GiaiDoan.comGiai Đoạn
Cảm xúc và hành vi theo giai đoạn

Trẻ ăn vạ, lăn ra khóc: cha mẹ làm gì trước, trong và sau cơn để con học bình tĩnh

Trẻ 1 đến 4 tuổi ăn vạ, lăn ra khóc vì não chưa kịp điều khiển cảm xúc. Cách nhận ra cơn sắp đến, giữ an toàn trong cơn và giúp con học bình tĩnh sau đó.

A Vietnamese mother sits calmly on a supermarket aisle floor beside a crying toddler lying down, shopping cart nearby, low angle from behind, cool fluorescent light

Trẻ ăn vạ, lăn ra khóc hét thường gặp nhất từ khoảng 1 đến 4 tuổi, nhiều nhất quanh 2 đến 3 tuổi. Cơn ăn vạ xảy ra khi cảm xúc của con mạnh hơn khả năng tự điều khiển và khả năng diễn đạt bằng lời; đó là phần bình thường của sự phát triển chứ không phải con cố tình chọc giận cha mẹ.

Cha mẹ không thể làm con không bao giờ ăn vạ, nhưng có thể làm cơn ít đi, ngắn lại và giúp con học cách bình tĩnh qua từng lần. Cách làm chia thành ba chặng: trước cơn để phòng, trong cơn để giữ an toàn, sau cơn để con học. Đánh, doạ bỏ con lại hay quát to không nằm trong cách nào cả, vì những phản ứng đó dạy con rằng cảm xúc mạnh thì được giải quyết bằng sức mạnh.

Chuyện gì xảy ra trong đầu con lúc ăn vạ

Ở trẻ nhỏ, phần não lo cảm xúc mạnh như giận, sợ, thất vọng hoạt động rất sớm, còn phần giúp dừng lại, suy nghĩ, chờ đợi thì trưởng thành chậm và còn tiếp tục phát triển nhiều năm sau. Khi con muốn chiếc kẹo mà bị từ chối, cảm giác thất vọng dâng lên như một con sóng, và con chưa có công cụ để chặn nó lại. Cơ thể phản ứng thay: khóc, hét, đá chân, ném đồ, lăn ra sàn.

Thêm vào đó là khoảng cách giữa điều con muốn nói và điều con nói được. Một bé hai tuổi có thể muốn nói “con đang xây tháp, con chưa muốn đi tắm, con buồn vì tháp bị đổ”, nhưng chỉ nói được “không”. Sự bất lực đó làm cơn nổ to hơn. Vì vậy khi vốn từ tăng lên, nhiều trẻ ăn vạ thưa dần.

Hiểu điều này không có nghĩa là chấp nhận mọi hành vi. Con vẫn cần học không ném đồ vào người, không đánh. Nhưng nó giúp cha mẹ nhìn cơn ăn vạ như một lúc con cần giúp đỡ, chứ không phải trận đấu ai thắng ai.

Những lúc con dễ “nổ” nhất

Phần lớn cơn ăn vạ không đến từ hư không. Để ý một tuần, cha mẹ thường thấy chúng tập trung vào vài thời điểm quen thuộc:

  • Đói hoặc khát: trước bữa ăn, sau một buổi đi chơi dài quên mang đồ ăn nhẹ.
  • Mệt và buồn ngủ: cuối buổi chiều, sau khi bỏ giấc trưa, buổi tối ở chỗ đông người.
  • Chuyển hoạt động đột ngột: đang chơi bị gọi đi tắm, đang xem bị tắt ngang.
  • Bị từ chối một thứ con rất muốn: đồ chơi ở siêu thị, chiếc cốc của anh.
  • Tự làm không được: xếp khối bị đổ, xỏ giày không vào, nắp hộp không mở được.
  • Quá nhiều kích thích: tiệc đông người, tiếng nhạc to, khách lạ, đi chơi cả ngày.
  • Thay đổi trong nhà: có em bé, chuyển nhà, người chăm mới, cha mẹ căng thẳng.

Đọc danh sách này cha mẹ sẽ thấy nhiều nguyên nhân phòng được. Một hộp đồ ăn nhẹ trong túi, một giấc trưa được giữ, một lời báo trước khi chuyển việc có thể tránh được khá nhiều cơn.

Trước cơn: nhận ra con sắp “nổ” và gỡ kịp

Trẻ hiếm khi đi thẳng từ vui vẻ sang lăn ra sàn. Thường có vài phút báo hiệu: con mè nheo, giọng the thé hơn, ném nhẹ đồ chơi, dụi mắt, bám chân, không chịu bất cứ đề nghị nào. Lúc này còn kịp làm vài việc:

  1. Hạ thấp người ngang tầm con, nhìn con và gọi tên điều đang xảy ra: “Con xếp mãi không được, con bực rồi.”
  2. Đáp ứng nhu cầu cơ thể nếu đó là gốc rễ: một miếng ăn nhẹ, một cốc nước, đưa con ra chỗ yên tĩnh hơn.
  3. Giúp con vừa đủ để con tự làm tiếp: giữ chân tháp, mở hé nắp hộp, chứ không làm thay hết.
  4. Đổi hướng sang một việc khác hấp dẫn: “Ơ, con mèo ngoài cửa sổ kìa!” Với trẻ dưới hai tuổi, đổi hướng thường rất hiệu quả.
  5. Rút ngắn kế hoạch: nếu con đã mệt mà vẫn còn hai việc phải làm ngoài đường, bỏ bớt một việc và về nhà.

Không phải lúc nào cũng gỡ kịp, và không cần tự trách khi cơn vẫn nổ. Mỗi lần nhận ra dấu hiệu sớm, cha mẹ lại hiểu con thêm một chút.

Trong cơn: bốn việc cần làm, theo thứ tự

Khi cơn đã nổ, lý lẽ không còn tác dụng. Mục tiêu duy nhất lúc này là giữ con và mọi người an toàn, và giữ chính mình bình tĩnh.

  1. Giữ an toàn: dời vật cứng, vật sắc ra xa; nếu con đang ở chỗ nguy hiểm như mép cầu thang, lòng đường, nhẹ nhàng bế con ra chỗ an toàn.
  2. Hạ giọng và nói rất ít: một câu ngắn như “Mẹ ở đây. Con đang giận lắm.” rồi im lặng ngồi gần. Càng nói nhiều, con càng có nhiều thứ để phản ứng.
  3. Không nhượng bộ vì cơn khóc: nếu đã nói không mua kẹo, giữ nguyên. Nhượng bộ giữa cơn dạy con rằng khóc to hơn sẽ được.
  4. Chờ cơn qua: có bé muốn được ôm, có bé đẩy ra. Nếu con đẩy, ngồi gần trong tầm mắt, nói “khi nào con muốn ôm, mẹ ở đây”.

Nếu con đánh, cắn hay ném đồ vào người trong cơn, nhẹ nhàng nhưng chắc chắn giữ tay con hoặc lùi ra, nói “mẹ không để con đánh”. Không đánh lại, không doạ bỏ con lại một mình ngoài đường. Những cách đó có thể làm cơn dừng nhanh lúc đó nhưng khiến con sợ hãi và học theo cách giải quyết bằng sức mạnh.

Ăn vạ ở siêu thị: chuyện bé Bông hai tuổi rưỡi

Bé Bông (tên giả định) đi siêu thị với mẹ lúc năm giờ chiều. Đến quầy thanh toán, Bông đòi một gói kẹo, mẹ nói không, Bông nằm lăn ra sàn gào khóc. Người xếp hàng quay lại nhìn, có bà còn góp ý “chiều nó một tí cho nó nín”. Mẹ Bông đỏ mặt, chỉ muốn chuyện kết thúc thật nhanh.

Ở chỗ đông người, áp lực lớn nhất thường là ánh mắt người khác chứ không phải tiếng khóc của con. Cha mẹ có thể nhắc mình một câu: hầu như ai có con nhỏ cũng từng trải qua cảnh này. Việc cần làm vẫn như ở nhà, chỉ thêm một bước: nếu được, bế con ra một góc ít người hoặc ra ngoài, ngồi xuống cạnh con, chờ cơn qua rồi quay lại hoặc về nhà. Mua kẹo để con im sẽ làm cảnh này lặp lại ở lần đi siêu thị sau.

Lần sau, mẹ Bông đổi giờ đi siêu thị sang buổi sáng sau giấc ngủ, mang một hộp trái cây nhỏ, và nói trước khi vào: “Hôm nay mình mua sữa với rau. Con được chọn rau giúp mẹ.” Có việc để làm, không đói, không mệt, Bông đi hết buổi mà không có cơn nào. Không phải lần nào cũng được như vậy, nhưng tỉ lệ êm cao hơn hẳn.

Sau cơn: lúc con thật sự học được

Khi con đã dịu, đây mới là lúc dạy. Ôm con nếu con muốn, rồi dùng vài câu đơn giản gọi tên điều vừa xảy ra: “Lúc nãy con rất giận vì mẹ không mua kẹo. Con khóc to và lăn ra sàn. Giờ con thấy đỡ hơn chưa?”. Gọi tên cảm xúc giúp con dần có từ ngữ thay cho tiếng hét. Với trẻ trên ba tuổi, có thể thêm một câu về cách khác: “Lần sau giận, con nói ‘con giận’ với mẹ, hoặc ôm chặt gấu bông.”

Không cần bắt con xin lỗi ngay khi vừa nín, nhất là trẻ dưới ba tuổi; lời xin lỗi bị ép thường chỉ là âm thanh. Nếu con làm đổ, làm hỏng gì, cho con cùng dọn, điều đó dạy trách nhiệm tốt hơn một lời xin lỗi máy móc.

Cha mẹ cũng nên nhìn lại: cơn vừa rồi có nằm trong nhóm thời điểm dễ nổ không, có phòng được không. Và nếu chính mình đã quát lên, hãy nói với con “lúc nãy mẹ cũng to tiếng, mẹ xin lỗi”. Con học cách sửa sai từ chính cách cha mẹ làm.

Phản ứng của người lớn và điều con học được

Mỗi lần ăn vạ, con học từ cách người lớn đáp lại nhiều hơn là từ lời dạy. Bảng dưới đây so vài phản ứng quen thuộc.

Người lớn làmTrước mắtĐiều con học được về lâu dài
Cho ngay thứ con đòiCon nín nhanhKhóc to là cách để có được thứ mình muốn
Quát, doạ, đánhCon có thể im vì sợNgười mạnh hơn thì dùng sức; cảm xúc là thứ phải giấu
Bỏ đi, mặc con một mìnhCon hoảng, khóc to hơn hoặc lả điLúc khó khăn nhất thì không có ai bên cạnh
Giảng giải dài giữa cơnCon càng kích độngLời nói của người lớn là tiếng ồn
Ngồi gần, giữ an toàn, giữ giới hạn, nói ítCơn có thể chưa ngắn hơn ngayCảm xúc mạnh rồi sẽ qua, cha mẹ vẫn ở đây và luật vẫn là luật

Cách cuối cùng không làm cơn ngừng ngay trong những lần đầu, thậm chí có thể dài hơn một chút khi con thử xem luật có đổi không. Kiên trì vài tuần, phần lớn nhà thấy cơn thưa và ngắn lại.

Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi

Phần lớn cơn ăn vạ là bình thường. Nên hỏi bác sĩ nhi, và có thể được giới thiệu chuyên gia tâm lý trẻ em, khi thấy:

  • Con thường xuyên tự làm đau mình trong cơn: đập đầu mạnh, cắn mình, cào mình.
  • Con nín thở đến tím tái hoặc lả đi trong cơn. Cần được khám để bác sĩ kiểm tra và hướng dẫn, kể cả khi con tỉnh lại nhanh.
  • Cơn xảy ra rất nhiều lần mỗi ngày, kéo dài rất lâu, hoặc ngày càng nặng thay vì giảm khi con lớn.
  • Sau khoảng 5 tuổi con vẫn ăn vạ thường xuyên như trẻ nhỏ.
  • Con mất kỹ năng đã có, chậm nói rõ so với mốc, hoặc gần như không giao tiếp bằng mắt và cử chỉ.
  • Cha mẹ thấy mình không còn kiểm soát được cơn giận của chính mình khi con ăn vạ.

Ghi lại vài cơn: giờ nào, trước đó có chuyện gì, kéo dài bao lâu, dịu bằng cách nào. Mang theo Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em. Những ghi chép này giúp bác sĩ nhìn đúng hơn là chỉ một lời kể chung chung.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ ăn vạ đến mấy tuổi thì hết?

Ăn vạ thường nhiều nhất quanh 2 đến 3 tuổi và thưa dần khi con nói được nhiều hơn, thường giảm rõ trong năm 4 tuổi. Sau 5 tuổi mà vẫn thường xuyên thì nên hỏi bác sĩ nhi.

Có nên lờ đi khi con ăn vạ không?

Không nên bỏ mặc con một mình, nhưng cũng không cần nói nhiều hay chiều theo. Cách hợp là ngồi gần, giữ an toàn, nói rất ít và chờ cơn qua, để con biết cha mẹ vẫn ở đây mà giới hạn không đổi.

Con ăn vạ thì cho xem điện thoại để nín có được không?

Dùng điện thoại để dập cơn làm con học rằng khóc thì được màn hình, và con mất cơ hội tập tự dịu. Với trẻ nhỏ, các khuyến nghị chung cũng khuyên hạn chế màn hình nên càng không nên dùng nó làm phần thưởng.

Con nín thở khi ăn vạ có nguy hiểm không?

Nín thở đến tím tái hoặc lả đi cần được bác sĩ nhi khám để kiểm tra và hướng dẫn cụ thể, dù con hồi lại nhanh. Trong lúc đó, đặt con nằm ở chỗ an toàn, không lay mạnh và bình tĩnh theo dõi.

Có nên phạt con sau cơn ăn vạ không?

Không cần phạt vì cảm xúc. Nếu con làm đổ, làm hỏng đồ, cho con cùng dọn. Đánh hay doạ bỏ con lại làm con sợ chứ không dạy được cách bình tĩnh.

Vì sao con chỉ ăn vạ với mẹ mà ở với bà thì ngoan?

Trẻ thường xả cảm xúc mạnh nhất với người con thấy an toàn nhất. Điều đó không có nghĩa mẹ dạy sai. Tuy vậy nên xem lại các thời điểm con hay nổ khi ở với mẹ, như cuối ngày đi làm về khi cả hai đều mệt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138