
Không. Mọi trẻ đều có đủ các cảm xúc và đều cần từ ngữ để nói ra. Những câu như “con trai không được khóc” làm trẻ học giấu cảm xúc thay vì học xử lý chúng.
Dùng ứng dụng hay video dạy cảm xúc cho con có được không?
Với trẻ nhỏ, khuyến nghị chung là hạn chế màn hình, và trẻ học cảm xúc tốt nhất qua tương tác thật với người lớn. Đọc sách tranh, chơi đóng vai, trò chuyện hằng ngày hiệu quả hơn mọi video.