GiaiDoan.comGiai Đoạn
Cảm xúc và hành vi theo giai đoạn

Trẻ ghen với em bé: chuẩn bị từ khi mang thai và giúp con qua những tuần đầu

Trẻ ghen với em bé, đòi bế, tè dầm lại hay véo em là phản ứng thường gặp khi nhà có thêm thành viên. Cách chuẩn bị theo tuổi anh chị và giữ an toàn cho em.

A Vietnamese toddler sits on a sofa beside his father, both gently looking at a swaddled newborn held by the mother, viewed from behind the sofa, warm soft light

Trẻ ghen với em bé là phản ứng rất thường gặp, nhất là ở trẻ khoảng 1 đến 4 tuổi. Con có thể đòi bế nhiều hơn, quay lại đòi bú bình, tè dầm lại, nói ngọng như em, hoặc véo, đè lên em. Đây là cách con nói “con vẫn cần mẹ” khi chưa đủ lời, và thường dịu dần sau vài tuần đến vài tháng nếu con được trấn an đều đặn.

Không thể làm con hoàn toàn không ghen, nhưng có thể làm cú sốc nhẹ hơn: chuẩn bị theo đúng tuổi con trong thai kỳ, sắp xếp ngày gặp em, giữ thời gian riêng với con lớn, và có cách xử lý bình tĩnh khi con làm đau em. Bài này đi qua từng việc cụ thể. Chăm sóc y tế cho em sơ sinh thuộc chủ đề khác, ở đây chỉ nói về cảm xúc của anh chị.

Những biểu hiện ghen tị hay gặp

Ghen tị ở trẻ nhỏ hiếm khi có dạng “con ghét em”. Thường nó xuất hiện qua cơ thể và hành vi, có khi sau vài tuần mới thấy:

  • Thoái lui: đòi bú bình, đòi ngậm ti giả, tè dầm lại dù đã bỏ bỉm, đòi bế, nói giọng em bé.
  • Bám mẹ: khóc khi mẹ cho em bú, chen vào lòng mẹ, đòi mẹ làm mọi việc thay vì bố hay bà.
  • Làm đau em: ôm quá chặt, véo, đè, ném đồ chơi vào nôi, đôi khi lẫn với cố gắng chơi với em.
  • Cáu giận với mẹ: “Mẹ hư”, “con không thích mẹ”, ăn vạ nhiều hơn.
  • Thu mình hoặc ngoan bất thường: im lặng, ít chơi, không đòi gì. Kiểu này dễ bị bỏ qua nhưng cũng cần được chú ý.
  • Thay đổi giấc ngủ, ăn uống: thức đêm, kén ăn hơn trong vài tuần.

Không phải bé nào cũng có tất cả. Có bé thể hiện ngay ngày em về, có bé bình thường mấy tuần đầu rồi mới “bùng” khi nhận ra em ở lại luôn.

Vì sao con “thụt lùi” đúng lúc cha mẹ cần con lớn

Nhiều cha mẹ bực vì con lớn đang tự ăn, tự đi vệ sinh, bỗng làm như em bé đúng lúc cả nhà bận nhất. Với con, logic rất rõ: em bé được bế suốt, được bú, được mọi người nựng. Trở lại làm em bé là cách nhanh nhất để được như vậy. Con không tính toán, con chỉ tìm lại cảm giác an toàn.

Thoái lui kiểu này thường là tạm thời. Đáp ứng một phần mà không làm lớn chuyện giúp nó qua nhanh hơn: cho con ngồi lòng một lúc, cho con giả làm em bé trong trò chơi, rồi nhắc lại những việc “anh lớn” làm được. Mắng “lớn rồi còn đòi bú bình, xấu hổ” thường làm con bám chặt hơn vào hành vi cũ.

Nếu con đã bỏ bỉm mà tè dầm lại, xử lý như một sự cố bình thường, không phạt. Cũng vì lý do này, những thay đổi lớn như bỏ bỉm, chuyển con sang ngủ riêng, cai bú nên làm sớm trước khi em ra đời vài tháng hoặc để sau khi mọi thứ ổn định, đừng dồn vào đúng thời điểm em về.

Chuẩn bị theo tuổi anh chị

Trẻ ở mỗi tuổi hiểu chuyện có em theo một kiểu khác, nên cách chuẩn bị cũng khác.

Tuổi con lớnCon hiểu được gìChuẩn bị gì
Khoảng 1 đến 2 tuổiGần như chưa hiểu “sắp có em”, cảm nhận chủ yếu qua thay đổi trong nhàGiữ nề nếp, cho con làm quen với người chăm phụ trước khi mẹ sinh, chơi búp bê em bé
Khoảng 2 đến 3 tuổiHiểu một phần, chưa hiểu thời gian nên báo quá sớm dễ làm con sốt ruộtNói rõ hơn ở những tháng cuối, đọc sách tranh về em bé, cho con xem ảnh hồi con còn bé
Khoảng 3 đến 4 tuổiHiểu em sẽ đến, có thể hỏi nhiều câu, lo lắng mẹ đi việnKể trước ai sẽ ở với con khi mẹ sinh, cho con chọn một món quà tặng em
Khoảng 5 đến 6 tuổiHiểu khá rõ, có thể mong em hoặc phản đối bằng lờiCho con tham gia chuẩn bị đồ cho em, nói thật rằng em bé lúc đầu chỉ ăn, ngủ và khóc

Với mọi tuổi, nói thật rằng em bé lúc đầu chưa chơi được với anh chị giúp tránh thất vọng. Nhiều bé tưởng em ra đời sẽ chơi bóng ngay.

Ngày gặp em: chuyện nhà bé Cốm

Bé Cốm (tên giả định) hai tuổi rưỡi, ở với bà ba ngày khi mẹ đi sinh. Ngày mẹ về, bố bế em vào nhà trước, mẹ đi sau, tay trống. Mẹ ngồi xuống ôm Cốm thật lâu, hỏi Cốm ở nhà với bà làm gì, rồi mới nói: “Cốm ơi, em Na đây, em ngủ trong nôi kìa.” Trong nôi có sẵn một chiếc xe đồ chơi nhỏ “em Na tặng chị Cốm”.

Cách đón này nhỏ nhưng có ý: người đầu tiên mẹ ôm là Cốm, tay mẹ trống để ôm, và em bé xuất hiện như một người mới chứ không phải người chiếm chỗ. Những ngày sau, khi khách đến thăm, bố nhờ khách chào Cốm trước rồi mới hỏi em. Nhiều người mang quà cho em, nhà để sẵn vài món nhỏ trong tủ để Cốm cũng có quà mở.

Tuần thứ ba, Cốm bắt đầu đòi bú bình và khóc mỗi lần mẹ cho em bú. Mẹ để sẵn một rổ sách cạnh ghế cho bú, gọi Cốm ngồi cạnh đọc cùng: “Mẹ cho em bú, Cốm lật sách cho mẹ con mình xem nhé.” Giờ cho bú không còn là lúc mẹ bị lấy mất, mà thành lúc cả ba ngồi cùng nhau.

Thời gian riêng và vai trò anh chị

Mười lăm phút “chỉ của con” mỗi ngày. Một người lớn, thường là mẹ, dành một quãng ngắn chơi riêng với con lớn, không điện thoại, không em bé, con chọn trò. Đặt tên cho nó, như “giờ của Cốm”, để con biết nó chắc chắn đến.

Giao việc thật nhưng tuỳ con. Lấy bỉm, chọn áo cho em, hát cho em nghe. Khen cụ thể khi con giúp. Nếu con không muốn, không ép, con không nợ em việc chăm sóc.

Nói về em như một người có cảm xúc. “Em đang nhìn anh kìa, em thích giọng anh.” Câu này giúp con lớn thấy mình quan trọng với em.

Cho phép cảm xúc tiêu cực. Khi con nói “con không thích em”, đáp “có lúc con thấy khó chịu vì mẹ bận với em, mẹ hiểu”. Cấm con nói ra không làm cảm giác biến mất, chỉ làm con giấu đi.

Bố, ông bà và khách đến thăm giúp được gì

Mẹ sau sinh khó tự mình xoay xở cả cảm xúc của con lớn lẫn việc chăm em. Những người xung quanh có thể đỡ rất nhiều, nếu được dặn trước:

  • Bố nhận một nề nếp cố định với con lớn, như tắm tối, đọc sách trước ngủ, đưa đi công viên cuối tuần, để con có chỗ dựa thứ hai.
  • Ông bà khi đến chơi chào và chơi với con lớn trước, rồi mới hỏi thăm em.
  • Khách mang quà cho em thì nhà có sẵn món quà nhỏ cho anh chị, hoặc nhờ khách khen anh chị một câu cụ thể.
  • Tránh trêu con lớn bằng những câu như “mẹ có em rồi, hết thương con rồi”, “nhường em hết đi”. Câu đùa này với trẻ nhỏ là nỗi sợ thật.
  • Giữ nguyên những thứ quen thuộc của con lớn: giờ ăn, chỗ ngủ, đồ chơi riêng, người đưa đón.
  • Khi mẹ cho em bú hay ru em, một người lớn khác chủ động chơi với con lớn thay vì nhắc con “im để em ngủ”.

Câu nên hỏi người chăm con lớn trong những tuần đầu: “Hôm nay con có lúc nào buồn hay bực không, lúc đó đang có chuyện gì?”. Từ đó cả nhà biết thời điểm nào con cần thêm người bên cạnh.

Khi con lớn làm đau em

Trẻ dưới bốn năm tuổi chưa đủ hiểu và chưa đủ kiểm soát để ở một mình với trẻ sơ sinh, kể cả khi con rất thương em. Một cái ôm quá chặt, một lần đè lên để “ngủ cùng em” có thể nguy hiểm. Nguyên tắc an toàn là luôn có người lớn ở trong phòng khi anh chị ở cạnh em bé.

Khi con véo hoặc đánh em, người lớn chặn ngay, nhẹ nhàng nhưng chắc chắn: giữ tay con lại, nói một câu ngắn “Mẹ không để con làm em đau”. Kiểm tra em, rồi quay sang con lớn: “Con đang bực phải không? Con có thể đấm vào gối, hoặc gọi mẹ ôm.” Không đánh con lớn để “trả thù” cho em, vì con sẽ càng thấy em là nguyên nhân làm mình bị đánh.

Dạy con cách chạm vào em: “chạm nhẹ như vuốt lông mèo”, xoa chân em, cầm tay em. Khen mỗi lần con làm đúng. Nếu những lần làm đau lặp lại, nhìn lại xem con lớn có đang thiếu thời gian riêng với cha mẹ, có đang mệt, đói, bị bỏ sót ở những lúc nào trong ngày.

Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi

Ghen tị và thoái lui tạm thời là bình thường. Nên hỏi bác sĩ nhi, có thể được giới thiệu chuyên gia tâm lý trẻ em, khi:

  • Thoái lui kéo dài nhiều tháng không cải thiện, hoặc con mất kỹ năng không liên quan đến em bé như nói, giao tiếp, chơi.
  • Con liên tục cố ý làm đau em dù đã được chặn và hướng dẫn nhất quán.
  • Con thu mình rõ rệt, bỏ ăn, mất ngủ kéo dài, không còn hứng thú với những trò con từng thích.
  • Con tè dầm lại kèm đau, buốt khi đi tiểu, hoặc có dấu hiệu bất thường khác về cơ thể. Cần khám để loại trừ nguyên nhân sức khoẻ.
  • Cha mẹ, đặc biệt là mẹ sau sinh, thấy kiệt sức, buồn bã kéo dài, khó gắn bó với một trong hai con. Sức khoẻ tinh thần của mẹ cũng cần được khám và hỗ trợ.

Mang theo Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em của con lớn, ghi lại các thay đổi theo từng tuần kể từ khi em về. Những ghi chép này giúp bác sĩ phân biệt giai đoạn điều chỉnh bình thường với điều cần quan tâm thêm.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ ghen với em kéo dài bao lâu?

Thường rõ nhất trong vài tuần đến vài tháng đầu sau khi em ra đời, rồi dịu dần khi nề nếp gia đình ổn định. Một số bé ghen lại lúc em bắt đầu bò, đi, động vào đồ chơi của mình.

Nên báo cho con 2 tuổi biết sắp có em từ khi nào?

Trẻ hai tuổi chưa hiểu thời gian dài, nên nói rõ hơn ở những tháng cuối thai kỳ là đủ. Trước đó có thể đọc sách tranh về em bé và chơi búp bê để con làm quen dần.

Con lớn đòi bú bình lại có nên cho không?

Có thể cho con thử một vài lần trong trò chơi làm em bé mà không làm lớn chuyện. Phần lớn trẻ chán nhanh khi không bị cấm. Mắng và chê cười thường làm con bám vào hành vi đó lâu hơn.

Có nên để con lớn bế em không?

Chỉ khi có người lớn ngồi ngay cạnh, con ngồi vững trên ghế hoặc sàn, có gối đỡ và em được đặt lên đùi con. Không để trẻ nhỏ tự bế em đi lại hay ở một mình với em.

Con nói ghét em thì cha mẹ nên phản ứng thế nào?

Đừng mắng hay bắt con rút lại. Gọi tên cảm xúc của con, như “con đang buồn vì mẹ bận với em”, rồi dành thời gian riêng cho con. Cảm xúc được thừa nhận thì dịu nhanh hơn cảm xúc bị cấm.

Con tè dầm lại khi có em có cần đi khám không?

Tè dầm lại trong giai đoạn có em thường là thoái lui tạm thời. Nên đi khám nếu kèm đau buốt khi tiểu, sốt, hoặc tè dầm kéo dài nhiều tháng không cải thiện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138