Không nên ép trẻ thuận tay trái đổi sang tay phải. Thuận tay là đặc điểm tự nhiên của não bộ, thường rõ dần trong tuổi mẫu giáo, và trẻ viết tay trái học tốt như mọi trẻ khác khi được hướng dẫn cách đặt vở, cầm bút và ngồi cho phù hợp. Ép đổi tay thường làm con viết chậm, mỏi tay, căng thẳng và mất tự tin trong giai đoạn mới cầm bút. Chuyện này cũng không liên quan tới trí thông minh hay tính cách của con.
Phần dưới giải thích thuận tay hình thành thế nào trong khoảng ba đến sáu tuổi, cách nhận ra tay thuận của con mà không cần ép thử, những dụng cụ và tư thế giúp con, và điều gì là lý do nên hỏi bác sĩ nhi.
Thuận tay hình thành thế nào trong tuổi mẫu giáo
Trong năm đầu đời, trẻ dùng cả hai tay gần như ngang nhau, tay nào gần đồ thì với tay đó. Ở tuổi lên hai, lên ba, nhiều bé đổi tay liên tục: sáng xúc cơm tay phải, chiều vẽ tay trái. Điều này bình thường. Sự ưa thích một bên tay thường rõ dần trong tuổi mẫu giáo, và với nhiều trẻ, đến khoảng bốn năm tuổi thì đã khá ổn định.
Trong dân số, người thuận tay trái chiếm một phần nhỏ, thường được nhắc là khoảng một phần mười. Tỷ lệ này có ở mọi nơi trên thế giới. Thuận tay có yếu tố di truyền nhưng không theo quy luật đơn giản: bố mẹ đều thuận tay phải vẫn có con thuận tay trái.
Điều đáng lưu ý ngược lại là một em bé chỉ dùng một bên tay rất rõ từ quá sớm, khi chưa tới khoảng một tuổi rưỡi, và gần như bỏ quên tay kia. Ở tuổi đó, sự ưa thích quá sớm có thể là dấu hiệu bên tay còn lại gặp khó, và đó là chuyện nên hỏi bác sĩ. Với trẻ mẫu giáo đã thuận tay trái một cách tự nhiên, dùng tay phải vẫn bình thường cho những việc khác, thì không có gì phải lo.
Nhận ra tay thuận của con mà không cần ép thử
Đừng đặt bút vào tay phải rồi xem con có đổi không, vì con dễ dùng luôn tay được đưa đồ. Cách đáng tin hơn là quan sát con trong vài tuần, ở những việc con tự chọn tay, và ghi lại vào một mẩu giấy để không nhớ nhầm:
- Con cầm thìa, cầm bút sáp bằng tay nào khi bạn đặt đồ vật ở chính giữa trước mặt con.
- Con ném bóng, đập bóng bay, với lấy đồ trên cao bằng tay nào.
- Khi đánh răng, chải tóc cho búp bê, vặn nắp hộp, tay nào làm động tác chính, tay nào giữ.
- Con dùng kéo, đóng đinh đồ chơi, xúc cát bằng tay nào.
- Con đá bóng bằng chân nào, nhìn qua ống giấy bằng mắt nào; không bắt buộc trùng bên tay nhưng giúp bạn hiểu thêm.
Bé Đậu năm tuổi xúc cơm tay phải vì cả nhà luôn đặt thìa bên phải, nhưng vẽ, ném bóng, dùng kéo đều bằng tay trái. Khi đặt đồ ở giữa, bé luôn với tay trái. Đó là dấu hiệu khá rõ con thuận tay trái, chỉ là đã quen dùng tay phải cho thìa.
Một số trẻ dùng tay khác nhau cho những việc khác nhau, kể cả sau năm tuổi. Điều đó không phải vấn đề; khi bắt đầu viết, con thường chọn tay khéo hơn cho việc cầm bút.
Vì sao không nên ép đổi tay
Viết chậm và mỏi hơn. Tay không thuận điều khiển nét kém hơn, nên con phải gồng nhiều để viết cùng một chữ. Kết quả thường là chữ xấu hơn, tốc độ chậm hơn, và cảm giác ghét viết từ những tuần đầu.
Căng thẳng ở tuổi đang hình thành tự tin. Bị nhắc "đổi tay" nhiều lần mỗi ngày, trẻ hiểu rằng có gì đó sai ở mình. Nhiều người lớn từng bị ép đổi tay kể lại cảm giác bị chú ý, bị chê suốt những năm đầu đi học.
Quan niệm cũ không còn lý do. Ở nhiều thế hệ trước, viết tay trái bị xem là xấu, phần vì bút chấm mực dễ nhoè khi tay đi qua chữ. Bút ngày nay khô nhanh, cách đặt vở phù hợp xử lý được chuyện nhoè.
Đổi được hay không cũng không đáng. Một số trẻ chịu đổi, nhưng phần công sức bỏ ra cho việc đó lấy đi thời gian lẽ ra dành cho những việc giúp con phát triển. Chọn hướng dẫn tay trái cho tốt là con đường ngắn hơn.
Con có quyền giữ tay khéo của mình. Khi người lớn tôn trọng tay thuận của con, con hiểu rằng cơ thể mình không có gì sai. Thông điệp này quan trọng ở tuổi trẻ đang hình thành hình ảnh về bản thân, và nó theo con vào những năm đi học sau này.
Dụng cụ, tư thế và chỗ ngồi giúp trẻ thuận tay trái
Phần lớn khó khăn của trẻ viết tay trái đến từ đồ dùng và cách ngồi thiết kế cho người thuận tay phải. Vài điều chỉnh nhỏ giải quyết được gần hết:
| Việc | Thường gặp khó | Cách điều chỉnh |
|---|---|---|
| Đặt vở | Đặt vở thẳng hoặc nghiêng như bạn tay phải, tay trái che mất chữ vừa viết | Xoay vở nghiêng sang phải một chút, để tay viết nằm dưới dòng chữ |
| Cầm bút | Cầm sát ngòi, phải vặn cổ tay cong lên trên dòng để nhìn chữ | Cầm cao hơn ngòi một chút để nhìn thấy nét, giữ cổ tay thẳng |
| Dùng kéo | Kéo thường dành cho tay phải, lưỡi kéo che mất đường cắt | Chọn kéo đầu tròn dùng được cho tay trái hoặc hai tay |
| Chỗ ngồi | Ngồi bên phải bạn tay phải, hai khuỷu tay va nhau | Ngồi phía bên trái bàn đôi |
| Ánh sáng | Đèn chiếu từ bên trái, bóng tay đổ lên vở | Đặt đèn bàn bên phải |
| Bút | Mực lâu khô, tay quệt nhoè chữ | Dùng bút chì hoặc bút mực khô nhanh |
Khi làm mẫu viết cho con, hãy ngồi đối diện thay vì ngồi cạnh: con nhìn tay phải của bạn như nhìn trong gương, dễ bắt chước hơn. Nếu trong nhà có ai thuận tay trái, nhờ người đó làm mẫu thì càng tốt.
Tập tô vẽ và làm quen cầm bút cho trẻ thuận tay trái ở nhà
Trước khi vào lớp một, mục tiêu không phải là viết chữ đẹp mà là để con cầm bút thoải mái, nhìn thấy nét mình vẽ và thích vẽ. Một trình tự nhẹ nhàng có thể như sau:
- Bắt đầu bằng bề mặt dựng đứng: dán giấy lên tường hoặc dùng bảng phấn, con vẽ đứng, cổ tay tự nhiên ở tư thế thẳng.
- Dùng bút sáp ngắn hoặc phấn bẻ đôi; đồ ngắn buộc con cầm bằng đầu các ngón thay vì nắm cả bàn tay.
- Chuyển xuống mặt bàn, đặt giấy nghiêng sang phải, đặt một miếng băng dính ở góc để con nhớ hướng đặt.
- Tô theo đường nét to từ trái sang phải và từ trên xuống, để con quen chiều kéo bút.
- Kiểm tra nhanh mỗi lần: con có nhìn thấy nét vừa vẽ không, cổ tay có bị vặn cong lên phía trên dòng không.
- Nghỉ khi con kêu mỏi; vài phút mỗi ngày tốt hơn một buổi dài.
Chỗ hay sai là chép nguyên cách hướng dẫn cho người thuận tay phải, như đặt giấy nghiêng sang trái, rồi thấy con viết khó mà nghĩ do tay trái. Thật ra chỉ cần đổi hướng giấy và chỗ ngồi là con thoải mái hơn nhiều.
Không cần dụng cụ đặc biệt cho mọi thứ. Kéo dùng được cho tay trái là món đáng chuẩn bị nhất; còn lại bút, giấy, bàn ghế thông thường đều dùng tốt nếu đặt đúng hướng.
Những tình huống trong nhà và ở lớp
Ông bà đôi khi giữ quan niệm tay trái là "tay xấu" và hay nhắc cháu đổi tay khi cầm đũa, chào hỏi. Bạn có thể nhẹ nhàng giải thích với ông bà rằng tay trái là tay khéo của con, và việc nhắc liên tục làm con ngại. Với những phép lịch sự như đưa hai tay khi nhận quà, con vẫn làm được bình thường bằng cả hai tay.
Ở bữa cơm, xếp chỗ con ngồi ở đầu bàn bên trái hoặc cạnh một người thuận tay trái để khuỷu tay không va vào ai. Đặt đũa, thìa ở phía bên tay trái của con.
Khi con vào mẫu giáo lớn hoặc lớp một, hãy báo cô giáo ngay từ đầu rằng con thuận tay trái. Cô giáo có kinh nghiệm sẽ xếp chỗ ngồi và hướng dẫn cách đặt vở; ở lớp đông, một câu nói trước của phụ huynh giúp cô để ý sớm. Nếu con kể bị nhắc đổi tay ở lớp, bạn trao đổi trực tiếp với cô giáo bằng giọng trao đổi, không phải trách móc.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi về chuyện thuận tay
Thuận tay trái tự nó không phải vấn đề sức khoẻ. Nhưng một vài dấu hiệu liên quan tới việc dùng tay là lý do nên hỏi bác sĩ:
- Một em bé dùng một tay rất rõ, gần như bỏ quên tay kia, khi chưa tới khoảng một tuổi rưỡi.
- Ở bất kỳ tuổi nào, một bên tay hoặc chân yếu hơn, cử động ít hơn, hay vụng về hẳn so với bên kia.
- Con mất đi kỹ năng đã có ở tay: từng cầm bút, cầm thìa được nay không làm nữa.
- Run tay, tay hay co cứng, hoặc con than đau khi cầm nắm.
- Đến cuối tuổi mẫu giáo, con vẫn rất khó cầm bút, cắt kéo, cài cúc bằng bất kỳ tay nào, khó hơn hẳn các bạn cùng lớp.
Câu nên hỏi bác sĩ: "Việc dùng tay của con có điều gì cần đánh giá thêm không, hay chỉ là thuận tay tự nhiên?" Mang theo một vài bức vẽ của con và mô tả tay con dùng cho từng việc.
Nếu con được đánh giá và chỉ đơn giản là thuận tay trái, hãy yên tâm và tập trung vào việc chuẩn bị dụng cụ, tư thế cho con.
Trẻ sinh non hoặc từng nằm viện dài ngày sau sinh nên được bác sĩ theo dõi vận động hai bên cơ thể kỹ hơn trong những năm đầu; hãy nhắc điều này khi khám.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì biết mình thuận tay nào?
Sự ưa thích một bên tay thường rõ dần trong tuổi mẫu giáo. Nhiều trẻ đã khá ổn định vào khoảng bốn năm tuổi, nhưng đổi tay qua lại ở tuổi hai ba là bình thường.
Có nên ép trẻ thuận tay trái viết tay phải không?
Không nên. Ép đổi tay thường làm trẻ viết chậm, mỏi tay và mất tự tin. Hướng dẫn con cách đặt vở, cầm bút, ngồi phù hợp với tay trái hiệu quả hơn nhiều.
Trẻ thuận tay trái có thông minh hơn không?
Không có cơ sở để nói thuận tay trái thông minh hơn hay kém hơn. Thuận tay chỉ là một đặc điểm tự nhiên, không phải thước đo năng lực của trẻ.
Con dùng tay trái để vẽ nhưng tay phải để ăn thì sao?
Nhiều trẻ dùng tay khác nhau cho những việc khác nhau, nhất là khi nhà quen đặt thìa bên phải. Điều đó bình thường. Khi viết, con thường chọn tay khéo hơn, bạn để con tự chọn.
Trẻ thuận tay trái dùng kéo thế nào cho đúng?
Chọn kéo đầu tròn dùng được cho tay trái hoặc cho cả hai tay, để lưỡi kéo không che đường cắt. Cho con tập cắt giấy dày theo đường thẳng trước, rồi tới đường cong.
Một bé dưới 18 tháng chỉ dùng một tay có đáng lo không?
Ưa thích một tay rất rõ khi còn quá nhỏ, nhất là khi tay kia gần như không dùng, là điều nên hỏi bác sĩ nhi. Ở tuổi này trẻ thường dùng cả hai tay khá linh hoạt.