Trẻ hay cắn, đánh, đẩy bạn thường gặp nhất trong khoảng từ 1 đến 3 tuổi. Phần lớn là vì con chưa có đủ lời để nói “cho con chơi với”, “con giận”, “đừng lấy của con”, và vì con chưa tự hãm được cơn bực. Hành vi này giảm dần khi con nói giỏi hơn và được dạy cách làm thay thế một cách nhất quán.
Điều đó không có nghĩa là để mặc. Mỗi lần con cắn hay đánh là một dịp dạy, và cách người lớn phản ứng trong vài giây đầu ảnh hưởng nhiều đến việc con có lặp lại hay không. Bài này đi qua nguyên nhân hay gặp, cách tìm quy luật của riêng con, phản ứng ngay tại chỗ, việc thay thế nên dạy, và những cách tưởng hiệu quả nhưng làm tình hình tệ hơn. Cắn lại, đánh vào tay hay doạ nạt nằm trong nhóm nên bỏ.
Sáu lý do thường gặp khiến trẻ nhỏ cắn và đánh
Con đang khám phá bằng miệng. Trẻ dưới khoảng 18 tháng vẫn đưa mọi thứ lên miệng, nhất là lúc mọc răng. Có bé cắn vai mẹ khi đang chơi vui mà không hề có ý làm đau.
Con chưa đủ lời. Muốn đồ chơi của bạn mà không biết nói “cho tớ mượn”, cách nhanh nhất là giật hoặc đẩy. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất ở tuổi một đến hai.
Con bực và chưa tự hãm được. Tháp khối bị bạn làm đổ, cơn giận bùng lên trước khi con kịp nghĩ. Phần não giúp dừng lại còn đang lớn.
Con quá phấn khích. Đang chơi đuổi bắt, đang được cù, con có thể cắn hoặc đánh vì không biết dồn năng lượng đi đâu.
Con thấy người khác làm vậy. Trẻ học bằng bắt chước. Một người lớn hay vỗ vào tay con, một bạn ở sân chơi hay xô đẩy, con sẽ thử lại.
Con nhận ra cắn làm người lớn chú ý ngay. Nếu mỗi lần cắn là cả nhà nhốn nháo, la hét, con có thể lặp lại để được chú ý, dù là chú ý tiêu cực.
Một tuần làm “thám tử”: ghi lại để tìm quy luật của con
Mỗi trẻ cắn hay đánh vì lý do riêng. Cách đơn giản nhất để tìm ra là ghi lại trong một tuần, mỗi lần một dòng, theo bốn cột như bảng mẫu dưới đây.
| Lúc nào, ở đâu | Ngay trước đó | Con làm gì | Người lớn làm gì sau đó |
|---|---|---|---|
| Năm giờ chiều, sân chơi chung cư | Bạn lấy xe đẩy của con | Đẩy bạn ngã | Bà bế con đi, mắng to |
| Sau bữa trưa, phòng khách | Anh không cho chơi cùng | Cắn tay anh | Mẹ dỗ anh, nói con không được cắn |
| Tám giờ tối, giường | Đang được bố cù | Cắn vai bố | Bố kêu lên rồi cười |
| Sáng, lúc thay đồ | Con muốn tự mặc mà mẹ làm thay | Đánh vào mặt mẹ | Mẹ giữ tay con, nói “không đánh” |
Đọc lại sau một tuần, cha mẹ thường thấy vài điểm chung: hay xảy ra cuối chiều khi con mệt, hay xảy ra khi tranh đồ, hay xảy ra lúc phấn khích. Biết quy luật, cha mẹ phòng trước được: cho con ăn nhẹ trước khi xuống sân chơi, mang hai món đồ chơi để có cái cho bạn mượn, dừng trò cù trước khi con quá khích. Cột cuối cũng cho thấy phản ứng nào đang vô tình làm hành vi lặp lại, ví dụ tiếng cười của bố khi bị cắn.
Ngay khi con vừa cắn hoặc đánh: năm bước trong một phút
Phản ứng tốt nhất thường ngắn, bình tĩnh và giống nhau mỗi lần. Không cần giọng to, cần sự chắc chắn.
- Chăm người bị đau trước: quay sang hỏi han, xoa cho bạn hoặc anh chị. Con thấy cắn không làm mình được chú ý hơn, mà người bị đau mới được quan tâm.
- Nói một câu ngắn, giọng chắc: “Không cắn. Cắn làm bạn đau.” Không giảng dài, không hỏi “sao con lại cắn?”, vì trẻ nhỏ chưa trả lời được.
- Tách con ra khỏi tình huống: bế con ra một chỗ gần đó vài phút, ngồi cùng con. Đây không phải nhốt hay phạt, mà là cho cả hai thời gian dịu lại.
- Gọi tên điều con muốn: “Con muốn chiếc xe. Con giận vì bạn cầm.” Con học được từ ngữ cho cảm xúc của mình.
- Chỉ cách làm thay: “Lần sau con nói ‘của con’, hoặc gọi mẹ.” Rồi cho con quay lại chơi khi đã bình tĩnh.
Với trẻ dưới hai tuổi, bước bốn và năm nên rất ngắn, vài từ là đủ. Với trẻ gần ba tuổi, có thể để con cùng làm một việc giúp bạn: mang khăn lau, đưa bạn chiếc xe. Không cần ép con nói “xin lỗi” ngay khi còn đang giận.
Chuyện bé Mít 22 tháng ở sân chơi chung cư
Bé Mít (tên giả định) 22 tháng, chiều nào cũng được bà đưa xuống sân chơi chung cư. Tuần đó Mít cắn bạn hai lần, lần nào cũng ở khu cát, lần nào cũng vì tranh xẻng. Bà xấu hổ với các mẹ khác, về nhà kể lại cho bố mẹ bằng giọng lo lắng rằng con bé “hung dữ”.
Bố mẹ Mít đọc lại: cả hai lần đều quanh năm giờ chiều, Mít chưa ăn gì từ bữa trưa, và khu cát chỉ có hai chiếc xẻng cho năm đứa trẻ. Họ thay đổi ba thứ: cho Mít ăn một quả chuối trước khi xuống, mang thêm hai chiếc xẻng của nhà để có cái cho bạn mượn, và dặn bà đứng gần khu cát, khi thấy Mít bắt đầu giành thì ngồi xuống nói giúp: “Mít muốn xẻng. Mít đợi bạn xúc xong nhé, hay Mít dùng xẻng xanh này?”.
Hai tuần sau không còn vụ cắn nào ở sân chơi. Mít không “hết hung dữ”, vì Mít chưa bao giờ hung dữ; Mít chỉ là một bé gần hai tuổi đói, mệt và chưa biết nói “cho tớ mượn”. Khi người lớn đứng gần và nói giúp, con có thời gian học dần câu đó.
Dạy con những việc làm thay thế
Chỉ nói “không cắn” mà không dạy con làm gì thay vào thì con vẫn bế tắc khi cơn giận đến. Chọn hai ba cách hợp tuổi, tập lúc con vui chứ không chỉ lúc đang giận:
- Dạy câu ngắn: “của con”, “cho con với”, “không thích”, “dừng lại”. Tập qua trò chơi búp bê tranh đồ chơi.
- Dạy gọi người lớn: “Mẹ ơi, giúp con.” Khen ngay khi con gọi thay vì giật.
- Cho con cách xả cơ thể: giậm chân thật mạnh, đấm vào gối, ôm chặt gấu bông, xé giấy vụn.
- Với bé đang mọc răng hay cắn khi chơi vui, đưa một vật cắn an toàn hoặc khăn sạch và nói “cắn cái này, không cắn người”.
- Tập đổi lượt bằng trò chơi ngắn ở nhà: mẹ một lần, con một lần, dùng cát sỏi, bóng, thìa.
- Đọc sách tranh về bạn bè và chia sẻ đồ chơi, dừng lại hỏi “bạn đang buồn hay vui?”.
Khi con dùng được cách thay thế, dù vụng về, hãy khen cụ thể: “Con nói ‘của con’ chứ không đẩy bạn, giỏi lắm.” Lời khen này có tác dụng hơn nhiều lần mắng sau khi con đã cắn.
Những cách nên bỏ dù người lớn hay khuyên
Cắn lại cho con biết đau. Trẻ nhỏ chưa đủ khả năng suy luận “mình cắn bạn thì bạn cũng đau như thế này”. Điều con thấy là người lớn cũng cắn, và cắn là một cách được phép khi bực.
Đánh vào tay hay vào miệng. Đánh để dạy không đánh là một bài học rối. Con có thể ngưng lúc đó vì sợ, nhưng học được rằng người mạnh hơn dùng tay giải quyết.
Gắn nhãn con là “đứa hay cắn”, “thằng hung dữ”. Nhãn dán lặp lại trước mặt con, trước mặt hàng xóm dễ trở thành cách con nhìn chính mình. Nói về hành vi, không nói về con người.
Bắt con ngồi một mình trong phòng tối cho “chừa”. Trẻ một đến ba tuổi sợ bị bỏ lại hơn mọi hình phạt khác. Cách ly trong sợ hãi làm con thêm hoảng và không học được việc thay thế. Nếu cần tách con ra, người lớn ngồi cùng.
Mắng thật lâu trước đông người. Con xấu hổ và hoảng thì không học được gì. Một câu ngắn, rồi đưa con ra chỗ riêng là đủ.
Khi con là bé bị cắn: dỗ con và dạy con tự bảo vệ
Cha mẹ có con bị bạn cắn thường xót và giận, nhất là khi vết cắn hằn đỏ. Việc đầu tiên là dỗ con và xem vết thương. Vết cắn làm rách da, chảy máu, hoặc sưng đỏ, nóng, đau tăng lên trong những ngày sau thì nên đưa con đi khám để bác sĩ xử lý. Vết hằn không rách da thường tự mờ.
Sau đó, dạy con những câu và động tác tự bảo vệ hợp tuổi: giơ tay ra trước nói to “dừng lại”, lùi ra xa, gọi người lớn. Tập với con qua trò chơi đóng vai, mẹ giả làm bạn giành đồ chơi, con tập nói “không, của con” và chạy về phía bố. Trẻ hai ba tuổi học tốt nhất qua những lần tập vui như thế, không phải qua lời dặn trước khi ra cửa.
Tránh nói với con những câu như “đứa kia hư lắm, đừng chơi với nó”. Bạn cắn con có thể cũng chỉ là một bé chưa đủ lời. Nói với con về hành vi: “Bạn cắn làm con đau. Lần sau bạn giành, con gọi mẹ nhé.” Nếu xảy ra ở lớp, trao đổi với cô giáo bình tĩnh để cô theo dõi cả hai bé, thay vì yêu cầu tách hẳn.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Cắn và đánh ở tuổi một đến ba thường là một giai đoạn. Nên hỏi bác sĩ nhi, có thể được giới thiệu chuyên gia tâm lý trẻ em, nếu:
- Hành vi không giảm, thậm chí tăng, sau vài tháng cả nhà phản ứng nhất quán.
- Sau khoảng 3 đến 4 tuổi con vẫn cắn, đánh thường xuyên như trẻ nhỏ.
- Con gây thương tích thật cho người khác, hoặc thường xuyên tự làm đau mình.
- Con chậm nói rõ so với mốc của tuổi, hoặc mất kỹ năng đã có như từ ngữ, cử chỉ, giao tiếp bằng mắt.
- Cô giáo hoặc người trông con phản ánh hành vi lặp lại nhiều ngày ở mọi tình huống, không chỉ khi tranh đồ.
Câu nên hỏi cô giáo nếu con đi lớp: “Con hay cắn vào lúc nào trong ngày, trước đó có chuyện gì?”. Câu nên hỏi bác sĩ: “Ngoài chuyện cắn, các mặt khác của con như nói, hiểu, chơi với bạn có ổn so với tuổi không?”. Mang theo Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em và tờ ghi chép một tuần.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì hết cắn người?
Phần lớn trẻ giảm cắn rõ khi nói được nhiều hơn, thường trong năm thứ ba. Một số bé vẫn thỉnh thoảng cắn khi rất giận đến khoảng ba tuổi. Sau ba bốn tuổi vẫn cắn thường xuyên thì nên hỏi bác sĩ nhi.
Con cắn bạn ở lớp thì cha mẹ nên làm gì?
Hỏi cô giáo con hay cắn lúc nào, trước đó có chuyện gì, cô đang phản ứng ra sao, rồi thống nhất cùng một câu nói và cùng cách xử lý ở nhà và ở lớp. Cách làm giống nhau giúp con học nhanh hơn.
Con bị bạn cắn thì dạy con đánh lại có được không?
Không nên. Dạy con nói to “dừng lại”, lùi ra và gọi người lớn. Trẻ nhỏ đánh lại thường làm xung đột lớn hơn và con dễ bị cuốn vào vòng cắn đánh qua lại.
Con đánh mẹ khi bị từ chối có phải là hư không?
Đánh khi bị từ chối là cách con xả cơn giận khi chưa có lời. Mẹ nhẹ nhàng giữ tay con, nói “mẹ không để con đánh, con giận thì giậm chân”, giữ nguyên lời từ chối và không đánh lại.
Có cần cho con xin lỗi sau khi cắn bạn không?
Lời xin lỗi bị ép khi con còn giận thường không có nghĩa. Tốt hơn là cho con cùng làm một việc giúp bạn như đưa khăn, đưa đồ chơi, và cha mẹ làm mẫu lời xin lỗi để con học dần.
Bé đang mọc răng hay cắn mẹ khi bú hoặc khi chơi thì làm sao?
Bé nhỏ cắn thường vì ngứa lợi, không có ý làm đau. Dừng ngay hoạt động, nói ngắn “không cắn mẹ”, đưa vật cắn an toàn. Lặp lại nhất quán, bé sẽ hiểu cắn làm cuộc chơi dừng lại.