Trẻ bám mẹ và khóc mỗi khi mẹ khuất mắt là biểu hiện của lo âu chia ly, một mốc phát triển thường xuất hiện quanh 8 đến 10 tháng, rõ nhất trong khoảng 10 đến 18 tháng và dịu dần khi con gần ba tuổi.
Con khóc không phải vì được chiều quá hay vì mẹ “làm hư”, mà vì con đã đủ lớn để biết mẹ tồn tại ở nơi khác nhưng chưa đủ lớn để chắc mẹ sẽ quay lại. Bảng mốc của CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ năm 2022 có mốc 9 tháng là trẻ phản ứng khi cha mẹ rời đi, và mốc 3 tuổi là trẻ dịu lại trong khoảng mười phút sau khi cha mẹ đi. Giữa hai mốc ấy là một chặng đường dài và cha mẹ có thể giúp con đi qua nhẹ nhàng hơn.
Con đang học một điều khó: mẹ đi rồi mẹ sẽ về
Trẻ dưới sáu tháng chưa nắm chắc rằng một người vẫn còn khi khuất khỏi tầm mắt. Khoảng nửa sau năm đầu, con bắt đầu tìm đồ chơi bị che dưới khăn, và cũng bắt đầu “tìm” mẹ. Con biết mẹ ở đâu đó ngoài kia, nhưng khái niệm thời gian thì chưa có: năm phút hay năm giờ với con đều như nhau. Đó là lý do mẹ chỉ bước vào nhà vệ sinh mà con đã khóc như bị bỏ rơi.
Giai đoạn này thường đi kèm sợ người lạ, và hay nặng lên vào những lúc con mệt, ốm, mọc răng, vừa chuyển nhà, vừa có em, hoặc khi con đang tập một kỹ năng vận động mới như vịn đứng, đi men. Có bé bám cả bố lẫn mẹ, có bé chỉ bám người chăm chính. Có nhà thấy con bám mạnh ở mười tháng rồi lắng xuống, đến mười lăm tháng lại bùng lên. Những đợt lên xuống như vậy là bình thường.
Điều quan trọng cần nhớ: bám người thân là dấu hiệu của một mối gắn bó an toàn đang hình thành. Mục tiêu không phải làm con hết bám, mà là giúp con tích luỹ đủ trải nghiệm “mẹ đi, mẹ về” để tự tin dần.
Lo âu chia ly thay đổi thế nào theo tuổi
Khoảng dưới đây là thường gặp, mỗi trẻ có nhịp riêng. Trẻ sinh non tính theo tuổi hiệu chỉnh.
| Tuổi | Con thường làm gì | Điều con cần nhất |
|---|---|---|
| Khoảng 8 đến 12 tháng | Khóc khi mẹ ra khỏi phòng, bò theo mẹ, đòi bế liên tục | Mẹ nói trước khi đi, quay lại đúng như đã nói, chơi ú oà nhiều |
| Khoảng 12 đến 18 tháng | Bám chân, khóc khi thấy mẹ cầm túi hay đi giày | Một nghi thức tạm biệt ngắn, lặp lại giống nhau mỗi lần |
| Khoảng 18 đến 24 tháng | Đi xa mẹ để khám phá nhưng hay ngoái lại kiểm tra, khóc to lúc chia tay nhưng dịu nhanh hơn | Được tự đi rồi quay về, người chăm thay thế quen thuộc |
| Khoảng 2 đến 3 tuổi | Hiểu “ăn cơm xong mẹ về”, có thể vẫn khóc lúc chia tay rồi chơi tiếp | Mốc thời gian gắn với việc cụ thể, lời hứa được giữ |
| Sau 3 tuổi | Phần lớn dịu trong vài phút, đôi khi bám lại lúc có thay đổi lớn | Được nói trước về thay đổi, được kể về ngày của mình |
Bảng không dùng để đánh giá con nhanh hay chậm. Nếu con khóc nhiều hơn bạn cùng tuổi nhưng vẫn ăn, ngủ, chơi bình thường khi mẹ ở nhà, đó thường là khác biệt về tính khí.
Trò chơi ở nhà giúp con tập xa mẹ
Trẻ học qua chơi, và có những trò chơi chính là bài tập chia ly nhỏ. Ú oà là trò đầu tiên: mẹ che mặt rồi hiện ra, con biết thứ biến mất sẽ quay lại. Khi con bò được, chơi trốn tìm siêu dễ: mẹ nấp sau tấm rèm, để lộ chân, gọi tên con, con bò tới tìm thấy là cả hai cùng cười. Trò này cho con cảm giác mình chủ động tìm được mẹ.
Tập những lần xa ngắn trong nhà. Mẹ nói “mẹ đi cất quần áo, mẹ quay lại ngay”, rồi vừa đi vừa nói vọng ra từ phòng bên để con nghe giọng. Lần sau đi lâu hơn một chút mà không nói vọng. Mỗi lần quay lại, mẹ nói “mẹ về rồi đây”. Lặp đi lặp lại nhiều ngày, con tích được kinh nghiệm thật rằng mẹ giữ lời.
Với trẻ trên một tuổi rưỡi, có thể dùng đồ chơi đóng vai: gấu bông đi chợ rồi về, búp bê tạm biệt bạn rồi gặp lại. Con thường tự dàn cảnh lại chuyện chia tay và đoàn tụ, đó là cách con xử lý cảm xúc của mình. Một vật quen thuộc như chiếc khăn có mùi mẹ cũng giúp nhiều bé dễ chịu hơn khi mẹ vắng, miễn là đồ vật an toàn với lứa tuổi.
Đọc sách tranh về chủ đề đi rồi về cũng có ích với trẻ trên hai tuổi. Không cần sách đặc biệt: một câu chuyện tự kể về chú gà con đi lạc rồi tìm thấy mẹ, kể đi kể lại trước giờ ngủ, đủ để con có từ ngữ cho nỗi nhớ của mình. Khi con nói được “con nhớ mẹ”, con đã có thêm một cách xả cảm xúc ngoài tiếng khóc.
Tạm biệt con thế nào cho đỡ nước mắt
Phần lớn nước mắt lúc chia tay không tránh được, nhưng cách tạm biệt quyết định con dịu nhanh hay chậm. Áp dụng khi mẹ đi làm, đi chợ, hay để con ở nhà với ông bà:
- Nói trước bằng câu ngắn, giọng bình thản: “Mẹ đi làm, chiều mẹ về ăn cơm với con.”
- Làm một nghi thức tạm biệt giống nhau mỗi lần: một cái ôm, một cái hôn lên tay, vẫy tay ở cửa sổ.
- Trao con cho người ở nhà và để người đó dẫn con sang một hoạt động con thích ngay lập tức.
- Đi dứt khoát, không quay lại dỗ thêm khi con đang khóc, vì mỗi lần quay lại là thêm một lần chia tay.
- Không lẻn đi lúc con không để ý. Lần đầu có thể êm, nhưng sau đó con dễ bám chặt hơn vì không biết lúc nào mẹ biến mất.
- Khi về, chào con thật vui và dành vài phút chỉ ở với con trước khi làm việc khác.
Nhiều mẹ kể con khóc rất to lúc chia tay nhưng chỉ vài phút sau đã chơi vui. Hỏi người ở nhà xem con dịu sau bao lâu, con số đó nói lên nhiều điều hơn tiếng khóc lúc đầu.
Ba điều cha mẹ không cần làm
Không cần “cai bám” bằng cách để con khóc thật lâu. Bỏ mặc con khóc với mục đích cho con quen không giúp con tự tin hơn. Con tự tin khi nhu cầu được đáp lại đều đặn, rồi tự rời ra khám phá.
Không cần cảm thấy có lỗi vì phải đi làm. Lo âu chia ly xảy ra ở cả trẻ có mẹ ở nhà cả ngày. Chất lượng những lúc ở bên con và cách chia tay ổn định mới là điều con cần.
Không cần so con với anh chị hay con nhà hàng xóm. Một bé dạn sớm, một bé bám lâu hơn đều có thể phát triển hoàn toàn bình thường. So sánh chỉ làm cha mẹ lo thêm và con bị gắn nhãn “nhõng nhẽo” không đúng.
Không cần doạ “khóc nữa mẹ đi luôn”. Câu doạ này đánh thẳng vào nỗi sợ lớn nhất của con ở tuổi này. Con có thể im ngay lúc đó nhưng bám chặt hơn những ngày sau, và học rằng mẹ có thể bỏ đi thật.
Không cần bế con suốt ngày để con khỏi khóc. Đáp lại con không có nghĩa là không bao giờ đặt con xuống. Mẹ có thể ngồi gần, nói chuyện, để con chơi cạnh chân mình. Con vẫn thấy an toàn mà có khoảng tự chơi.
Tự kiểm sau vài tuần: con có đang dạn dần không
Lo âu chia ly không biến mất trong một ngày, nên cha mẹ dễ thấy “vẫn vậy” dù con đã tiến bộ. Một cách tự kiểm đơn giản là ghi ba con số trong một tuần: con khóc bao lâu sau khi mẹ đi, con có chịu chơi với người ở nhà không, và khi mẹ về con phản ứng ra sao. Không cần chính xác đến phút, chỉ cần ghi đại khái “khóc khoảng năm phút rồi chơi”.
Sau ba bốn tuần, so lại. Nếu thời gian dịu ngắn dần, con bắt đầu chủ động chơi với bà, khi mẹ về con vui chạy ra rồi lại quay về chơi tiếp, đó là dấu hiệu con đang xây được lòng tin. Nếu con dịu chậm hơn trước, hãy nhìn quanh xem trong nhà có chuyện gì thay đổi: người chăm mới, con ốm, giờ giấc đảo lộn, cha mẹ căng thẳng. Trẻ nhỏ rất nhạy với không khí trong nhà.
Một câu nên hỏi người chăm con khi mẹ vắng: “Lúc mẹ đi rồi, con làm gì đầu tiên?”. Câu trả lời cho biết nhiều điều: có bé tìm đồ chơi ngay, có bé đứng ở cửa một lúc, có bé đòi bế. Từ đó cả nhà điều chỉnh hoạt động đón con sau khi chia tay cho hợp với con.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Phần lớn trẻ bám mẹ không cần khám riêng. Hãy hỏi bác sĩ nhi, hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em nếu bác sĩ giới thiệu, khi thấy:
- Con mất kỹ năng đã có: không còn bập bẹ, không còn chỉ tay, không còn chơi trò ú oà, không còn nhìn mắt.
- Con không hề phản ứng khi người chăm chính rời đi hay quay về, sau khoảng một tuổi.
- Sau ba tuổi con vẫn hoảng loạn kéo dài mỗi lần chia tay, không dịu được dù đã quen người ở cùng.
- Nỗi lo làm con bỏ ăn, mất ngủ, đau bụng hay nôn lặp lại trước mỗi lần chia tay.
- Bám mẹ bỗng tăng vọt kèm thay đổi bất thường khác như sợ một người cụ thể, thu mình, giật mình nhiều.
Ghi chép lại vài tuần: con khóc bao lâu, dịu bằng cách nào, có chuyện gì thay đổi trong nhà. Mang theo Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em khi đi khám để bác sĩ xem các mốc khác của con. Bác sĩ nhìn tổng thể nhiều mặt phát triển chứ không kết luận từ một hành vi.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ bám mẹ đến mấy tuổi thì hết?
Bám rõ nhất thường trong khoảng 10 đến 18 tháng, dịu dần trong năm thứ ba. Đến khoảng ba tuổi, phần lớn trẻ dịu lại trong vài phút sau khi cha mẹ đi, dù vẫn có thể bám hơn lúc mệt, ốm hoặc nhà có thay đổi.
Mẹ đi vệ sinh con cũng khóc có bình thường không?
Bình thường ở trẻ khoảng 8 đến 18 tháng. Con chưa hiểu thời gian nên vài phút cũng thấy lâu. Nói vọng ra cho con nghe giọng và chơi ú oà nhiều trong ngày giúp con quen dần.
Có nên lẻn đi lúc con đang chơi để khỏi khóc?
Không nên. Lẻn đi tránh được nước mắt một lần nhưng làm con mất lòng tin, sau đó con bám chặt hơn vì sợ mẹ biến mất bất cứ lúc nào. Tạm biệt ngắn, rõ ràng, dứt khoát hiệu quả hơn.
Con chỉ bám mẹ, không chịu bố, phải làm sao?
Trẻ thường bám người chăm chính nhiều nhất. Bố có thể nhận dần một việc riêng mỗi ngày như tắm xong mặc đồ, đọc sách tranh trước ngủ, chơi trò vận động, để con có những khoảnh khắc quen thuộc chỉ với bố.
Bám mẹ nhiều có phải dấu hiệu con thiếu tự tin sau này?
Không. Bám người thân ở tuổi nhỏ là dấu hiệu của sự gắn bó đang hình thành. Trẻ được đáp lại đều đặn thường dùng cha mẹ làm chỗ dựa rồi tự tin rời ra khám phá khi lớn hơn.
Con đang hết bám bỗng bám lại có sao không?
Thường không sao. Lo âu chia ly hay quay lại khi con ốm, mọc răng, chuyển nhà, có em, hoặc đang tập một kỹ năng mới. Giữ nghi thức chia tay quen thuộc và kiên nhẫn vài tuần, phần lớn sẽ lắng xuống.