Đôi tay của trẻ đi một chặng dài trong tuổi mẫu giáo: lúc ba tuổi nhiều bé còn nắm bút sáp cả bàn tay, vẽ được vòng tròn khi thấy làm mẫu và cắt vụn giấy; đến năm sáu tuổi phần lớn đã cầm bút bằng các ngón, tô màu khá gọn, cắt theo đường thẳng rồi đường cong, cài được nhiều cúc áo. Trình tự này khá giống nhau giữa các trẻ, còn tốc độ thì khác nhau nhiều.
Bảng mốc của CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ năm 2022 ghi vài mốc tay khéo quan trọng: vẽ hình tròn khi được làm mẫu ở ba tuổi, cầm bút giữa các ngón và ngón cái thay vì nắm cả tay ở bốn tuổi, cài vài cúc áo và viết vài chữ trong tên ở năm tuổi. Phần dưới là trình tự từng năm, trò chơi luyện tay không cần mua đồ, những chỗ cha mẹ hay sửa sai và dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi.
Trình tự thường gặp từ ba tới sáu tuổi
Các mốc trong bảng là xu hướng chung để bạn biết bước tiếp theo của con là gì. Cột độ tuổi chỉ mang tính tương đối; nhiều trẻ đi trước hoặc sau một khoảng mà vẫn hoàn toàn bình thường.
| Kỹ năng | Quanh 3 tuổi | Quanh 4 tuổi | Quanh 5–6 tuổi |
|---|---|---|---|
| Cầm bút | Thường nắm cả bàn tay hoặc chụm các ngón | Cầm giữa các ngón và ngón cái | Cầm ba ngón khá ổn, cử động từ ngón tay nhiều hơn từ cả cánh tay |
| Vẽ | Vòng tròn khi thấy làm mẫu, nét nguệch ngoạc có tên | Người có ba bộ phận trở lên, dấu cộng | Hình vuông, tam giác, người có nhiều chi tiết, vài chữ trong tên |
| Kéo | Cắt vụn mép giấy | Cắt một đường thẳng ngắn | Cắt theo đường cong và cắt rời hình đơn giản |
| Quần áo | Cởi đồ rộng, kéo khoá to | Mở vài cúc | Cài nhiều cúc, kéo khoá áo, buộc dây giày thường muộn hơn |
| Tự phục vụ | Xúc ăn bằng thìa, dùng nĩa | Rót nước từ bình nhỏ có giám sát | Phết bơ bằng dao nhựa, mở hộp sữa, gấp quần áo |
Cách đọc bảng hiệu quả là tìm cột con đang ở, rồi chơi những trò hướng về cột kế tiếp. Không cần tập cùng lúc mọi dòng; trẻ thường khéo hơn ở việc con thích làm.
Một buổi chiều nặn đất: vì sao trò chơi đi trước bút
Bé Sóc ba tuổi rưỡi chưa chịu cầm bút sáp lâu, vẽ được vài nét là bỏ. Mẹ Sóc bày một cục đất nặn tự làm từ bột mì, muối, nước và vài giọt dầu ăn, cùng nắp chai, que kem, chiếc chày gỗ nhỏ. Sóc ngồi gần nửa tiếng, vê viên tròn, ấn nắp chai, xé cục đất thành mẩu nhỏ, bóp, cán.
Trong buổi chơi ấy đôi tay con làm đủ những việc mà sau này cầm bút cần đến: tăng sức các cơ nhỏ trong lòng bàn tay, tách động tác giữa ngón cái và các ngón còn lại, dùng một tay giữ và tay kia làm việc. Viết là kỹ năng đứng trên những nền móng đó. Một đứa trẻ có bàn tay khoẻ và khéo sẽ cầm bút ổn hơn mà không cần ai uốn từng ngón.
Đó là lý do nhiều cô giáo mẫu giáo cho trẻ nhặt hạt, xé dán, xâu hạt, chơi cát nước nhiều hơn là tô chữ. Ở nhà, những việc thật như nhặt rau, bóc tỏi, vắt khăn, xếp quần áo cũng là bài tập cho tay tốt không kém.
Trò chơi luyện tay khéo làm được với đồ trong nhà
Mỗi trò dưới đây nhắm một phần của kỹ năng tay. Chọn hai ba trò mỗi tuần, đổi khi con chán:
- Nhặt đậu bằng nhíp gỗ hoặc kẹp phơi quần áo, thả vào khay đá nhiều ngăn; luyện nhón và lực ngón cái.
- Kẹp phơi quần áo vào mép hộp giấy theo màu; lực bóp và phối hợp mắt tay.
- Xé giấy báo cũ thành mảnh nhỏ rồi dán thành tranh con cá; hai tay làm hai việc khác nhau.
- Vặn nắp lọ: gom năm sáu lọ nắp xoáy khác cỡ, con tìm nắp hợp rồi vặn chặt.
- Rót nước giữa hai cốc nhựa ở bồn rửa, rồi múc bằng thìa từ bát này sang bát khác.
- Xâu hạt, xâu nui, xâu ống hút; với con lớn hơn thì luồn dây qua lỗ đục sẵn trên bìa cứng.
- Vẽ trên bảng đứng hoặc giấy dán tường; tư thế đứng giúp cổ tay ở vị trí tự nhiên.
- Gấp khăn tay, gấp quần áo nhỏ của chính con, cài cúc áo trên một chiếc áo cũ đặt trên đùi.
Không cần làm theo thứ tự hay hoàn thành. Ngồi cạnh con, làm cùng một lúc vài phút đầu để con thấy cách làm, rồi lùi lại.
Những chỗ cha mẹ hay sửa sai
Uốn từng ngón tay của con vào đúng vị trí. Khi bàn tay chưa đủ khoẻ, uốn ngón chỉ giữ được vài giây. Con thấy khó chịu và bỏ bút. Đưa bút sáp ngắn, bút chì đã gọt ngắn giúp con tự cầm bằng đầu ngón hơn.
Đưa vở ô li quá sớm. Đường kẻ nhỏ đòi hỏi kiểm soát nét mà trẻ ba bốn tuổi chưa có. Giấy trắng khổ to, bảng phấn, cát trong khay hợp với tuổi mẫu giáo hơn.
Chê tranh lem màu. Tô ra ngoài là bình thường khi tay đang học kiểm soát. Hỏi con về bức tranh, khen màu con chọn. Muốn con tô gọn hơn, cho hình to với đường viền đậm.
Làm hộ vì vội. Cài cúc cho con mỗi sáng nhanh hơn, nhưng con mất cơ hội tập. Dời phần tự mặc sang buổi tối, khi không ai phải chạy cho kịp giờ.
Chọn kéo nhọn hoặc kéo người lớn. Kéo đầu tròn cỡ nhỏ an toàn hơn và vừa tay con. Trẻ thuận tay trái cần kéo dùng được cho tay trái.
Dạy cắt kéo theo từng bậc
Cắt kéo là kỹ năng phối hợp phức tạp: một tay mở đóng kéo, tay kia xoay giấy, mắt nhìn đường. Chia nhỏ thành các bậc giúp con không nản:
- Cho con mở đóng kéo trong không khí vài lần, nói "mở, đóng" theo nhịp; ngón cái đặt ở lỗ trên.
- Cắt vụn: bạn cầm một dải giấy dày hẹp, con cắt đứt từng mẩu bằng một lần đóng kéo.
- Cắt đường thẳng ngắn trên giấy cứng, kẻ đường đậm bằng bút sáp.
- Cắt dọc dải giấy dài hơn, tay kia giữ giấy và đẩy dần lên.
- Cắt theo đường cong to, rồi đường gấp khúc.
- Cắt rời hình đơn giản như hình tròn, hình vuông từ giấy màu.
Giấy mỏng khó cắt hơn giấy dày, nên bắt đầu bằng bìa lịch cũ hoặc giấy cứng. Luôn có người lớn ngồi cạnh và cất kéo sau khi chơi. Nếu con kêu mỏi tay, dừng và quay lại hôm khác.
Khi con đã cắt được hình rời, hãy cho kéo một việc có ích: cắt rau thơm mềm cho bữa tối, cắt dải giấy làm dây trang trí sinh nhật. Thấy sản phẩm của mình được dùng thật, con muốn tập thêm.
Đôi đũa, chiếc hộp cơm, sợi dây giày: tay khéo trong tự phục vụ
Những kỹ năng tay quan trọng nhất của tuổi mẫu giáo nhiều khi không nằm ở góc vẽ mà ở bàn ăn và cửa ra vào. Ở lớp, con phải tự mở hộp sữa, tự xúc cơm, tự kéo quần khi đi vệ sinh. Một bé vẽ đẹp nhưng không tự mở được hộp sữa sẽ gặp nhiều lúng túng hơn trong ngày so với một bé vẽ vụng mà tự lo được những việc ấy.
Đũa là chuyện nhiều nhà hỏi. Phần lớn trẻ mẫu giáo dùng thìa là chính, tập đũa dần qua những bữa không vội. Đũa ngắn, nhẹ, có thể nối đầu bằng dây chun giúp trẻ nhỏ gắp được miếng to như khoai, đậu phụ. Không cần ép con ăn hết bữa bằng đũa; vài miếng đầu bằng đũa rồi chuyển sang thìa là đủ để tập.
Buộc dây giày thường đến muộn, nhiều trẻ đến đầu tiểu học mới buộc chắc. Trong lúc chờ, giày quai dán là lựa chọn thực tế. Muốn tập, hãy dùng một chiếc giày cũ đặt trên bàn, dây hai màu khác nhau, làm từng bước thật chậm và để con làm bước cuối cùng trước, kéo chặt nút, để con có cảm giác hoàn thành ngay từ đầu.
Nếu con vụng hơn các bạn
Trẻ khác nhau về tốc độ phát triển tay khéo. Có bé năm tuổi đã vẽ người rất chi tiết, có bé chỉ vẽ vài nét nhưng chạy nhảy, kể chuyện rất tốt. Cô giáo nhận xét "con hơi vụng tay" không có nghĩa là con có vấn đề; đó là thông tin để gia đình cho con chơi nhiều hơn những trò dùng tay.
Bạn quan sát xem con có tránh né những hoạt động dùng tay không, có mau mỏi, có hay than đau tay, có khó cả với những việc tự phục vụ đơn giản như cầm thìa, cởi quần. Những điểm này giúp phân biệt giữa một đứa trẻ thích việc khác hơn và một đứa trẻ đang gặp khó thật sự.
Đừng so sánh con trước mặt con với anh chị hay bạn bè. Trẻ mẫu giáo đã biết xấu hổ, và khi thấy mình kém ở việc nào, trẻ thường né việc đó, khiến khoảng cách càng xa. Một không khí vui, không chấm điểm, giúp con dám thử nhiều hơn.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi về tay khéo của con
Những dấu hiệu dưới đây là lý do để hỏi bác sĩ; bác sĩ có thể giới thiệu đánh giá hoạt động trị liệu khi cần. Không tự kết luận:
- Con mất kỹ năng đã có: từng cầm thìa, cầm bút sáp được nay không làm nữa.
- Bốn tuổi mà vẫn chưa vẽ nguệch ngoạc được bằng bút sáp, hoặc không cầm được đồ nhỏ.
- Một bên tay yếu hoặc ít dùng hẳn so với bên kia, hoặc tay hay run, co cứng.
- Cuối tuổi mẫu giáo mà vẫn rất khó với hầu hết việc dùng tay: cầm bút, cắt kéo, cài cúc, tự xúc ăn.
- Con hay than đau tay, mỏi tay rất nhanh dù hoạt động ngắn.
Câu nên hỏi: "Tay khéo của con như vậy có cần đánh giá thêm không, và ở nhà nên cho con chơi gì?" Mang theo vài bức vẽ của con qua các tháng; nét vẽ thay đổi theo thời gian nói được nhiều hơn một bức duy nhất.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì cầm bút đúng cách?
Bảng mốc 2022 ghi trẻ bốn tuổi thường cầm bút giữa các ngón và ngón cái thay vì nắm cả bàn tay. Cách cầm ba ngón ổn định hơn thường đến trong khoảng năm sáu tuổi, mỗi trẻ một nhịp.
Con 3 tuổi chỉ nắm bút cả bàn tay có cần sửa không?
Ở ba tuổi nắm cả bàn tay là bình thường. Thay vì uốn ngón, hãy đưa bút sáp ngắn, cho con chơi nặn đất, nhặt hạt, xé giấy để bàn tay khoẻ hơn; cách cầm thường tự tiến lên.
Trẻ mấy tuổi biết dùng kéo?
Nhiều trẻ ba tuổi bắt đầu cắt vụn mép giấy, bốn tuổi cắt được đường thẳng ngắn, năm sáu tuổi cắt theo đường cong. Luôn dùng kéo đầu tròn cỡ nhỏ và có người lớn ngồi cạnh.
Bé 5 tuổi chưa cài được cúc áo có sao không?
Bảng mốc 2022 ghi trẻ năm tuổi thường cài được vài cúc. Nếu con chưa làm được, hãy tập với áo cúc to đặt trên đùi trước khi tập trên người. Nên hỏi bác sĩ nếu con khó với hầu hết việc dùng tay.
Có nên cho trẻ mẫu giáo tập tô chữ trong vở ô li không?
Không cần. Tô chữ trong ô li đòi hỏi kiểm soát nét mà nhiều trẻ mẫu giáo chưa có. Vẽ tự do trên giấy to, bảng phấn, cát và các trò luyện tay giúp nền móng cho việc viết tốt hơn.
Trẻ hay tô màu lem ra ngoài có phải thiếu tập trung không?
Không nên suy như vậy. Tô lem là bình thường khi tay đang học kiểm soát nét. Cho con hình to có đường viền đậm và khen màu con chọn, độ gọn sẽ tăng dần theo thời gian.