Nhiều trẻ nói từ có nghĩa đầu tiên vào khoảng 12 tháng tuổi, nhưng khoảng dao động bình thường rộng: có bé nói từ 9–10 tháng, có bé tới 15–16 tháng mới có từ thứ hai, thứ ba ngoài “ba”, “mẹ”. Một từ được tính khi bé dùng cùng một âm, nhất quán, cho cùng một người, vật hay việc, kể cả khi âm đó chưa giống từ của người lớn.
Theo bảng mốc CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ năm 2022 (mốc khoảng 75% trẻ đạt), khoảng 12 tháng trẻ gọi cha hoặc mẹ bằng “ba”, “mẹ” hay một tên riêng; khoảng 15 tháng trẻ cố nói một hai từ khác ngoài “ba”, “mẹ”; khoảng 18 tháng trẻ cố nói từ ba từ trở lên. Bài này giúp bạn nhận ra từ thật của con, ghi lại vốn từ đầu đời, tạo cơ hội để con nói, và biết khi nào nên hỏi bác sĩ nhi.
Ba điều kiện để một âm được tính là “từ”
Nhất quán. Bé dùng cùng một âm cho cùng một thứ nhiều lần, ở nhiều hoàn cảnh. Bé Na 13 tháng nói “măm” mỗi khi thấy bát cơm, thìa, và khi đói kéo tay mẹ vào bếp. “Măm” là từ, dù không có trong từ điển.
Có chủ ý. Bé nói âm đó để gọi, để đòi, để chỉ cho người khác thấy. “Ba ba ba” bé lẩm bẩm khi chơi một mình là bập bẹ; “ba!” kèm nhìn về phía cửa khi nghe tiếng xe là gọi ba.
Gắn với nghĩa, dù nghĩa còn rộng. Bé hay dùng một từ cho cả nhóm: “gâu” cho mọi con vật bốn chân, “bóng” cho mọi vật tròn. Đây là cách trẻ nhỏ sắp xếp thế giới, không phải nhầm lẫn cần sửa gấp. Bạn chỉ cần gọi đúng tên: “à, con mèo, meo meo”.
Những thứ cũng tính. Tiếng kêu con vật bé dùng có chủ ý (“meo” khi thấy mèo), từ cảm thán (“ui da” khi ngã, “ồ”), từ một nửa (“nước” thành “nứ”), và cả từ bé tự chế miễn là nhất quán. Nhiều cha mẹ bỏ sót những từ này nên tưởng con có ít từ hơn thực tế.
Những thứ chưa tính. Âm bé bắt chước ngay sau khi bạn nói mà không bao giờ tự dùng lại, và chuỗi bập bẹ không gắn với gì. Chúng vẫn là dấu hiệu tốt vì cho thấy bé đang tập, chỉ là chưa đếm vào vốn từ.
Từ đầu tiên trong khung 9–18 tháng: mốc và dao động
Bảng dưới đặt các mốc nói cạnh các mốc hiểu và cử chỉ cùng tuổi, vì ba mặt này đi cùng nhau. Cột cuối là gợi ý cho cha mẹ, không phải bài kiểm tra.
| Khoảng tuổi | Nói | Hiểu và cử chỉ | Gợi ý cho cha mẹ |
|---|---|---|---|
| 9–12 tháng | Bập bẹ đổi âm, một số bé có từ đầu tiên | Nhìn khi được gọi tên, giơ tay đòi bế, vẫy tay | Gọi tên đồ bé đang nhìn, chơi ú oà |
| Khoảng 12 tháng | Gọi “ba”, “mẹ” hay tên riêng cho người chăm | Hiểu “không” (khựng lại một chút), vẫy tay chào | Đáp ngay khi bé gọi để bé thấy từ có tác dụng |
| Khoảng 15 tháng | Cố nói một hai từ khác ngoài “ba”, “mẹ” | Nhìn đúng đồ quen khi được gọi tên, làm theo lời có kèm cử chỉ | Cho bé lựa chọn: “nước hay sữa?” |
| Khoảng 18 tháng | Cố nói ba từ trở lên ngoài “ba”, “mẹ” | Làm theo yêu cầu một bước không cần cử chỉ, chỉ tay để khoe | Nhắc lại và nói rộng thêm từ bé vừa nói |
Đọc bảng theo hàng ngang, không chỉ cột “Nói”. Bé 15 tháng chưa nói thêm từ nào nhưng hiểu nhiều, chỉ tay đòi, mang đồ đến khoe, thì hoàn cảnh rất khác với bé vừa ít nói vừa ít hiểu, ít cử chỉ. Bác sĩ nhi cũng nhìn cả ba cột như vậy.
Ghi nhật ký từ của bé trong hai tuần
Nhiều cha mẹ đếm vốn từ của con theo trí nhớ và thường đếm thiếu. Ghi lại hai tuần cho bạn bức tranh rõ ràng hơn, và là tài liệu tốt khi đi khám. Cách làm đơn giản như sau.
- Chuẩn bị một trang giấy dán ở cửa tủ lạnh hoặc một ghi chú trên điện thoại, chia ba cột: âm bé nói, nghĩa, ngày nghe lần đầu.
- Mỗi khi nghe bé dùng một âm có chủ ý, ghi đúng âm bé nói (“nứ”, “măm”, “bà”) chứ không ghi từ người lớn.
- Ghi cả từ do ông bà, người trông trẻ, cô giáo nghe được; bé hay dùng từ khác nhau với người khác nhau.
- Đánh dấu thêm cử chỉ bé dùng: chỉ tay, vẫy tay, lắc đầu, gật đầu, đưa đồ cho người lớn.
- Cuối hai tuần, đếm số từ bé tự nói ít nhất hai lần ở hai hoàn cảnh khác nhau. Đó là con số gần thực tế nhất.
- Lặp lại sau một hai tháng để thấy xu hướng. Điều đáng quan tâm là danh sách có dài thêm hay không, chứ không phải nó dài bằng con nhà ai.
Chỗ hay sai: chỉ ghi khi bé nói đúng chuẩn, bỏ qua từ một nửa hay tiếng kêu con vật. Như vậy bạn sẽ thấy con “mới có ba từ” trong khi thực tế bé có mười mấy từ theo cách của bé.
Tạo cơ hội để bé phải dùng từ, mà không ép
Bé nói khi có lý do để nói. Trong nhiều gia đình, người lớn đoán trước mọi nhu cầu: bé vừa nhìn về phía bình nước là đã có nước tận miệng. Như vậy bé không cần nói. Mẹo là tạo những khoảng chờ nhỏ, an toàn, vui vẻ.
Đặt món đồ bé thích lên kệ thấp, nhìn thấy nhưng chưa với tới; khi bé chỉ và kêu, bạn nói tên món đồ và đưa: “xe, xe ô tô, đây”. Cho bé lựa chọn giữa hai thứ bằng cách giơ cả hai lên: “chuối hay bánh?”. Bé chỉ tay cũng được, bạn nói từ thay bé. Đưa một hộp đậy nắp khó mở, chờ bé đưa lại nhờ bạn, rồi nói “mở, mở ra”.
Ngừng giữa câu quen thuộc trong bài hát hay trò chơi: “một, hai, …” rồi chờ bé điền “ba”. Bé không điền thì bạn điền, không sao cả. Điều cần giữ là không khí vui; khi bé bắt đầu khó chịu, phụng phịu, thì đưa luôn món đồ. Ép bé “nói đi rồi mới cho” dễ biến lời nói thành áp lực, và bé tránh nói hơn.
Một gia đình ở Cần Thơ kể: bé Bin 16 tháng gần như chỉ dùng “ơ” và chỉ tay. Sau một tháng bà nội chờ thêm vài giây trước khi đưa đồ, kèm nói tên đồ, bé có thêm “nứ”, “bánh”, “ra”. Không phải phép màu; chỉ là bé có thêm lượt để thử.
Những hiểu lầm hay gặp về từ đầu tiên
Một số quan niệm truyền miệng khiến cha mẹ lo không cần thiết, hoặc ngược lại chờ quá lâu.
- “Con trai nói muộn hơn con gái, cứ chờ.” Trung bình bé gái có thể nhỉnh hơn một chút, nhưng chênh lệch giữa hai bé bất kỳ lớn hơn nhiều so với chênh lệch giữa trai và gái. Giới tính không phải lý do để bỏ qua dấu hiệu cần khám.
- “Ba mẹ ngày xưa cũng nói muộn.” Thông tin gia đình có ích cho bác sĩ, nhưng không thay được việc theo dõi chính bé.
- “Bé hiểu hết, chỉ lười nói.” Hiểu tốt là dấu hiệu tích cực. Tuy vậy trẻ nhỏ không “lười” theo nghĩa người lớn; nếu bé hiểu nhiều mà mãi không nói thêm từ, vẫn nên hỏi bác sĩ.
- “Nói sớm là thông minh.” Thời điểm nói từ đầu tiên không dùng để đo trí thông minh. Nhiều bé nói muộn trong khoảng bình thường vẫn phát triển tốt.
- “Cho xem video dạy từ sẽ nói nhanh hơn.” Trẻ dưới khoảng 2 tuổi học từ chủ yếu qua tương tác trực tiếp; khuyến nghị chung là hạn chế màn hình ở tuổi này, ưu tiên nói chuyện và đọc sách cùng người lớn.
Nếu bạn nghe một lời khuyên làm mình yên tâm nhưng con vẫn chưa đạt mốc trong bảng ở trên, cứ hỏi bác sĩ. Một lần khám không làm hại ai.
Vì sao từ đầu tiên thường méo mó, và có nên sửa
Từ đầu tiên của bé hiếm khi giống từ người lớn. “Nước” thành “nứ”, “bánh” thành “bá”, “con mèo” thành “meo”, “đi” thành “i”. Lý do nằm ở miệng bé: những âm phải dùng đầu lưỡi chạm chính xác, âm cuối như “-nh”, “-ng”, và các thanh điệu khó trong tiếng Việt cần nhiều tháng luyện. Bé chọn phần dễ nhất của từ, thường là âm đầu bằng môi (b, m, p) hoặc âm đ, n, rồi bỏ phần khó.
Điều này có nghĩa là bạn không cần sửa từng âm. Cách có ích là nhắc lại đúng một cách tự nhiên: bé nói “nứ”, bạn đáp “nước, con muốn uống nước à, đây nước”. Bé nghe từ chuẩn ba lần mà không thấy mình bị sửa. Tránh bắt bé nhắc lại cho đúng (“nói lại đi, nước, nờ ước”), vì bé chưa đủ khả năng và dễ nản.
Cũng đừng nói theo kiểu ngọng của bé cho vui (“nứ nè con”). Bé cần nghe mẫu đúng từ người lớn. Ông bà hay làm vậy vì thấy cháu dễ thương; bạn có thể nhẹ nhàng nói lại từ đúng ngay sau đó mà không cần tranh luận. Sự rõ ràng của lời nói sẽ tăng dần qua tuổi lên hai, lên ba; tới khoảng ba tuổi, phần lớn người ngoài hiểu được bé đa số thời gian.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Những dấu hiệu sau là lý do để đặt lịch khám sớm, không phải chẩn đoán. Với trẻ sinh non, tính theo tuổi hiệu chỉnh.
- Mất từ hay kỹ năng đã có: bé từng nói vài từ, từng vẫy tay, chỉ tay, rồi ngưng hẳn.
- Khoảng 12 tháng chưa có cử chỉ như vẫy tay, giơ tay đòi bế, và chưa gọi người chăm bằng âm riêng nào.
- Khoảng 15 tháng chưa có từ nào ngoài “ba”, “mẹ”, chưa nhìn về đồ quen khi được gọi tên.
- Khoảng 18 tháng chưa có vài từ, chưa chỉ tay để khoe hay đòi, chưa làm theo yêu cầu đơn giản.
- Bé ít phản ứng với tiếng gọi tên, hoặc bạn nghi bé nghe kém.
- Bé ít nhìn mặt người, ít quan tâm chơi cùng, dù có hay không có từ.
Mang theo nhật ký từ hai tuần. Câu nên hỏi: “Con có cần kiểm tra thính lực không?”, “Mức hiểu của con so với tuổi thế nào?”, “Có nên đánh giá ngôn ngữ chuyên sâu không, và ở đâu?”. Đi khám sớm không có nghĩa con có vấn đề; nhiều lần bác sĩ chỉ dặn theo dõi thêm và hẹn lại.
Câu hỏi thường gặp
Bé 12 tháng chỉ nói được “ba” thì có bình thường không?
Có thể bình thường. Khoảng 12 tháng, nhiều bé chỉ có một âm gọi người chăm. Điều cần xem thêm là bé có vẫy tay, giơ tay đòi bế, nhìn khi được gọi tên, hiểu “không” hay không. Nếu các mặt đó ổn, bạn tiếp tục trò chuyện và theo dõi tới 15 tháng.
Từ đầu tiên của bé có phải luôn là “ba” hoặc “mẹ”?
Không nhất thiết. Nhiều bé nói trước những từ gắn với thứ bé quan tâm: “măm”, “bà”, tên con vật nuôi, tiếng kêu “meo”, “ạ”. Từ nào dùng nhất quán và có chủ ý đều tính, kể cả khi người ngoài nghe không ra.
Bé nói một từ rồi không nói nữa, có phải mất từ không?
Ở giai đoạn đầu, bé hay dùng một từ vài ngày rồi bỏ một thời gian, sau đó dùng lại. Đó khác với mất kỹ năng. Đáng lo là khi bé ngưng hẳn nhiều từ và cả cử chỉ, giao tiếp bằng mắt trong nhiều tuần; trường hợp đó nên đi khám.
Có nên bắt bé nói đúng từ rồi mới đưa đồ không?
Không nên ép. Bạn có thể chờ vài giây để bé thử, rồi nói từ đúng và đưa luôn món đồ. Bé học từ nhiều nhất khi không khí vui và nhu cầu được đáp ứng. Ép bé nói dễ khiến bé khó chịu và tránh nói hơn.
Ông bà và cha mẹ gọi cùng một thứ bằng từ khác nhau có làm bé rối không?
Bé nhỏ học được nhiều tên cho cùng một thứ, nhất là khi mỗi người dùng nhất quán từ của mình. Bé có thể dùng “măm” với bà và “cơm” với mẹ. Điều có ích là các thành viên cùng nói chậm, rõ và chờ bé đáp.
Bé 18 tháng hiểu nhiều nhưng nói ít, nên chờ hay đi khám?
Hiểu tốt là dấu hiệu tích cực, nhưng ở khoảng 18 tháng, nếu bé chưa có vài từ ngoài “ba”, “mẹ” thì nên hỏi bác sĩ nhi. Bác sĩ thường kiểm tra thính lực, xem mức hiểu và cử chỉ, rồi cho biết nên theo dõi thêm hay đánh giá sâu hơn.