Theo Nghiên cứu Tham chiếu Tăng trưởng Đa trung tâm của WHO, trẻ khoẻ mạnh tự ngồi không cần đỡ trong khoảng từ gần 4 tháng đến hơn 9 tháng tuổi, phần đông khoảng 6 tháng. Bảng mốc CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (2022) ghi ở 6 tháng bé ngồi chống tay để tự đỡ mình, và ở 9 tháng bé ngồi không cần đỡ, tự chuyển sang tư thế ngồi.
Như vậy một bé 8 tháng mới ngồi vững vẫn nằm trong khoảng bình thường, còn một bé 5 tháng ngồi được cũng không phải "thần đồng". Bài này đi qua bốn giai đoạn của kỹ năng ngồi, vì sao không nên đặt bé ngồi trước khi bé sẵn sàng, cách chơi phù hợp từng giai đoạn và dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi.
Bốn giai đoạn của kỹ năng ngồi
Ngồi vững là chuyện cả thân mình: cổ, lưng, bụng, hông phải cùng giữ. Bé thường đi qua bốn giai đoạn sau, mỗi giai đoạn kéo dài vài tuần:
| Giai đoạn | Bé trông thế nào | Bé đang học gì |
|---|---|---|
| Ngồi có người đỡ | Bạn đỡ ở eo, lưng bé còng, đầu đã giữ thẳng | Giữ đầu ở tư thế thẳng đứng |
| Ngồi chống tay | Hai tay chống xuống sàn phía trước như cái kiềng ba chân | Giữ thăng bằng bằng tay, lưng bắt đầu thẳng hơn |
| Ngồi không cần tay | Hai tay rảnh để cầm đồ chơi, thỉnh thoảng đổ sang bên | Giữ thân bằng cơ lưng và bụng |
| Ngồi vững và xoay | Vặn người với đồ phía sau, chống tay đỡ khi nghiêng, tự từ nằm chuyển sang ngồi | Phản xạ chống đỡ, chuyển tư thế |
Mốc "ngồi không cần đỡ" trong nghiên cứu của WHO được định nghĩa là bé ngồi thẳng, đầu giữ thẳng ít nhất khoảng mười giây, không dùng tay hay đồ vật để tựa. Cửa sổ đạt mốc này trải từ khoảng 3,8 đến 9,2 tháng — nghĩa là gần như toàn bộ trẻ khoẻ mạnh trong nghiên cứu ngồi được ở một thời điểm nào đó trong khoảng ấy. Tự từ nằm chuyển sang ngồi là kỹ năng khác, thường đến sau khi bé đã ngồi vững một thời gian.
Có nên tập ngồi sớm, kê gối cho bé ngồi?
Câu hỏi này gặp ở gần như mọi gia đình có ông bà: "Ba tháng rồi, cho nó ngồi đi cho cứng xương". Đặt bé ngồi khi bé chưa tự giữ được thân không làm xương cứng hơn hay ngồi sớm hơn. Bé ngồi được vì được người khác dựng lên, còn cơ lưng cơ bụng chưa phải làm việc của chính nó. Đặt lâu trong tư thế còng lưng, đầu gật gù, bé dễ mỏi và bực bội.
Kê gối quanh bé hay ngồi trong ghế tập ngồi bằng nhựa ôm khít cũng tương tự: bé được giữ thẳng, nhưng không tập được động tác chống đỡ khi nghiêng. Thời gian ngắn để chơi hay để bạn rảnh tay một chút thì không sao, miễn có người trông và đặt dưới sàn, không đặt ghế tập ngồi trên bàn, giường hay sofa vì bé có thể lật cả ghế.
Cách giúp bé ngồi tốt nhất lại nằm ở những việc tưởng không liên quan: nằm sấp chơi nhiều, lật, chống tay, xoay người với đồ. Đó là những bài tập cho đúng các nhóm cơ bé cần để ngồi. Khi bé đã chống tay ngồi được, lúc ấy cho bé ngồi chơi trên sàn mới thật sự có ích.
Chơi gì ở từng giai đoạn ngồi
Ngồi có đỡ — ngồi trong lòng bạn. Bạn ngồi xếp bằng, bé ngồi trong vòng chân, lưng dựa nhẹ vào bụng bạn. Đỡ ở hông chứ không phải ở nách, để thân bé tự giữ. Đặt đồ chơi trước mặt để bé nhìn xuống và nhấc đầu lên.
Ngồi chống tay — đồ chơi ngay giữa hai tay. Đặt một vật nhẹ, có tiếng kêu, giữa hai tay chống. Bé sẽ thử nhấc một tay để chạm, mất thăng bằng, chống lại. Lặp lại như vậy là bé đang tập. Trải thảm dày hoặc gối mềm xung quanh để bé ngã mềm.
Ngồi không cần tay — đưa đồ sang hai bên. Cầm đồ chơi ở ngang vai bên trái, rồi bên phải, rồi hơi phía sau. Bé xoay người, nghiêng, tự chống tay đỡ. Đây là lúc phản xạ chống đỡ sang bên hình thành, rất cần cho an toàn về sau.
Ngồi vững — trò ném vào giỏ. Bé ngồi, bạn đưa từng khối mềm, bé thả vào cái giỏ đặt bên cạnh. Bé vừa xoay thân, vừa tập buông tay có chủ ý. Ông bà cũng chơi được trò này mà không cần cúi lâu.
Cho bé chơi từ ngồi chuyển sang bò. Khi bé ngồi vững, đặt đồ hơi xa ngoài tầm tay. Nhiều bé sẽ đổ người về trước, chống tay, rồi tìm ra tư thế bò từ đó. Bạn không cần dạy bò; chỉ cần đặt đồ ở chỗ đáng để với.
Cha mẹ thường hỏi gì quanh chuyện ngồi
Một số tình huống hay gặp, kèm cách nhìn hợp lý:
- "Bé ngồi lưng còng như con tôm." Ở giai đoạn ngồi có đỡ và chống tay, lưng còng là bình thường; lưng sẽ thẳng dần khi cơ khoẻ hơn. Đáng hỏi bác sĩ khi bé đã quá giai đoạn đó lâu mà thân vẫn đổ gập, không giữ được.
- "Bé ngồi chân chữ W." Ngồi bệt hai cẳng chân choãi ra sau, hông ở giữa, khá phổ biến ở trẻ lớn hơn. Tư thế này cho bé đế ngồi rộng nên vững. Thỉnh thoảng gợi ý bé đổi tư thế (ngồi xếp bằng, duỗi chân) là đủ, không cần cấm.
- "Bé ngồi được rồi nhưng không tự ngồi dậy được." Tự chuyển từ nằm sang ngồi thường đến sau. Bảng mốc CDC và AAP 2022 đặt "tự vào tư thế ngồi" ở mốc 9 tháng.
- "Bé ngồi vững rồi có ăn dặm được chưa?" Ngồi vững có đỡ ít là một trong các dấu hiệu sẵn sàng ăn dặm thường được nhắc, cùng với hết phản xạ đẩy lưỡi; cách cho ăn là chuyện của bác sĩ và các hướng dẫn dinh dưỡng riêng.
- "Bé ngã ngửa đập đầu khi đang ngồi." Phản xạ chống tay ra sau đến muộn nhất trong các phản xạ chống đỡ. Trong giai đoạn này, cho bé ngồi trên thảm dày, xa góc bàn, cạnh cứng.
Một tình huống trong nhà: bé Bin 7 tháng chưa ngồi vững
Bin 7 tháng, sinh đủ tháng. Bin lật hai chiều từ tháng thứ năm, nằm sấp chống thẳng tay rất khoẻ, nhưng ngồi thì vẫn phải chống tay, buông tay là đổ sang bên. Bà nội sốt ruột, bảo bé hàng xóm 6 tháng đã ngồi chơi cả buổi. Nhìn theo cửa sổ của WHO, Bin vẫn nằm giữa khoảng đạt mốc ngồi, và các kỹ năng trước đó đều có. Việc cả nhà làm được là cho Bin thêm nhiều thời gian ngồi chơi trên sàn với đồ ở hai bên, bớt thời gian trong địu và ghế.
Bố mẹ Bin ghi lại mỗi tuần một dòng: "chống tay được bao lâu, buông một tay được chưa, ngã thì có chống tay đỡ không". Ba tuần sau, Bin ngồi buông tay chơi cái cốc nhựa được vài phút. Nếu tới khoảng 9 tháng Bin vẫn chưa ngồi được, hoặc trong lúc chờ Bin bắt đầu mềm oặt đi, kém linh hoạt hơn trước, bố mẹ sẽ mang các ghi chép đó đi gặp bác sĩ nhi. Cách ghi này giúp buổi khám ngắn và cụ thể hơn nhiều so với câu "cháu chậm ngồi".
Với bà nội, câu trả lời dễ nghe nhất không phải là tranh luận ai đúng, mà là cho bà một việc cụ thể: mỗi buổi chiều bà ngồi trên chiếu với Bin mười lăm phút, đưa đồ chơi sang trái, sang phải, khen khi cháu tự chống tay đỡ được. Bà thấy mình góp phần, cháu có thêm giờ tập, và cả nhà bớt so sánh với bé hàng xóm. Chuyện so sánh giữa các bé cùng tháng gần như không cho thêm thông tin gì; bảng mốc và sự tiến lên của chính bé mới là thước đo hữu ích.
An toàn khi bé đã ngồi được
Ghế ăn có dây an toàn. Bé ngồi vững thì bắt đầu ngồi ghế ăn. Luôn cài dây qua hông và giữa hai chân, đặt ghế xa bàn bếp, xa tường để bé không đạp vào mà lật ghế.
Không đặt bé ngồi trên chỗ cao. Bàn, giường cao, sofa, nóc tủ thấp đều là chỗ bé dễ đổ người ra ngoài. Bé ngồi vững vẫn có thể nhoài người với đồ và ngã đầu xuống trước.
Tầm với mới, đồ nguy hiểm mới. Ngồi rồi, bé với được khăn trải bàn, dây điện, cốc nước nóng trên bàn thấp. Đi một vòng quanh nhà ở độ cao ngang mắt bé ngồi để dọn những thứ ấy.
Xe đẩy và ghế ô tô. Ngồi vững không có nghĩa là bỏ dây đai xe đẩy. Ghế ô tô vẫn chọn loại phù hợp cân nặng và tuổi, lắp theo hướng dẫn của nhà sản xuất; bé ngồi được không phải lý do để bế bé ngồi lòng người lớn trên xe.
Bồn tắm và chậu nước. Ghế tắm cho bé ngồi không thay được tay người lớn. Bé ngồi trong nước vẫn có thể trượt và úp mặt xuống chỉ trong vài giây, nên người lớn không rời mắt, không rời tay.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Mang các dấu hiệu sau tới bác sĩ nhi, tính theo tuổi hiệu chỉnh nếu bé sinh non:
- Mất kỹ năng đã có, ví dụ đã ngồi chống tay được nay không còn giữ được, kéo dài nhiều ngày khi không ốm.
- Khoảng 6 tháng mà đầu vẫn ngật ngưỡng khi được bế ngồi, chưa chống tay khi nằm sấp, chưa lật chiều nào.
- Khoảng 9 tháng mà bé chưa ngồi được không cần đỡ.
- Thân người rất mềm, đổ gập khi ngồi; hoặc rất cứng, chân duỗi thẳng, khó gập hông để ngồi.
- Bé chỉ nghiêng về một phía, luôn chống bằng cùng một tay, một bên người ít cử động hơn.
- Kèm theo chậm vận động là bé ít nhìn theo, ít cười đáp, ít phát âm so với trước.
Không cần chờ tới mốc nếu bạn thấy bất thường; cảm nhận của người chăm bé hằng ngày là thông tin có giá trị. Câu nên hỏi: "Sức cơ thân của bé có phù hợp tuổi không, có cần khám thêm chuyên khoa phục hồi chức năng hay thần kinh nhi không?". Bác sĩ là người quyết định có cần đánh giá thêm hay không; ở nhà chỉ cần quan sát và ghi lại.
Câu hỏi thường gặp
Bé 4 tháng đã ngồi được có hại cột sống không?
Nếu bé tự ngồi được thì không có lý do lo hại cột sống; bé chỉ ngồi khi cơ của bé đủ giữ. Điều nên tránh là người lớn dựng bé ngồi lâu khi bé chưa tự giữ được, và để bé ngồi ở chỗ cao dễ ngã.
Có nên cho bé ngồi ghế tập ngồi hằng ngày không?
Dùng ngắn, đặt dưới sàn, có người trông thì không sao. Nhưng ghế ôm khít làm bé không phải tự giữ thăng bằng, nên không thay được thời gian bé chơi tự do trên sàn, nằm sấp và tự xoay người.
Mốc ngồi của WHO tính thế nào là đạt?
Trong nghiên cứu của WHO, đạt mốc khi bé ngồi thẳng, đầu thẳng, không dùng tay hay vật tựa trong khoảng ít nhất mười giây. Ngồi chống tay hay ngồi tựa gối chưa được tính là ngồi không cần đỡ.
Bé ngồi vững nhưng chưa biết tự ngồi dậy từ tư thế nằm thì sao?
Đó là hai kỹ năng khác nhau và tự ngồi dậy thường đến muộn hơn vài tuần tới vài tháng. Bảng mốc CDC và AAP 2022 đặt tự vào tư thế ngồi ở 9 tháng, nên trước đó chưa làm được là bình thường.
Bé hay ngã ngửa khi ngồi chơi, làm sao giảm va đập?
Cho bé ngồi trên thảm dày hoặc nệm chơi, xa cạnh bàn, kệ, đồ cứng; có thể đặt một gối mềm phía sau khi bé mới ngồi. Phản xạ chống tay ra sau hình thành muộn hơn nên giai đoạn này cần người ở gần.