Ở tuổi mẫu giáo, việc trẻ còn phát âm sai vài âm khó như "r", "tr", "s", "gi" hay "kh" là bình thường và phần lớn tự hoàn thiện dần trong những năm từ ba tới sáu, thậm chí sang đầu tiểu học; điều đáng đưa đi khám là khi người ngoài khó hiểu con ở mức nhiều câu, khi lỗi lan ra cả những âm dễ, hoặc khi con mất đi những âm đã nói được.
Thêm một điều nhiều gia đình bỏ qua: tiếng Việt có nhiều giọng địa phương. Bé lớn lên ở nơi người lớn nói "l" và "n" như nhau, hay không phân biệt "s" với "x", "tr" với "ch", sẽ nói giống người lớn quanh mình. Đó là giọng nói, không phải tật. Phần dưới giúp bạn phân biệt, đồng thời đưa ra cách trò chuyện ở nhà và những câu nên hỏi bác sĩ.
Âm nào thường đến sớm, âm nào thường đến muộn
Thứ tự trẻ làm chủ các âm khá giống nhau ở nhiều ngôn ngữ: âm dùng môi và đầu lưỡi đơn giản đến trước, âm cần lưỡi đặt chính xác hoặc rung đến sau. Bảng dưới đây là xu hướng chung, không phải hạn chót theo tháng; con số tuổi cụ thể cho từng âm trong tiếng Việt chưa có một chuẩn thống nhất được dùng rộng rãi.
| Nhóm | Ví dụ âm | Xu hướng thường gặp |
|---|---|---|
| Đến sớm | m, b, p, n, đ, t, h, các nguyên âm | Thường đã khá rõ từ trước ba tuổi |
| Giữa | c, k, g, ng, nh, v, l, ph, th | Dần ổn định trong khoảng ba đến bốn tuổi, có trẻ sớm hơn |
| Đến muộn | r, tr, s, gi, kh, ch, d | Có thể còn sai ở nhiều trẻ đến năm sáu tuổi |
| Thanh điệu | hỏi, ngã, nặng | Trẻ thường dùng thanh theo giọng người lớn quanh mình từ khá sớm |
Lỗi thường gặp ở nhóm muộn là thay âm khó bằng âm dễ gần chỗ phát âm: "răng" thành "dăng", "trâu" thành "châu", "sách" thành "thách". Những kiểu thay thế có quy luật như vậy là dấu hiệu bộ máy phát âm đang học, không phải đang hỏng.
Hãy chú ý xem trong nhà có ai nói giống như con không. Nếu bố mẹ nói "châu" cho "trâu" thì con nói theo là đương nhiên.
Giọng địa phương hay nói ngọng: cách phân biệt trong nhà
Gia đình anh Tuấn chuyển từ một tỉnh đồng bằng Bắc Bộ vào TP Hồ Chí Minh khi bé Bơ lên ba. Ông bà nội nói "lăm" thay cho "năm", ở trường cô giáo lại nói giọng Nam. Đến năm tuổi, Bơ lúc nói "năm", lúc nói "lăm", còn "trường" thì khi thì "chường", khi thì "trường". Bố mẹ lo con nói ngọng nặng.
Thật ra Bơ đang làm đúng việc của một đứa trẻ sống giữa hai ba giọng nói: bắt chước người mình nghe nhiều. Câu hỏi có ích không phải "con có nói đúng chuẩn không", mà là ba câu sau. Thứ nhất, người lạ có hiểu con không? Thứ hai, những lỗi của con có giống cách nói của một người lớn nào quanh con không? Thứ ba, con có phân biệt được hai từ khi nghe, ví dụ chỉ đúng tranh "con lợn" và "cái nón", dù khi nói con lẫn?
Nếu con nói giống người lớn, người lạ vẫn hiểu và con nghe phân biệt được, đó là chuyện giọng. Khi đi học, nghe cô giáo và bạn bè nhiều hơn, nhiều trẻ tự điều chỉnh. Nếu lỗi của con không giống ai trong nhà, lan ra nhiều âm, hoặc con không nghe ra khác biệt, đó là lúc nên hỏi bác sĩ.
Những cách sửa hay làm và vì sao không hiệu quả
Bắt con nói lại cho đúng. "Không phải dăng, nói lại, răng!" Trẻ mẫu giáo thường chưa điều khiển được lưỡi theo ý muốn, nên nói lại vẫn sai. Lặp lại nhiều lần khiến con xấu hổ, ngại nói trước người khác, và chính điều này làm ít đi cơ hội tập.
Nhại lại cách con nói cho vui. Người lớn thấy đáng yêu nên nhại "dăng dăng". Con nghe chính âm sai lặp lại từ người lớn, và nhiều trẻ cảm thấy bị trêu. Hãy dừng việc này với mọi người trong nhà, kể cả anh chị lớn.
Cho con ngậm vật trong miệng để luyện lưỡi. Những mẹo truyền miệng như ngậm sỏi, ngậm kẹo cứng, cắt thắng lưỡi tại nhà vừa không có cơ sở vừa nguy hiểm. Mọi can thiệp vào miệng và lưỡi là việc của bác sĩ sau khi khám.
Chờ "lớn tự hết" mà không kiểm tra gì. Đa số lỗi âm muộn tự cải thiện, nhưng chờ mà không kiểm thính lực khi con có dấu hiệu nghe kém là bỏ lỡ điều dễ phát hiện. Nghe không rõ thì khó nói rõ.
Cách trò chuyện ở nhà giúp con nói rõ hơn
Cách hiệu quả nhất là cho con nghe nhiều mẫu đúng, trong những tình huống vui, mà không biến thành giờ sửa lỗi. Các bước dưới đây dùng được ngay trong sinh hoạt:
- Khi con nói sai, nhắc lại câu của con theo cách đúng, nhấn nhẹ vào âm đó: con nói "con thấy dùa", bạn đáp "ừ, con rùa bò chậm ghê".
- Ngồi ngang tầm mắt con khi nói, để con nhìn thấy môi và miệng bạn chuyển động.
- Chơi trò âm thanh: thổi bong bóng, thổi giấy vụn trên bàn, bắt chước tiếng xe máy "rừm rừm", tiếng rắn "xì xì"; trò chơi giúp con ý thức vị trí lưỡi mà không có áp lực.
- Chọn sách tranh có nhiều từ chứa âm con đang tập, đọc chậm, để con chỉ tranh.
- Đọc đồng dao, vè có nhịp; nhịp điệu giúp con tách tiếng rõ hơn.
- Khen nội dung con nói, không khen hay chê cách phát âm: "à, con kể chuyện con rùa hay quá".
Đừng chọn giờ ăn hay lúc con mệt để tập. Năm phút vui mỗi ngày hiệu quả hơn nửa tiếng cuối tuần. Nếu con tỏ ra khó chịu, dừng và quay lại vào hôm khác.
Với gia đình có ông bà trông cháu, hãy kể cho ông bà cách nhắc lại câu đúng này. Cả nhà dùng chung một cách đáp, con nhận được rất nhiều mẫu đúng mỗi ngày mà không ai phải ngồi xuống dạy. Nếu ông bà nói giọng địa phương khác, cứ để ông bà nói tự nhiên, con sẽ quen phân biệt hai giọng theo thời gian.
Khi nói ngọng ảnh hưởng tới việc chơi với bạn
Có những trẻ phát âm chưa chuẩn nhưng hoàn toàn thoải mái, vẫn nói nhiều, vẫn kể chuyện. Cũng có trẻ bắt đầu né nói khi bị bạn nhại, chỉ chỉ tay thay vì nói, hay nói "con không biết" để khỏi phải mở miệng. Cảm giác của con với việc nói quan trọng không kém độ chính xác của âm.
Bạn có thể hỏi cô giáo xem ở lớp con có hay giơ tay, có chơi với bạn bình thường, có ai trêu không. Nếu có, cô giúp được nhiều: nhắc lớp không nhại bạn, cho con những vai nói ít mà vẫn được tham gia. Ở nhà, hãy cho con những dịp nói mà không ai sửa: kể chuyện cho em bé, gọi điện video cho ông bà, làm người dẫn chương trình trong trò chơi gia đình.
Khi việc nói khó khiến con buồn, né tránh hay bị cô lập, hãy đi khám sớm hơn dù độ tuổi vẫn trong khoảng thường gặp. Hỗ trợ sớm vừa giúp phát âm vừa giữ được sự tự tin của con.
Kiểm tra thính lực: bước nên làm trước tiên khi lo về lời nói
Nói rõ cần nghe rõ. Một đứa trẻ nghe các âm cao như "s", "x" không trọn vẹn sẽ khó tự sửa những âm đó, dù được nhắc bao nhiêu lần. Vấn đề thính lực ở tuổi mẫu giáo đôi khi rất kín đáo: con vẫn nghe được khi bạn nói to trước mặt, vẫn quay lại khi có tiếng động lớn, nên cả nhà không nghĩ tới tai.
Một số tình huống làm thính lực dao động theo từng đợt, ví dụ khi tai giữa có dịch sau những lần cảm cúm, viêm mũi họng kéo dài. Trong những tuần đó con có thể nghe kém hơn, rồi lại bình thường. Chỉ bác sĩ khám mới biết tai con đang ra sao; người lớn không nên tự đoán qua việc con có quay lại khi gọi hay không.
Vì vậy khi lo về phát âm, câu hỏi đầu tiên với bác sĩ thường là có nên đo thính lực cho con không. Đây là việc đơn giản, không đau, và loại trừ được một nguyên nhân quan trọng trước khi tính tới hướng khác. Ở nhà, bạn để ý vài điều nhỏ: con có hay nói "hả", có hay xem gần màn hình và vặn to tiếng, có hay không trả lời khi bạn gọi từ phòng bên. Ghi lại để kể với bác sĩ.
Khi nào nên đưa con đi khám
Những dấu hiệu dưới đây là lý do để hỏi bác sĩ nhi, bác sĩ có thể giới thiệu khám tai mũi họng hoặc đánh giá âm ngữ trị liệu. Không tự kết luận con có bệnh gì:
- Con mất đi những âm hoặc từ trước đây nói được rõ.
- Ba tuổi mà người trong nhà vẫn khó hiểu phần lớn câu con nói; bốn tuổi trở lên mà người lạ hầu như không hiểu.
- Lỗi không chỉ ở vài âm khó mà ở cả những âm dễ như b, m, đ, t, hoặc con bỏ hẳn âm đầu của nhiều tiếng.
- Giọng nói có nhiều hơi qua mũi, hoặc nước, thức ăn hay trào lên mũi khi ăn uống.
- Con có vẻ nghe kém: hay hỏi lại, không quay lại khi được gọi từ phía sau, vặn to âm lượng.
- Đến cuối tuổi mẫu giáo vẫn sai nhiều âm, khiến con ngại nói hay bị trêu.
Câu nên hỏi bác sĩ: "Có nên kiểm tra thính lực cho con không, và nếu cần đánh giá phát âm thì nên gặp ai?" Mang theo vài đoạn ghi âm ngắn con nói chuyện tự nhiên ở nhà, vì trẻ thường ít nói trong phòng khám.
Trẻ sinh non hoặc từng viêm tai giữa nhiều lần cũng nên nói với bác sĩ, để việc theo dõi thính lực được chú ý hơn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 4 tuổi nói ngọng chữ r có cần đi sửa không?
Phần lớn trẻ bốn tuổi còn chưa nói chuẩn âm r và âm này thường hoàn thiện muộn. Chưa cần can thiệp nếu người ngoài vẫn hiểu con, lỗi chỉ ở vài âm khó và con vẫn thoải mái khi nói.
Con nói lẫn l và n giống ông bà thì có phải nói ngọng không?
Nếu người lớn quanh con nói như vậy theo giọng địa phương thì đó là con học giọng, không phải tật phát âm. Khi đi học nghe nhiều giọng khác, nhiều trẻ tự điều chỉnh dần.
Trẻ nói ngọng có tự hết không?
Nhiều lỗi phát âm ở tuổi mẫu giáo tự cải thiện theo thời gian khi con nghe nhiều mẫu đúng. Nên đi khám nếu lỗi lan ra cả những âm dễ, người lạ khó hiểu con, con mất âm đã có hoặc có dấu hiệu nghe kém.
Có nên bắt con lặp lại từ nói sai nhiều lần không?
Không nên. Bắt nói lại thường không giúp con nói đúng hơn mà khiến con ngại nói. Cách tốt hơn là nhắc lại câu của con theo dạng đúng một cách tự nhiên và khen nội dung con kể.
Nói ngọng có phải do dính thắng lưỡi không?
Không thể tự kết luận như vậy. Phần lớn trường hợp nói ngọng ở tuổi mẫu giáo là do bộ máy phát âm đang học. Chỉ bác sĩ sau khi khám miệng mới đánh giá được lưỡi có ảnh hưởng hay không; tuyệt đối không tự can thiệp tại nhà.
Trẻ 6 tuổi vẫn nói ngọng thì vào lớp 1 có sao không?
Nhiều trẻ vào lớp một vẫn còn sai một hai âm khó và tiếp tục hoàn thiện. Nếu con sai nhiều âm, người ngoài khó hiểu hoặc con ngại nói, nên đi khám trước khi nhập học để có hướng hỗ trợ.