Bàn tay của trẻ đi một chặng dài trong 18 tháng đầu: từ nắm chặt theo phản xạ lúc mới sinh, tới chủ động với và cầm đồ quanh 4 đến 6 tháng, chuyển đồ giữa hai tay quanh 9 tháng, rồi nhón vật nhỏ bằng ngón cái và ngón trỏ quanh 12 tháng. Các mốc này lấy theo bảng của CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cập nhật năm 2022, là những việc khoảng ba phần tư trẻ đã làm được ở tuổi ấy.
Vận động tinh ít được chú ý hơn lẫy, bò, đi, nhưng lại gắn liền với ăn uống, chơi, khám phá và sau này là tự phục vụ. Bài này đi qua từng chặng, gợi ý trò chơi làm từ đồ trong nhà, giải thích vì sao bé cho mọi thứ vào miệng, cách phòng hóc dị vật khi bé biết nhón, và những dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi.
Bàn tay thay đổi qua từng chặng
Bảng tóm tắt dưới đây dựa trên các mốc CDC và AAP 2022 cùng các mô tả phát triển thường gặp. Các khoảng là để tham khảo, không phải hạn chót; trẻ sinh non tính tuổi hiệu chỉnh:
| Khoảng tuổi | Bé làm được gì với tay | Đồ chơi hợp |
|---|---|---|
| 0–2 tháng | Nắm chặt ngón tay bạn theo phản xạ; tay thường nắm, đến khoảng 2 tháng mở bàn tay ra từng lúc | Ngón tay của bạn, khăn mềm để chạm |
| 3–4 tháng | Đưa tay lên miệng, vung tay đập vào đồ treo trước mặt, cầm đồ khi được đặt vào tay | Vòng lắc nhẹ, vải nhiều chất liệu |
| 5–6 tháng | Chủ động với lấy món đồ mình muốn, cầm bằng cả bàn tay, cho vào miệng để khám phá | Vòng gặm, thìa gỗ to, bóng vải |
| 7–9 tháng | Chuyển đồ từ tay này sang tay kia, cào thức ăn về phía mình bằng các ngón, đập hai món vào nhau | Cốc nhựa, hộp có nắp, hai khối gỗ |
| 10–12 tháng | Nhón vật nhỏ bằng ngón cái và ngón trỏ, chỉ tay, thả đồ vào hộp có chủ ý | Hộp thả đồ, giỏ và khối mềm |
| 13–18 tháng | Chồng hai khối, tự bốc thức ăn, thử dùng thìa, vẽ nguệch ngoạc, lật trang sách bìa cứng | Khối xếp, bút sáp to, sách bìa cứng |
Bước nhảy lớn nhất trong năm đầu là từ cầm bằng cả bàn tay sang nhón bằng đầu ngón. Ban đầu bé kẹp vật giữa ngón cái và cạnh ngón trỏ; dần dần bé dùng đúng đầu ngón như cái nhíp. Bạn sẽ thấy rõ điều này khi bé ngồi ghế ăn và nhặt từng mẩu thức ăn mềm nhỏ trên khay.
Vì sao bé cho mọi thứ vào miệng
Từ khoảng 4 đến 6 tháng, hầu như món gì bé cầm được cũng đi thẳng vào miệng. Nhiều cha mẹ nghĩ bé đói, hay nghĩ bé mọc răng; có thể đúng, nhưng lý do chính là bé đang khám phá. Miệng và lưỡi của trẻ nhỏ có rất nhiều đầu dây thần kinh cảm giác. Bé "sờ" bằng miệng để biết món đồ cứng hay mềm, nhẵn hay ráp, to hay nhỏ, lạnh hay ấm. Bảng mốc CDC và AAP 2022 ghi hành vi này ở mốc 6 tháng như một dấu hiệu nhận thức.
Vì vậy cấm bé đưa đồ vào miệng là không thực tế và cũng không cần. Việc của người lớn là kiểm soát đồ nào bé được cầm: sạch, không có cạnh sắc, không sơn bong tróc, không có bộ phận nhỏ có thể rời ra, và đủ to để không lọt vào cổ họng. Rửa đồ chơi thường xuyên bằng nước và xà phòng là đủ, không cần tiệt trùng liên tục.
Giai đoạn đưa đồ vào miệng giảm dần sau một tuổi khi bé có nhiều cách khám phá khác bằng tay và mắt. Ở một số bé nó kéo dài hơn, nhất là khi mọc răng. Nếu ngoài hai tuổi bé vẫn ngậm, nhai gần như mọi thứ, kể cả đất cát, giấy, tóc, nên kể với bác sĩ nhi để được xem xét.
Trò chơi tự làm cho đôi tay
Hộp khăn giấy cũ nhét vải. Nhét vài chiếc khăn tay vải vào một hộp khăn giấy rỗng. Bé 7 đến 10 tháng thích kéo từng chiếc ra. Bé lớn hơn có thể nhét lại vào.
Hộp thả đồ. Khoét một lỗ tròn trên nắp hộp sữa chua lớn hay hộp nhựa có nắp. Bé thả các nắp nhựa to hay khối gỗ vào. Trò này rèn kỹ năng buông tay có chủ ý, thường thấy rõ quanh 12 tháng.
Cốc lồng nhau. Ba bốn chiếc cốc nhựa cỡ khác nhau: bé đập, úp, lồng, lấy ra. Không cần đúng thứ tự; bé đang thử nghiệm to nhỏ, trong ngoài.
Đồ ăn nhón tay. Khi bé đã ăn dặm và người lớn ngồi cạnh, những mẩu thức ăn mềm, nhỏ vừa phải trên khay ghế ăn là bài tập nhón tốt nhất. Cách chọn và chế biến thức ăn theo tuổi là chuyện của hướng dẫn dinh dưỡng; ở đây chỉ nói về đôi tay.
Băng dính trên bàn. Dán vài mẩu băng dính giấy lên mặt bàn, gập sẵn một góc. Bé 12 tháng trở lên dùng đầu ngón để bóc. Ngồi cạnh để bé không cho băng dính vào miệng.
Sách bìa cứng. Lật trang sách bìa cứng là bài tập ngón tay rất tốt. Ban đầu bé lật nhiều trang một lúc, dần dần lật từng trang.
Phòng hóc dị vật khi bé biết nhón
Ngày bé nhón được hạt cơm cũng là ngày bé nhón được cúc áo, đồng xu, pin cúc. Một số nguyên tắc chung:
- Phép thử ống giấy vệ sinh: món nào lọt qua lõi ống giấy vệ sinh thì quá nhỏ để để trong tầm tay trẻ dưới ba tuổi.
- Pin cúc áo (pin đồng hồ, điều khiển, cân điện tử) và nam châm nhỏ đặc biệt nguy hiểm nếu nuốt; cất cao, kiểm tra nắp pin của đồ dùng trong nhà.
- Đồ chơi của anh chị lớn có chi tiết nhỏ: cất riêng, chơi ở bàn cao hay phòng khác.
- Khi bé ăn, luôn ngồi thẳng, có người lớn bên cạnh, không vừa đi vừa ăn, không ăn khi đang khóc hay cười đùa mạnh.
- Bóng bay, túi ni lông, dây buộc: ngoài tầm tay.
- Người chăm bé nên học cách sơ cứu hóc dị vật cho trẻ dưới một tuổi và trên một tuổi tại các lớp hướng dẫn của cơ sở y tế; đây là kỹ năng mỗi gia đình nên có.
Nếu nghi bé nuốt pin hay nam châm, kể cả khi bé không có biểu hiện gì, cần đưa bé tới cơ sở y tế ngay, không chờ theo dõi ở nhà.
Sau một tuổi: hai tay bắt đầu chia việc
Trong năm đầu, hai tay của bé phần lớn làm cùng một việc: cùng với, cùng cầm, cùng đập. Bước sang năm thứ hai, hai tay bắt đầu chia vai: một tay giữ, tay kia làm. Bé giữ cái hộp bằng tay trái, tay phải mở nắp; giữ cốc, tay kia thả khối vào; giữ tờ giấy, tay kia vẽ. Đây là bước chuẩn bị cho rất nhiều kỹ năng tự phục vụ sau này như tự xúc ăn, cởi giày, rửa tay.
Bảng mốc CDC và AAP 2022 ghi ở 15 tháng bé chồng được ít nhất hai đồ vật nhỏ như khối xếp, và dùng các ngón tay để tự bốc một phần thức ăn; ở 18 tháng bé vẽ nguệch ngoạc và thử dùng thìa. Thìa đầu tiên thường đi lệch, đổ nửa đường, và chuyện bàn ăn bừa bộn là một phần của việc học. Ngồi cạnh, đưa bé một chiếc thìa trong khi người lớn dùng một chiếc khác, là cách để bé vừa tập vừa ăn đủ.
Ở nhà, những việc nhỏ hằng ngày là bài tập tốt hơn bất kỳ món đồ chơi nào: cho bé tự bỏ quần áo vào giỏ, cầm khăn lau bàn, rút tất ra khỏi chân, mở hộp đựng bánh có nắp lật. Mỗi việc chỉ mất thêm vài phút của người lớn, nhưng cho bé cảm giác mình làm được.
Một ngày chơi với đôi tay: bé Bống 11 tháng
Buổi sáng, Bống ngồi ghế ăn, mẹ để vài mẩu thức ăn mềm trên khay. Bống dùng ngón cái và cạnh ngón trỏ để kẹp, rơi mấy lần, nhặt lại. Mẹ không đút hộ, chỉ ngồi ăn cùng và gọi tên món. Giữa buổi, ông ngồi với Bống trên chiếu, chơi hộp thả nắp: ông đưa một nắp, Bống thả vào lỗ, nghe tiếng rơi "cạch", nhìn ông cười. Lần thứ năm Bống tự cầm nắp từ đống đồ bên cạnh.
Buổi chiều, chị gái đọc sách bìa cứng, để Bống lật trang. Bống lật ba trang một lúc, chị không sửa, chỉ chỉ vào con mèo và kêu "meo". Buổi tối, bố cho Bống kéo khăn tay khỏi hộp giấy cũ, rồi bố nhét lại, Bống kéo ra.
Không có buổi nào gọi là "giờ tập". Mỗi trò kéo dài vài phút, theo hứng thú của bé. Điều làm nên khác biệt là người lớn kiên nhẫn để bé tự làm, chỉ giúp khi bé thật sự bực, và không vội dọn đi những món bé đang mải mê. Màn hình không có mặt trong ngày của Bống; với trẻ dưới khoảng 18 tháng, các khuyến nghị phổ biến khuyên hạn chế tối đa màn hình, trừ gọi video với người thân.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Mang các dấu hiệu sau tới bác sĩ nhi, tính tuổi hiệu chỉnh nếu bé sinh non:
- Bé mất kỹ năng đã có: trước đã với, đã cầm, đã nhón, nay không làm nữa trong thời gian dài khi không ốm.
- Khoảng 4 tháng mà bé chưa đưa tay lên miệng, chưa cầm đồ khi được đặt vào tay.
- Khoảng 6 tháng mà bé chưa với lấy đồ mình muốn.
- Khoảng 9 tháng mà bé chưa chuyển đồ từ tay này sang tay kia.
- Bé rõ ràng chỉ dùng một tay khi chưa tới khoảng một tuổi rưỡi, tay kia thường nắm chặt hay ít cử động.
- Bàn tay luôn nắm chặt, ngón cái gập vào lòng bàn tay sau vài tháng tuổi.
- Bé không nhìn vào đồ mình cầm, không nhìn theo đồ vật, kèm chậm cầm nắm.
Câu nên hỏi bác sĩ: "Hai tay của bé có dùng cân đối không? Vận động tinh của bé có trong khoảng mong đợi theo tuổi hiệu chỉnh không?". Một đoạn video bé chơi với khối và ăn bốc giúp bác sĩ hình dung nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tháng biết nhón đồ bằng hai ngón?
Bảng mốc CDC và AAP 2022 đặt mốc nhón vật bằng ngón cái và ngón trỏ ở 12 tháng. Nhiều bé bắt đầu kẹp vật giữa ngón cái và cạnh ngón trỏ từ khoảng 9 đến 10 tháng, rồi dần dùng đúng đầu ngón.
Bé 5 tháng chưa tự với lấy đồ chơi có chậm không?
Năm tháng vẫn còn sớm; mốc với lấy đồ mình muốn trong bảng CDC và AAP 2022 nằm ở 6 tháng. Tạo nhiều cơ hội: đặt đồ chơi trong tầm với khi bé nằm ngửa và nằm sấp. Nếu khoảng 6 tháng tuổi hiệu chỉnh vẫn chưa với, hỏi bác sĩ.
Bé thích ném đồ xuống đất liên tục có phải hư không?
Không phải hư. Quanh 9 đến 12 tháng, bé vừa học cách buông tay có chủ ý vừa khám phá nhân quả: thả đồ, đồ rơi, người lớn nhặt. Cho bé ném bóng vải vào giỏ là cách chuyển trò ném sang chỗ phù hợp.
Bé hay thuận tay trái từ 8 tháng thì có sao không?
Trẻ dưới khoảng một tuổi rưỡi thường dùng cả hai tay, tay thuận rõ thường hình thành muộn hơn. Nếu bé rất nhỏ mà gần như chỉ dùng một tay, tay kia ít cử động, nên kể với bác sĩ nhi để kiểm tra hai bên người.
Có cần mua đồ chơi vận động tinh đắt tiền không?
Không cần. Cốc nhựa, hộp có nắp, khăn tay, sách bìa cứng, thìa gỗ to đã đủ cho bé luyện tay. Điều quan trọng là đồ đủ lớn để không gây hóc, sạch và an toàn, cùng một người lớn chơi cùng.