Phần lớn trẻ bắt đầu ê a (những tiếng “ơ”, “a”, “gù” kéo dài) trong khoảng 2 đến 4 tháng tuổi, rồi bập bẹ thành chuỗi phụ âm lặp lại như “ba ba ba”, “ma ma ma” trong khoảng 6 đến 9 tháng. Đây là khoảng, không phải hạn chót: có bé ê a rất sớm, có bé im lặng quan sát lâu hơn rồi mới “xả” một loạt âm thanh. Trẻ sinh non thì tính theo tuổi hiệu chỉnh, tức là trừ đi số tuần sinh sớm.
Bảng mốc của CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cập nhật năm 2022 (mốc mà khoảng 75% trẻ đạt được) ghi: khoảng 4 tháng trẻ ê a và phát ra tiếng đáp lại khi được nói chuyện; khoảng 6 tháng trẻ thay phiên phát âm với người lớn, thổi phì phì, ré lên; khoảng 9 tháng trẻ tạo nhiều âm khác nhau như “mamama”, “bababa”. Bài này đi qua từng chặng, cách bạn đáp lời để con muốn “nói” tiếp, những hiểu lầm hay gặp, và dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi.
Các chặng âm thanh trong năm đầu: bé đang ở đâu
Bảng dưới gom các chặng theo thứ tự trẻ thường đi qua. Cột tuổi là khoảng hay gặp, dựa trên bảng mốc CDC/AAP 2022; bé nào đi nhanh hơn hay chậm hơn vài tuần vẫn nằm trong dao động bình thường nếu các mặt khác (nhìn, nghe, cười, vận động) vẫn tiến lên.
| Khoảng tuổi | Bé thường phát ra | Điều đang diễn ra bên trong |
|---|---|---|
| 0–2 tháng | Khóc với nhiều sắc thái, tiếng ư ử, tiếng thở mạnh | Bé học rằng âm thanh của mình làm người lớn xuất hiện |
| 2–4 tháng | Ê a, gù gù, tiếng “ơ”, “a” kéo dài, đáp lại khi được nói chuyện | Bé chơi với nguyên âm, bắt đầu hiểu lượt lời qua lại |
| 4–6 tháng | Cười thành tiếng, ré lên, thổi phì phì, gầm gừ | Bé thử độ to nhỏ, cao thấp của giọng mình |
| 6–9 tháng | Chuỗi âm lặp “ba ba ba”, “ma ma”, “đa đa” | Bập bẹ chuẩn: phụ âm ghép nguyên âm, nhịp gần giống lời nói |
| 9–12 tháng | Chuỗi âm đổi âm “ba đa ma”, ngữ điệu như đang kể chuyện | Bập bẹ đa dạng, xuất hiện “từ” đầu tiên có chủ ý ở một số bé |
Cách tự kiểm đơn giản: trong một tuần, ghi lại ba bốn âm bạn nghe con phát ra nhiều nhất, kèm hoàn cảnh (lúc chơi, lúc đói, lúc thấy người quen). Danh sách ngắn này giúp bạn thấy con đang ở chặng nào và là thứ rất có ích khi mang theo đi khám định kỳ. Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em của Bộ Y tế cũng có phần ghi mốc phát triển, bạn có thể đối chiếu ở đó.
Ê a và bập bẹ khác nhau thế nào
Nhiều cha mẹ gọi chung mọi tiếng của con là “bập bẹ”, nhưng tách hai chặng ra sẽ giúp bạn biết con đang tiến tới đâu. Ê a chủ yếu là nguyên âm: “aaa”, “ơơơ”, “ư”, đôi khi kèm tiếng gù trong cổ họng nghe như “gừ”, “ngư”. Bé ê a khi thoải mái, no bụng, nhìn mặt người lớn. Đây là lúc bé khám phá rằng mình có thể tạo ra âm thanh mà không phải khóc.
Bập bẹ xuất hiện khi bé ghép được phụ âm với nguyên âm thành âm tiết và lặp lại: “ba ba ba”, “ma ma”, “đa đa”. Âm môi (b, m) hay đến trước vì bé thấy môi người lớn chuyển động và dễ bắt chước. Một thời gian sau, chuỗi âm bắt đầu đổi âm giữa chừng (“ba đa”, “ma ba”) và có lên xuống giọng như đang nói câu dài, chỉ là chưa ai hiểu. Giai đoạn này đôi khi được gọi vui là “nói tiếng ngoài hành tinh”.
Điều cần nhớ: “ba ba” lúc 7 tháng thường chưa phải là gọi ba. Đó là âm bé thích phát ra. Khi nào bé dùng âm ấy nhất quán cho đúng một người hoặc một vật, ta mới tính là từ. Phân biệt điều này giúp bạn khỏi buồn khi con “gọi ba” mà không gọi mẹ, và khỏi lo khi con đang gọi “ba” bỗng ngưng vài tuần để tập đứng, vì trẻ hay dồn sức vào một kỹ năng mới trong một thời gian.
Đáp lời con: năm bước của một “cuộc trò chuyện” với bé chưa biết nói
Bé học nói qua lượt lời qua lại chứ không qua việc nghe thụ động. Một “cuộc trò chuyện” kéo dài chừng một hai phút, lặp lại nhiều lần trong ngày, có giá trị hơn nhiều so với để bé nghe nói chung chung cả buổi. Ví dụ ở nhà bé An 7 tháng: mẹ thay tã xong, bé nằm nhìn mẹ và kêu “ba ba ba”.
- Dừng lại và nhìn mặt bé, ngang tầm mắt. Mẹ An cúi xuống, khoảng cách chừng một gang tay đến nửa sải tay, để bé thấy rõ môi và nét mặt.
- Chờ bé phát âm trước. Đừng nói liền một tràng. Khoảng lặng vài giây là lời mời bé lên tiếng.
- Nhại lại đúng âm bé vừa nói, giọng vui, rõ: “ba ba ba!”. Bé thấy âm của mình có tác dụng và thường đáp lại.
- Thêm một chút mới: “ba ba… ba đâu rồi? Ba đi làm rồi.” Câu ngắn, ngữ điệu lên xuống, nói chậm hơn thường ngày.
- Lại chờ. Nếu bé quay đi, nhìn chỗ khác, ngáp hay vặn mình thì bé đã đủ, cuộc trò chuyện kết thúc ở đó. Ép bé “nói nữa” chỉ làm bé mệt.
Chỗ hay sai là người lớn nói quá nhiều, hỏi dồn “con nói gì đó, nói ba đi, nói mẹ đi”. Bé dưới một tuổi không làm theo yêu cầu kiểu đó; bé học bằng cách thấy âm thanh của mình được đón nhận. Cách tự kiểm: sau mỗi cuộc trò chuyện, nhớ lại xem con có được ít nhất ba lần “lên tiếng” hay không. Nếu chỉ có người lớn nói thì lần sau chờ lâu hơn một chút.
Những điều không cần làm, và vì sao
Không cần mở nhạc hay tiếng nói từ thiết bị cả ngày để bé “nghe nhiều”. Âm thanh nền liên tục làm bé khó tách tiếng người ra khỏi tiếng ồn, và thiết bị không đáp lại khi bé ê a. Khuyến nghị chung cho trẻ dưới khoảng 18–24 tháng là hạn chế màn hình, trừ gọi video với người thân có người lớn ngồi cùng.
Không cần dạy bé “phát âm chuẩn” ở tuổi này. Bé bập bẹ “đa đa” thay vì “ba ba” là chuyện bình thường; âm nào dễ với miệng bé thì đến trước. Sửa âm cho bé dưới một tuổi không có tác dụng và làm cuộc trò chuyện mất vui.
Không cần so với anh chị hay con của người quen. Mỗi bé có nhịp riêng. Có bé tập trung vào vận động nên ít “nói” vài tuần, rồi bù lại sau. Điều quan trọng là xu hướng chung tiến lên theo tháng, không phải con số của một ngày.
Không cần mua đồ chơi phát tiếng đắt tiền. Thứ kích thích bé bập bẹ nhiều nhất là khuôn mặt người lớn đang nhìn mình, chiếc thìa gõ vào nồi, tiếng ú oà. Đồ vật trong nhà an toàn là đủ.
Trò chơi âm thanh theo tuổi, dùng đồ có sẵn trong nhà
Mỗi trò dưới đây chỉ mất vài phút, chơi lúc bé tỉnh táo và vui. Chọn hai ba trò, lặp lại hằng ngày; bé thích lặp lại hơn người lớn tưởng.
- Khoảng 2–4 tháng: nằm cạnh bé, nhìn mặt, kéo dài nguyên âm “aaa”, “ooo” rồi chờ. Thè lưỡi, chu môi cho bé quan sát. Bé thường đáp bằng tiếng gù hoặc cử động miệng.
- Khoảng 4–6 tháng: thổi phì phì nhẹ lên bụng bé qua lớp áo, làm tiếng xe máy “brừm”, tiếng mèo “meo”. Bé bắt đầu cười thành tiếng và thử bắt chước tiếng rung môi.
- Khoảng 6–9 tháng: chơi ú oà với một chiếc khăn mỏng, mỗi lần mở khăn nói một âm rõ: “ba!”, “ma!”, “ú!”. Gõ hai chiếc thìa nhựa vào nhau theo nhịp rồi dừng, chờ bé gõ hoặc kêu.
- Khoảng 9–12 tháng: hát những bài đồng dao ngắn có động tác (vỗ tay, lắc đầu), dừng ở cuối câu để bé “điền” bằng một âm hay một cử chỉ. Gọi tên đồ vật bé đang cầm: “bóng, quả bóng”.
Một lưu ý an toàn: đồ chơi đưa cho bé phải đủ to để không lọt vào miệng, không có pin cúc áo, không có dây dài. Khi bé đã biết lật và trườn, đặt bé chơi trên thảm ở sàn thay vì trên giường cao.
Bé bập bẹ ít: những lý do thường gặp trước khi lo
Bé Minh 8 tháng, mẹ thấy con ít kêu hơn anh họ cùng tuổi. Trước khi lo, có mấy câu hỏi đáng tự trả lời. Bé có phản ứng với tiếng động không: giật mình khi tiếng cửa đóng mạnh, quay đầu khi nghe gọi từ phía sau? Bé có nhìn mặt người, cười đáp, đòi bế bằng cách giơ tay không? Nếu có, nhiều khả năng bé chỉ là kiểu quan sát nhiều, nói ít, hoặc đang dồn sức cho ngồi, bò.
Một số hoàn cảnh làm bé ít lên tiếng tạm thời: vừa ốm, đang mọc răng khó chịu, vừa chuyển nhà, người chăm thay đổi. Môi trường nhà quá ồn (tivi bật liên tục) cũng làm bé ít “có lượt” để nói. Thử vài tuần áp dụng các cuộc trò chuyện ngắn ở trên, tắt âm thanh nền, rồi quan sát lại.
Tuy vậy, có một ngoại lệ quan trọng: nếu nghi ngờ bé nghe kém thì không chờ. Thính lực ảnh hưởng trực tiếp tới bập bẹ, và bé nghe kém vẫn ê a ở mấy tháng đầu, chỉ là về sau âm thanh ít đa dạng hơn. Nếu bé chưa được sàng lọc thính lực sau sinh, hoặc bạn không nhớ kết quả, hãy hỏi bác sĩ nhi ở lần khám gần nhất. Kiểm tra thính lực ở trẻ nhỏ không đau và cho câu trả lời rõ ràng hơn mọi phép thử vỗ tay ở nhà.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Những dấu hiệu dưới đây không phải chẩn đoán. Chúng là lý do để mang bé đi khám sớm thay vì chờ lần khám định kỳ sau, vì can thiệp sớm khi cần luôn dễ hơn. Với trẻ sinh non, tính theo tuổi hiệu chỉnh.
- Mất kỹ năng đã có ở bất kỳ tuổi nào: bé từng ê a, bập bẹ, cười đáp rồi ngưng hẳn và không quay lại sau vài tuần.
- Bé không giật mình hay không có phản ứng gì với tiếng động lớn, không quay đầu tìm tiếng nói khi đã khoảng 4–6 tháng.
- Khoảng 6 tháng chưa có tiếng ê a đáp lại khi được nói chuyện, chưa cười thành tiếng.
- Khoảng 9 tháng chưa có chuỗi âm phụ âm nào như “ba ba”, “ma ma”, chưa nhìn khi được gọi tên.
- Khoảng 12 tháng chưa có cử chỉ như vẫy tay, giơ tay đòi bế, và gần như không bập bẹ.
- Bé hay bị viêm tai, chảy mủ tai, hoặc bạn thấy bé nghe lúc được lúc không.
- Bạn có cảm giác “có gì đó không ổn” kéo dài. Linh cảm của người chăm bé hằng ngày là thông tin đáng kể với bác sĩ.
Câu nên hỏi bác sĩ: “Con đã được kiểm tra thính lực chưa, có cần làm lại không?”, “Với những âm con đang phát ra, con đang ở mức nào so với tuổi?”, “Nhà nên làm gì thêm trong một hai tháng tới, và khi nào hẹn đánh giá lại?”. Mang theo danh sách âm bạn đã ghi ở phần trên sẽ giúp buổi khám đi thẳng vào việc.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 5 tháng chưa bập bẹ “ba ba” có sao không?
Thường là không. Chuỗi phụ âm lặp lại hay xuất hiện trong khoảng 6 đến 9 tháng. Ở 5 tháng, bé ê a, cười thành tiếng, ré lên, thổi phì phì là đúng chặng. Bạn chỉ cần quan sát thêm việc bé có phản ứng với tiếng động và đáp lại khi được nói chuyện hay không.
Bé gọi “ba ba” trước “mẹ” có nghĩa là bé thân với ba hơn không?
Không. Âm b và đ dễ phát ra với miệng bé hơn âm m kèm nguyên âm e. Ở tuổi bập bẹ, “ba ba” thường chỉ là âm bé thích lặp lại, chưa gắn với người cụ thể. Khi bé dùng từ có chủ ý, cả “ba” lẫn “mẹ” sẽ đến theo nhịp riêng.
Có nên nói giọng trẻ con, kéo dài với bé không?
Kiểu nói chậm, giọng cao hơn, ngữ điệu lên xuống rõ khi nói với em bé là cách người lớn tự nhiên dùng ở nhiều nền văn hoá, và bé thường chú ý tới nó hơn giọng nói thường. Điều nên tránh là nói sai từ cố ý; cứ dùng từ đúng, chỉ cần chậm và rõ.
Bé đang bập bẹ nhiều bỗng im hẳn vài tuần thì có đáng lo?
Bé hay ít “nói” khi đang tập một kỹ năng vận động mới, khi ốm hay mọc răng. Nếu vài tuần sau bé kêu trở lại thì đó là nhịp bình thường. Nếu bé mất hẳn tiếng bập bẹ và cả nụ cười, giao tiếp bằng mắt, hãy đưa bé đi khám sớm.
Làm sao biết bé nghe được khi ở nhà?
Bạn có thể để ý bé giật mình với tiếng động lớn, quay đầu về phía giọng quen khi người đó ở ngoài tầm mắt, dịu lại khi nghe giọng mẹ. Tuy vậy các quan sát này không thay được kiểm tra thính lực; nếu bé chưa được sàng lọc sau sinh, hãy hỏi bác sĩ nhi.
Trẻ sinh non bập bẹ muộn hơn có bình thường không?
Trẻ sinh non nên được đối chiếu mốc theo tuổi hiệu chỉnh, tức tuổi thật trừ đi số tuần sinh sớm, thường đến khoảng hai tuổi. Một bé sinh sớm hai tháng, lúc 9 tháng tuổi thật thì đối chiếu như bé 7 tháng. Bác sĩ theo dõi sẽ cho biết khi nào thôi cần hiệu chỉnh.