Trẻ sợ người lạ thường bắt đầu trong khoảng 6 đến 9 tháng tuổi, rõ nhất quanh 8 đến 10 tháng, rồi dịu dần trong năm thứ hai. Đây là một mốc phát triển cảm xúc bình thường: con khóc với người lạ vì con đã nhận ra ai là người thân của mình.
Bảng mốc của CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cập nhật năm 2022 ghi ở mốc 9 tháng rằng trẻ có thể rụt rè, bám người thân hoặc sợ hãi khi gặp người lạ. Vì vậy một em bé từng cười với mọi người nay bỗng úp mặt vào vai mẹ khi bác hàng xóm sang chơi không phải là con “hư đi” hay “khó tính”. Việc của cha mẹ là cho con thời gian, đứng làm chỗ dựa và giúp người lớn xung quanh hiểu nhịp của con. Những phần dưới đây nói khoảng dao động, cách đỡ con trong từng tình huống và dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi.
Vì sao em bé đang dạn dĩ bỗng sợ người lạ
Trong vài tháng đầu, phần lớn trẻ mỉm cười với hầu hết khuôn mặt nhìn vào mình. Khi lớn hơn, bộ não của con bắt đầu so sánh: khuôn mặt này có giống mẹ không, giọng nói này có quen không, mùi này có phải của bà không. Đến khi con đủ khả năng nhận ra một khuôn mặt không nằm trong nhóm người quen, cảm giác bất an xuất hiện. Nói cách khác, sợ người lạ là mặt sau của sự gắn bó: con biết mình thuộc về ai.
Cùng thời gian đó, con cũng bắt đầu hiểu rằng người và vật vẫn tồn tại khi khuất khỏi tầm mắt. Hai khả năng này đi cùng nhau nên nhiều nhà thấy sợ người lạ và bám mẹ xuất hiện gần như cùng lúc. Mức độ khác nhau rất nhiều giữa các trẻ: có bé chỉ nhìn chằm chằm rồi quay đi, có bé khóc thét khi người lạ chạm vào, có bé gần như không thể hiện gì. Cả ba kiểu đều nằm trong dao động bình thường nếu con vẫn tương tác tốt với người thân.
Với trẻ sinh non, cha mẹ tính theo tuổi hiệu chỉnh, tức là lấy tuổi thật trừ đi số tuần sinh sớm. Một bé sinh sớm hai tháng có thể bắt đầu lạ người muộn hơn bạn cùng ngày sinh mà không có gì đáng lo.
Khoảng tuổi hay gặp và cha mẹ nên làm gì ở từng chặng
Mốc cảm xúc không có hạn chót. Bảng dưới đây là khoảng thường gặp để cha mẹ hình dung, không dùng để so con với bạn.
| Khoảng tuổi | Điều hay thấy | Cha mẹ nên làm |
|---|---|---|
| Dưới 6 tháng | Cười với nhiều người, thích nhìn mặt người, chưa phân biệt rõ người quen và người lạ | Cho con gặp nhiều khuôn mặt thân thiện, nói chuyện và cười đáp lại con |
| Khoảng 6 đến 9 tháng | Nhìn chằm chằm người lạ, mếu, quay mặt tìm mẹ hoặc người chăm chính | Bế con khi có khách, để khách đến gần từ từ, không ép bế |
| Khoảng 8 đến 12 tháng | Khóc khi người lạ đến gần hoặc chạm vào, đôi khi cả với ông bà ít gặp | Giữ con trong vòng tay, để con quan sát người mới trước rồi mới tiếp xúc |
| Khoảng 12 đến 24 tháng | Vẫn dè dặt lúc đầu nhưng làm quen nhanh hơn, có thể tự đi lại gần người mới | Cho con quyền chủ động lại gần, khen khi con tự chào hoặc vẫy tay |
| Sau 2 tuổi | Phần lớn dạn dần, một số bé vẫn rụt rè theo tính khí | Tôn trọng tính khí, chuẩn bị trước cho con khi sắp gặp người mới |
Nếu con sinh non, dịch các khoảng trên theo tuổi hiệu chỉnh. Nếu con vốn có tính khí dè dặt, giai đoạn lạ người có thể dài hơn và vẫn là bình thường.
Một buổi chiều có khách: chuyện nhà bé Na
Bé Na (tên giả định) tròn 9 tháng. Chiều chủ nhật, cô em của bố từ quê lên chơi, vừa vào cửa đã reo lên rồi chìa tay đòi bế. Na nhìn cô vài giây, mặt đỏ lên rồi khóc ré, bám chặt áo mẹ. Cô hơi chạnh lòng, bà nội nói đùa rằng con bé “khó tính giống ai”. Đây là tình huống nhà nào có con tầm tuổi này cũng gặp.
Cách làm êm hơn rất đơn giản. Mẹ bế Na, ngồi xuống ghế, nói với cô bằng giọng vui vẻ để Na nghe: “Na đang làm quen với cô đấy, cô ngồi đây chơi với mẹ con em một lúc nhé”. Cô ngồi cách vài bước, nói chuyện với mẹ, thỉnh thoảng nhìn Na rồi cười, không nhìn chằm chằm. Sau khoảng mười lăm phút, cô đưa cho mẹ một chiếc thìa gỗ, mẹ đưa cho Na. Lần thứ hai cô tự đưa. Đến cuối buổi, Na đã ngồi trên đùi mẹ và đập thìa vào tay cô.
Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: người lạ để con quyết định khoảng cách, còn người thân làm “trạm an toàn”. Đừng xem thời gian làm quen là thất bại của ai. Trẻ ở tuổi này cần nhìn thấy mẹ đối xử thân thiện với người mới thì mới yên tâm rằng người đó đáng tin.
Sáu bước giúp con làm quen với người mới
Các bước này dùng được khi ông bà ở xa về chơi, khi có người trông trẻ mới, hay khi đưa con đến nhà họ hàng.
- Báo trước cho người lớn: nhắn ông bà hoặc khách rằng con đang tuổi lạ người, xin họ đừng bế ngay, đừng trêu “không thương bà à”.
- Gặp ở chỗ con quen: nếu được, cho khách đến nhà mình thay vì đưa con đến nơi lạ, ồn ào.
- Bế con trong tay lúc đầu: ngồi xuống thấp, để con ở tư thế nhìn được người mới mà vẫn dựa vào cha mẹ.
- Cho người mới ngồi ngang tầm, nói nhẹ: người lớn cúi xuống, không lao tới, không che mặt con, không vuốt má khi con chưa sẵn sàng.
- Dùng một món đồ làm cầu nối: một quả bóng mềm, một chiếc khăn, một trò ú oà nhẹ. Đồ chơi đi trước, bàn tay đi sau.
- Rút lui khi con căng thẳng: nếu con khóc to, đưa con ra chỗ yên tĩnh dỗ, rồi thử lại sau. Lần làm quen kế tiếp thường nhanh hơn.
Với người trông trẻ mới, nên có vài buổi cha mẹ ở cùng trước khi để con lại. Đây là chuyện làm quen, không phải chuyện chọn người trông, phần đó không thuộc phạm vi bài này.
Dặn ông bà và khách những gì trước khi gặp con
Nhiều khi người lớn làm con sợ chỉ vì không biết con đang ở giai đoạn nào. Một tin nhắn ngắn trước buổi gặp giúp mọi người cùng một cách. Có thể dặn mấy ý sau, nói nhẹ nhàng như chia sẻ chứ không phải đặt luật:
- Con đang tuổi lạ người, khóc lúc đầu là bình thường, ông bà đừng buồn.
- Lúc mới vào, xin chào mẹ trước, nói chuyện với mẹ trước, để con nhìn một lúc.
- Ngồi xuống thấp ngang tầm con, giọng nhỏ và chậm, không ôm hôn ngay.
- Nếu muốn bế, chìa tay ra và chờ con nghiêng người sang, con không nghiêng thì để lần sau.
- Tránh trêu doạ kiểu bắt con về, giả vờ khóc, hay đòi con chọn yêu ai hơn.
- Buổi gặp sau con sẽ quen nhanh hơn, ông bà gặp con ngắn mà thường xuyên thì con nhớ mặt lâu hơn.
Với ông bà ở xa, gọi video thường xuyên cũng giúp con quen giọng nói và khuôn mặt, dù với trẻ nhỏ thời lượng nên ngắn và có cha mẹ ngồi cùng nói chuyện. Khi ông bà về, con có thể vẫn lạ lúc đầu nhưng thường dịu nhanh hơn.
Những việc người lớn hay làm khiến con sợ hơn
Giật con khỏi tay mẹ để “tập cho dạn”. Trẻ đang sợ mà bị ép tiếp xúc thường bám chặt hơn ở lần sau, vì con học rằng người lạ đi kèm cảm giác bị mất chỗ dựa.
Trêu con bằng cách giả vờ bế đi. Câu đùa “bà bắt Na về quê nhé” với trẻ dưới hai tuổi không phải trò đùa, con chưa hiểu nghĩa bóng và chỉ cảm nhận được sự đe doạ.
Gắn nhãn trước mặt con. Những câu như “con bé nhát quá”, “thằng này khó chịu” lặp nhiều lần dễ thành cách cả nhà nhìn con. Hãy nói “con đang làm quen” thay vì “con nhát”.
Xin lỗi khách thay con một cách ái ngại. Khách thường thông cảm hơn ta nghĩ. Cha mẹ bình thản thì con cũng đỡ căng; cha mẹ bối rối, con cảm nhận được ngay.
Tránh hẳn mọi người mới. Giữ con trong nhà để khỏi khóc làm con mất cơ hội tập. Gặp người mới ngắn, đều đặn, trong vòng tay cha mẹ là cách luyện tốt nhất.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Sợ người lạ tự nó không phải dấu hiệu bệnh. Tuy vậy, có vài điểm nên mang ra hỏi bác sĩ nhi trong lần khám định kỳ hoặc đặt lịch riêng, nhất là khi đi kèm các dấu hiệu sau:
- Con mất kỹ năng đã có, ví dụ trước đây cười, bập bẹ, nhìn mắt người thân mà nay không còn.
- Quanh 9 đến 12 tháng con hầu như không nhìn vào mắt người thân, không cười đáp lại, không quay lại khi được gọi tên.
- Con không phân biệt người thân với người lạ ở bất kỳ mức nào sau khoảng một tuổi, đi theo mọi người mà không ngoái tìm cha mẹ.
- Con không phản ứng với tiếng động lớn, hoặc mắt không nhìn theo người và vật đang di chuyển.
- Nỗi sợ dữ dội tới mức con khóc hàng giờ, bỏ ăn, mất ngủ nhiều ngày sau mỗi lần gặp người mới.
Khi đi khám, mang theo Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em của Bộ Y tế và ghi lại vài tình huống cụ thể: con bao nhiêu tháng, gặp ai, phản ứng ra sao, mất bao lâu để dịu. Bác sĩ sẽ cần những chi tiết này hơn là một câu “con nhát lắm”. Một câu nên hỏi trong lần khám: “Ngoài chuyện lạ người, các mốc giao tiếp khác của con ở tuổi này đã ổn chưa?”. Một dấu hiệu lẻ không đủ để kết luận điều gì; theo dõi cùng bác sĩ là cách an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ không sợ người lạ chút nào có sao không?
Không hẳn. Mức độ lạ người khác nhau theo tính khí, có bé chỉ dè dặt kín đáo. Điều đáng để ý là con có phân biệt và tìm về người thân hay không, có nhìn mắt, cười đáp lại người chăm chính hay không.
Giai đoạn sợ người lạ kéo dài bao lâu?
Thường rõ nhất ở khoảng 8 đến 12 tháng, rồi dịu dần trong năm thứ hai. Một số bé có tính khí dè dặt vẫn cần thời gian làm quen lâu hơn ở tuổi mẫu giáo, điều đó không có nghĩa là có vấn đề.
Con khóc cả với ông bà nội có phải vì không thương ông bà?
Không phải. Con khóc vì gặp ít nên chưa xếp ông bà vào nhóm quen thuộc. Vài buổi gặp ngắn, có cha mẹ ngồi cạnh, ông bà chơi trò nhẹ nhàng là con thường quen lại.
Có nên ép con để người lạ bế cho quen?
Không nên. Ép bế khi con đang sợ thường làm con bám chặt hơn lần sau. Cách hiệu quả là để con quan sát trong vòng tay cha mẹ, người mới tiếp cận chậm và dùng đồ chơi làm cầu nối.
Trẻ sinh non có lạ người muộn hơn không?
Có thể. Với trẻ sinh non, các mốc phát triển nên tính theo tuổi hiệu chỉnh trong khoảng hai năm đầu, vì vậy con có thể bắt đầu lạ người muộn hơn tuổi thật vài tuần đến vài tháng.
Đưa con đi chỗ đông người có làm con sợ người lạ hơn không?
Chỗ quá ồn và đông dễ làm con mệt và khóc nhiều hơn, nhưng không gây hại lâu dài. Nên ưu tiên những lần gặp ít người, ngắn, có cha mẹ ở cạnh, rồi tăng dần khi con thoải mái.