GiaiDoan.comGiai Đoạn
Cảm xúc và hành vi theo giai đoạn

Trẻ 4 tuổi nói dối hay đang tưởng tượng: cách phân biệt và đáp lại theo tuổi

Trẻ 3 đến 5 tuổi hay bịa chuyện, kể điều không có thật. Phân biệt tưởng tượng, mong ước và nói dối để tránh bị mắng, cùng cách đáp để con dám nói thật.

A Vietnamese grandfather sits cross legged on a bedroom rug listening to a four year old boy acting out a story with a cardboard crown, soft lamp light, side angle

Trẻ khoảng 3 đến 5 tuổi bắt đầu kể những chuyện không có thật là điều rất thường gặp. Phần lớn là tưởng tượng hoặc mong ước, chưa phải nói dối theo nghĩa của người lớn; còn những lần con chối để tránh bị mắng cho thấy con đã hiểu rằng người khác không biết hết những gì mình biết, một bước tiến về nhận thức.

Bảng mốc của CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ năm 2022 ghi nhận ở mốc 4 tuổi trẻ thường giả vờ làm một nhân vật khác khi chơi, và kể lại được những điều đã xảy ra. Ranh giới giữa chuyện kể và chuyện thật ở tuổi này còn mờ. Điều cha mẹ cần không phải là bắt quả tang, mà là phân biệt con đang tưởng tượng, đang ước, hay đang sợ, rồi đáp lại sao cho con thấy nói thật là an toàn.

Vì sao trẻ mẫu giáo bắt đầu “bịa chuyện”

Quanh ba bốn tuổi, trí tưởng tượng của trẻ nở rộ. Con chơi bán hàng, làm bác sĩ, biến chiếc gối thành con thuyền. Khi kể chuyện, con trộn những điều đã thấy với những điều mình nghĩ ra, và nhiều khi chính con cũng không chắc đâu là thật. Câu “hôm nay con cưỡi khủng long ở trường” không phải lời nói dối, mà là một câu chuyện con đang sống trong đầu.

Cùng giai đoạn này, con dần hiểu rằng người khác có suy nghĩ riêng và không thấy được những gì xảy ra khi họ vắng mặt. Hiểu điều đó, con mới nghĩ ra rằng mình có thể kể khác đi để người lớn tin một chuyện khác. Vì vậy lời chối đầu tiên của con, dù làm cha mẹ buồn, cũng cho thấy bộ não của con đã tiến thêm một bước.

Lý do phổ biến nhất khiến trẻ nhỏ nói không đúng sự thật là sợ: sợ bị mắng, sợ làm mẹ buồn, sợ mất đồ chơi. Lý do thứ hai là mong muốn: con ước mình có con chó nên kể với cô là nhà có chó. Hiếm khi trẻ tuổi này nói dối để lừa người khác lấy lợi. Biết lý do giúp cha mẹ chọn cách đáp, thay vì đối xử mọi câu chuyện không thật như nhau.

Phân biệt bốn kiểu “không đúng sự thật”

Cùng một câu nói không thật nhưng có thể đến từ những chỗ rất khác nhau. Bảng dưới đây giúp cha mẹ đoán nhanh và đáp cho trúng.

KiểuVí dụCách đáp gợi ý
Tưởng tượng“Tối qua có con rồng bay vào phòng con.”Hỏi tiếp cho con kể: “Rồng màu gì? Rồng nói gì với con?”
Mong ước“Bố con là phi công.” (bố làm văn phòng)Gọi tên mong ước: “Con thích máy bay lắm nhỉ. Cuối tuần mình ra xem máy bay nhé.”
Tránh bị mắng“Không phải con làm đổ, em làm.”Nói điều mình thấy, chuyển sang sửa: “Mẹ thấy nước đổ. Mình lấy khăn lau nhé.”
Nhầm lẫn, quên“Con ăn hết cơm rồi.” (còn nửa bát)Nhẹ nhàng nhắc: “Con nhìn lại bát xem còn bao nhiêu nào?”

Với ba kiểu đầu, giọng điệu của người lớn quyết định con học được gì. Nếu mọi câu chuyện không thật đều bị gọi là “nói dối” và bị mắng, con học cách giấu giỏi hơn chứ không học cách nói thật.

Bạn tưởng tượng: có đáng lo không

Nhiều trẻ ba đến sáu tuổi có một “người bạn” chỉ con nhìn thấy: một bạn nhỏ tên Bơ ngồi cạnh bàn ăn, một chú thỏ đi theo khi đi ngủ. Con nói chuyện với bạn, đổ lỗi cho bạn làm đổ nước, đòi để phần bánh cho bạn. Đây là một dạng chơi giả vờ phổ biến và bình thường, thường thấy ở những trẻ có trí tưởng tượng phong phú, và hay tự mất đi khi con lớn.

Cha mẹ có thể tham gia nhẹ nhàng: hỏi thăm bạn tưởng tượng, để con kể bạn thích gì. Đôi khi bạn tưởng tượng là cách con nói ra điều khó nói: “Bạn Bơ sợ bóng tối lắm” có thể là con đang sợ. Lắng nghe những câu như vậy giúp cha mẹ biết thêm về con.

Giới hạn vẫn là giới hạn. Nếu con nói “bạn Bơ vẽ lên tường”, đáp: “Vậy con và bạn Bơ cùng lau nhé.” Không cần tranh cãi bạn có thật hay không, cũng không cần cấm. Chỉ khi “người bạn” làm con sợ hãi kéo dài, hoặc con dường như không phân biệt được chơi và thật trong nhiều chuyện khác, mới nên hỏi bác sĩ nhi.

Chuyện bé Bin và chiếc cốc vỡ

Bé Bin (tên giả định) bốn tuổi, làm rơi vỡ chiếc cốc sứ của bố trong lúc leo lên bàn lấy bút. Mẹ nghe tiếng chạy vào, hỏi: “Ai làm vỡ cốc?”. Bin đáp ngay: “Con mèo làm.” Nhà không có mèo.

Câu hỏi “ai làm” khi mẹ đã biết câu trả lời là một cái bẫy: con đứng giữa hai lựa chọn, nhận lỗi và bị mắng, hoặc chối và có cơ hội thoát. Trẻ bốn tuổi thường chọn cách thứ hai. Lần sau, mẹ Bin đổi cách: “Cốc vỡ rồi. Con có bị đứt tay không? Mình cùng dọn nhé, con cầm hót rác, mẹ nhặt mảnh.” Dọn xong, mẹ nói: “Lần sau muốn lấy bút trên bàn cao, con gọi mẹ.”

Vài tuần sau Bin làm đổ lọ hồ dán, chạy ra tự nói: “Mẹ ơi con làm đổ rồi.” Mẹ cảm ơn Bin vì đã nói thật, rồi cùng lau. Bin học được rằng nói thật dẫn tới việc sửa chữa, không dẫn tới cơn giận, và đó là lý do để nói thật lần sau.

Đáp lại thế nào để con dám nói thật

Mục tiêu là làm cho nói thật trở thành lựa chọn an toàn và dễ dàng hơn nói dối. Có thể làm theo các bước sau:

  1. Đừng hỏi khi đã biết. Thay “ai làm đổ?” bằng “mẹ thấy sữa đổ rồi”. Không tạo cơ hội cho lời chối.
  2. Giữ bình tĩnh trước sự thật khó nghe. Nếu mỗi lần con nhận lỗi đều bị la, con sẽ ngưng nhận lỗi.
  3. Chuyển trọng tâm sang sửa chữa. Lau, dọn, xin lỗi bạn, dán lại sách. Con hiểu rằng lỗi là chuyện có thể sửa.
  4. Cảm ơn khi con nói thật, kể cả khi điều con nói là một lỗi: “Cảm ơn con đã nói cho mẹ biết.”
  5. Gọi tên lời không thật mà không gắn nhãn. “Mẹ nghĩ chuyện đó không đúng thật. Mình nói lại nhé.” Tránh “đồ nói dối”.
  6. Không phạt nặng hơn vì con đã chối. Phạt gấp đôi khi con nói dối làm con sợ hơn và giấu kỹ hơn lần sau.

Với trẻ năm sáu tuổi, nên trò chuyện thêm về lòng tin bằng ví dụ gần gũi, như câu chuyện cậu bé chăn cừu, nhưng ngắn và không biến thành bài giảng đạo đức kéo dài.

Trò chơi giúp con tập phân biệt chuyện kể và chuyện thật

Không cần dập tắt trí tưởng tượng để dạy con nói thật. Ngược lại, cho tưởng tượng một chỗ rõ ràng giúp con tách nó ra khỏi chuyện thật. Vài trò dễ làm ở nhà:

  • Hai cái hộp: một hộp “chuyện thật”, một hộp “chuyện kể”. Mỗi tối con kể một chuyện rồi tự chọn bỏ vào hộp nào. Không chấm đúng sai, chỉ hỏi “vì sao con chọn hộp này?”.
  • Kể chuyện nối tiếp: bố nói một câu mở đầu, con nói câu tiếp theo, cứ thế xen kẽ. Bắt đầu bằng “ngày xửa ngày xưa” để con biết đây là chuyện kể.
  • Đóng vai có mở đầu và kết thúc: “Bây giờ con là bác sĩ nhé… Hết giờ chơi rồi, bác sĩ biến lại thành Bin.” Con tập ra vào thế giới tưởng tượng một cách có ý thức.
  • Trò “thật hay đùa”: mẹ nói những câu như “con mèo biết bay”, “trời mưa thì ướt”, con giơ tay đáp “thật” hay “đùa”. Trẻ bốn năm tuổi rất thích trò này.
  • Kể lại một ngày: trước khi ngủ, cùng nhau kể lại vài việc đã xảy ra thật trong ngày. Con tập nhớ và nói đúng điều đã diễn ra.

Những trò này không nhằm kiểm tra con, cũng không dùng để bắt lỗi. Chúng cho con từ ngữ để nói “con đang kể chuyện thôi”, và khi con dùng được câu đó, ranh giới giữa tưởng tượng và nói dối trở nên rõ ràng hơn với cả nhà.

Người lớn làm mẫu sự thật, kể cả trong chuyện nhỏ

“Tiêm không đau đâu.” Câu dỗ quen thuộc này dạy con rằng người lớn nói không thật khi tiện. Nói thật vừa sức con hơn: “Tiêm hơi đau một chút, mẹ ôm con, xong nhanh thôi.”

“Hết kẹo rồi” khi hộp kẹo vẫn trên tủ. Trẻ lên bốn đủ tinh để phát hiện. Nói thẳng “Hôm nay con ăn đủ kẹo rồi” có thể làm con khóc, nhưng con học được rằng lời của cha mẹ đáng tin.

Bảo con nói “bố không có nhà” khi có người gọi. Con thấy nói dối là việc người lớn cũng làm, chỉ có điều con bị cấm. Sự không nhất quán này khó giải thích với trẻ hơn bất kỳ lời dạy nào.

Hứa rồi không làm. “Lát mẹ đưa đi công viên” rồi quên. Nếu không giữ được lời, nói thật lý do và hẹn lại cụ thể. Con học giữ lời từ chính những lần cha mẹ giữ lời.

Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi

Bịa chuyện, có bạn tưởng tượng, chối lỗi ở tuổi mẫu giáo thường là bình thường. Nên hỏi bác sĩ nhi, có thể được giới thiệu chuyên gia tâm lý trẻ em, khi:

  • Con dường như không phân biệt được tưởng tượng và thực tế trong nhiều chuyện, kể cả khi không chơi, hoặc sợ hãi kéo dài vì những điều tưởng tượng.
  • Con mất kỹ năng đã có: nói ít hẳn đi, thôi chơi giả vờ, thôi chơi với bạn.
  • Sau 6 tuổi con thường xuyên nói dối có tính toán để làm hại hoặc lấy đồ của người khác, kèm nhiều hành vi khó khác.
  • Lời kể của con có những chi tiết khiến cha mẹ lo con bị người khác làm hại hoặc đe doạ. Trường hợp này cần lắng nghe nghiêm túc, không gạt đi là “con bịa”.

Ghi lại vài câu chuyện cụ thể và bối cảnh, mang theo Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em. Hỏi cô giáo xem ở lớp con kể chuyện và chơi với bạn ra sao để có thêm góc nhìn.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi bắt đầu biết nói dối?

Nhiều trẻ bắt đầu chối lỗi đơn giản quanh ba đến bốn tuổi, khi hiểu rằng người khác không biết hết những gì mình biết. Đây là bước tiến nhận thức bình thường, cha mẹ cần dạy chứ không cần hoảng.

Con hay bịa chuyện ở trường có đáng lo không?

Thường không. Trẻ mẫu giáo trộn tưởng tượng và chuyện thật khi kể. Cha mẹ có thể hỏi “chuyện này là chuyện thật hay chuyện kể?” để con tập phân biệt, không cần mắng.

Có nên vạch trần ngay khi con nói dối không?

Không cần làm con bẽ mặt. Nói điều mình thấy, mời con nói lại, rồi chuyển sang sửa chữa. Cách này dạy con nói thật mà không làm con thấy bị dồn vào chân tường.

Bạn tưởng tượng của con kéo dài đến mấy tuổi?

Nhiều trẻ có bạn tưởng tượng trong khoảng ba đến sáu tuổi, một số kéo dài hơn. Phần lớn tự mất đi khi con lớn. Chỉ cần hỏi bác sĩ nếu nó làm con sợ hãi kéo dài hoặc ảnh hưởng sinh hoạt.

Con đổ lỗi cho em thì làm sao?

Đừng tranh cãi ai đúng ai sai khi không chứng kiến. Nói điều mình thấy, giao việc sửa chữa cho cả hai nếu cần, và khen khi con nhận phần của mình. Đổ lỗi giảm khi nhận lỗi không còn đáng sợ.

Phạt nặng có làm con bớt nói dối không?

Thường ngược lại. Hình phạt nặng làm con sợ hơn và giấu giỏi hơn. Cảm ơn khi con nói thật và tập trung vào sửa chữa giúp con chọn nói thật nhiều hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138