Với trẻ từ sơ sinh đến ba tháng, chơi chủ yếu là những lúc người lớn nhìn mặt, nói chuyện, hát, chạm và đáp lại bé trong vài phút khi bé tỉnh táo; đồ chơi chỉ là phần phụ và chỉ cần vài món đơn giản như một chiếc khăn hoạ tiết đậm, một cái lục lạc nhẹ, một chiếc gương không vỡ. Mỗi lần chơi ngắn, dừng khi bé có dấu hiệu đủ, và lặp lại nhiều lần trong ngày là cách hợp với tuổi này nhất.
Bài này gom mười hai trò chơi chia theo tuổi, kèm điều bé đang luyện qua mỗi trò, cách nhận ra lúc bé sẵn sàng và lúc bé đã mệt, cách lồng trò chơi vào những việc chăm sóc hằng ngày, những thứ không cần mua, và dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi nếu bé gần như không hứng thú với người và vật xung quanh.
Chơi với trẻ sơ sinh nghĩa là gì
Nhiều cha mẹ trẻ ngập ngừng khi bế con: "Bé chưa biết gì thì chơi cái gì?" Câu trả lời là bé biết khá nhiều, chỉ là bé học theo cách khác. Bé học bằng mắt nhìn khuôn mặt, bằng tai nghe giọng nói, bằng da cảm nhận cái chạm, bằng cơ thể khi được bế nghiêng, bế dựng, nằm sấp. Mỗi lần một người lớn chú tâm vào bé và đáp lại những gì bé làm, đó là chơi.
Thời điểm chơi tốt nhất là lúc bé ở trạng thái tỉnh lặng: mắt mở, sáng, tay chân khá yên, mặt hướng về phía bạn. Trạng thái này ngắn ở tuần đầu, dài dần theo tháng. Bé vừa bú xong một lúc, vừa được thay tã khô, vừa ngủ dậy và chưa đói thường là những khoảnh khắc như vậy.
Không có lượng thời gian "chuẩn" phải chơi mỗi ngày. Vài phút mỗi lần, lặp lại ở mọi lúc bé thức và dễ chịu, cộng lại đã là rất nhiều. Điều quan trọng không phải là bạn làm bao nhiêu trò, mà là bạn có nhìn vào bé, chờ bé và đáp lại bé hay không.
Mười hai trò chơi theo tuổi và điều bé đang luyện
Các trò dưới đây không cần làm hết, cũng không cần theo đúng tuổi ghi trong bảng. Chọn hai ba trò bé thích, lặp lại nhiều ngày, rồi thêm trò mới khi bé lớn lên.
| Trò chơi | Hợp nhất | Cách làm | Bé đang luyện |
|---|---|---|---|
| Nhìn nhau | Từ sơ sinh | Mặt bạn cách mặt bé khoảng 20 đến 30 cm, nhìn, cười, chờ | Nhìn tập trung, gắn bó |
| Mặt dịch chậm | Từ vài tuần | Khi bé đang nhìn, dịch mặt thật chậm sang hai bên | Dõi theo bằng mắt |
| Bắt chước nét mặt | Từ vài tuần | Há miệng, thè lưỡi chậm, chờ bé bắt chước | Quan sát, đáp lại |
| Kể chuyện việc đang làm | Từ sơ sinh | Nói thành lời mọi việc bạn làm với bé | Nghe nhịp lời nói |
| Hát và chạm | Từ sơ sinh | Hát một bài, chạm nhẹ tay, chân, bụng theo nhịp | Cảm nhận cơ thể, đoán trước |
| Nằm sấp trên ngực | Từ sơ sinh | Bé nằm sấp trên ngực người lớn đang ngả lưng | Nâng đầu, cơ cổ |
| Đạp xe | Từ vài tuần | Bé nằm ngửa, bạn nhẹ nhàng co duỗi chân bé luân phiên, vừa làm vừa hát | Cảm nhận chuyển động |
| Khăn hoạ tiết | Từ sơ sinh | Treo hay cầm khăn sọc đậm trong tầm nhìn vài phút | Nhìn tương phản |
| Tiếng lục cục hai bên | Từ khoảng 1 tháng | Lắc khẽ lục lạc ở bên trái rồi bên phải ngoài tầm mắt | Định hướng âm thanh |
| Trò chuyện đến lượt | Từ khoảng 2 tháng | Bé ê a, bạn nhắc lại, rồi chờ bé đáp | Giao tiếp hai chiều |
| Gương không vỡ | Từ khoảng 2 tháng | Đặt gương trước mặt bé khi nằm sấp | Nâng đầu, nhìn khuôn mặt |
| Đồ treo để vung tay | Từ khoảng 3 tháng | Treo đồ mềm có tiếng trong tầm tay khi bé nằm ngửa | Phối hợp mắt và tay |
Với trò đạp xe hay co duỗi chân, làm thật nhẹ, không ép khớp, dừng khi bé cưỡng lại. Đây là trò cảm giác, không phải bài tập.
Đọc tín hiệu: lúc nào bé muốn chơi, lúc nào bé đã đủ
Trẻ sơ sinh không nói được "con mệt rồi", nhưng cơ thể bé báo rất rõ. Người chăm nhìn ra tín hiệu này sẽ chơi đúng lúc và dừng đúng lúc, bé ít quấy khóc hơn.
| Bé đang mời bạn chơi | Bé đang nói "đủ rồi" |
|---|---|
| Mắt mở to, sáng, nhìn vào mặt bạn | Quay mặt đi, nhìn chỗ khác, nhắm mắt |
| Tay chân cử động nhịp nhàng, mặt thư giãn | Ưỡn lưng, tay xoè cứng, các ngón tay dang rộng |
| Miệng chúm, phát ra tiếng nhỏ | Nấc cụt, ngáp liên tục, hắt hơi nhiều |
| Hướng người về phía bạn | Cau mày, đỏ mặt, bắt đầu rên rồi khóc |
| Im lặng lắng nghe khi bạn nói | Mút tay vội, dụi mặt vào người bế |
Khi thấy tín hiệu ở cột phải, giảm bớt kích thích: hạ giọng, bớt nét mặt, bế ôm sát, hoặc đưa bé vào chỗ yên. Không cần cố "chơi nốt" trò đang làm. Lần sau bé tỉnh, bạn chơi tiếp.
Mỗi bé có "ngưỡng" riêng. Bé Tôm nhà bên chịu được cả nhà vây quanh nói cười, còn bé Hến thì chỉ cần hai người cùng nói đã quay mặt đi. Cả hai đều bình thường. Sau vài tuần để ý, bạn sẽ biết bé nhà mình thích chơi kiểu nhẹ nhàng hay sôi nổi, và lúc nào trong ngày bé dễ chơi nhất.
Lồng trò chơi vào việc chăm bé hằng ngày
Phần lớn thời gian bé thức trong ba tháng đầu là thời gian được chăm: bú, thay tã, thay đồ, bế ru. Không cần tách riêng "giờ chơi"; mỗi việc chăm sóc đều có thể thành vài phút chơi.
- Lúc thay tã: bạn đang cúi sát mặt bé ở đúng khoảng bé nhìn rõ. Gọi tên bé, kể từng việc đang làm, dừng lại cho bé đáp.
- Lúc thay đồ: gọi tên từng phần cơ thể khi luồn tay áo, kéo ống quần: "Tay phải ra đây, tay trái ra đây."
- Lúc bú: có những quãng bé dừng mút và nhìn lên. Đó là lúc nói khẽ vài câu, rồi để bé bú tiếp.
- Lúc bế đi quanh nhà: dừng ở cửa sổ, ở chậu cây, ở chỗ có ánh sáng, nói tên thứ bé đang nhìn.
- Lúc người khác trong nhà về: để bé nhìn mặt và nghe giọng từng người, mỗi người chào bé một câu theo cách của mình.
- Lúc bé quấy chiều tối: đôi khi đổi cảnh như bế ra ban công thoáng mát, đi chậm và hát nhỏ lại vừa là chơi vừa là dỗ.
Làm như vậy, trong một ngày bé nhận được hàng chục lần trò chuyện ngắn mà người lớn không phải dành ra giờ riêng nào.
Những thứ không cần mua, không cần làm
Đồ chơi điện tử phát nhạc, nháy đèn. Bé ba tháng đầu dễ bị quá tải với âm thanh to và ánh sáng nhấp nháy. Một món đồ phát ra tiếng khi bé tự vung tay chạm vào còn có ý nghĩa hơn một món tự kêu liên tục.
Video, ứng dụng "dạy trẻ sơ sinh". Khuyến nghị phổ biến là không cho trẻ nhỏ như vậy xem màn hình, ngoài gọi video với người thân. Màn hình không chờ bé, không đáp lại bé, nên không thay được người thật.
Nhiều đồ chơi cùng lúc. Treo cả chục món trên nôi hay quanh chỗ nằm làm bé khó tập trung vào thứ gì. Hai ba món, đổi vòng mỗi tuần, là đủ.
Chơi thật lâu cho "đủ giờ". Một buổi chơi ở tuổi này thường chỉ vài phút. Kéo dài khi bé đã có tín hiệu mệt chỉ khiến bé khóc và khó ngủ hơn.
Thẻ học chữ, học số. Bé sơ sinh không học chữ hay số. Thứ bé cần học lúc này là nhìn khuôn mặt, nghe giọng nói và thấy mình được đáp lại. Tiền và thời gian dành cho thẻ học để dành cho những năm sau, khi bé thật sự tò mò về hình và chữ, sẽ có ích hơn.
Đọc sách tranh cho trẻ sơ sinh có ích gì
Nhiều người ngạc nhiên khi nghe gợi ý đọc sách cho bé vài tuần tuổi. Bé chưa hiểu chuyện, chưa nhìn rõ tranh nhỏ, vậy đọc để làm gì? Điều bé nhận được không phải nội dung câu chuyện, mà là giọng nói đều đều có nhịp của bạn, những câu dài hơn lời nói thường ngày, và khoảng thời gian được ôm ấm áp khi nghe.
Chọn một cuốn sách tranh có hình to, đậm, đơn giản, hoặc một tập thơ, tập đồng dao có vần. Ôm bé trong lòng, đọc chậm, có lúc dừng lại nói thêm một câu ngoài sách. Bé có thể nhìn tranh vài giây rồi quay đi, hoặc ngủ thiếp đi giữa chừng. Như vậy là bình thường.
Thói quen đọc mỗi ngày vài phút, bắt đầu từ sớm, giúp cả nhà quen với việc có một quãng đọc chung. Đến khi bé lớn hơn và bắt đầu chỉ tranh, gọi tên, thói quen đã có sẵn. Nếu bạn ngại đọc to, có thể kể lại chuyện bằng lời của mình; với bé, giọng nói quen mới là điều quan trọng.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Có bé hiếu động, có bé trầm hơn, đều bình thường. Tuy vậy, nếu trong lúc chơi bạn thấy những điều sau, hãy hỏi bác sĩ nhi (tính theo tuổi hiệu chỉnh nếu bé sinh non):
- Đến khoảng hai tháng bé gần như không nhìn vào mặt người, không dõi theo người đi lại.
- Bé không có phản ứng với giọng nói hay tiếng động, kể cả khi đang tỉnh táo.
- Đến khoảng ba tháng bé chưa cười đáp lại người quen, chưa phát ra âm thanh nào ngoài khóc.
- Bé rất mềm, ít cử động, hoặc luôn cứng người, ưỡn lưng mỗi khi được bế.
- Một bên tay chân ít cử động hơn hẳn bên kia khi chơi.
- Bé từng nhìn, từng cười, từng ê a trong lúc chơi rồi không còn làm nữa. Mất kỹ năng đã có cần được khám.
Kể với bác sĩ những trò bé thích, những lúc bé phản ứng và những lúc không. Thông tin cụ thể như vậy giúp bác sĩ đánh giá đúng hơn một câu chung "bé chậm".
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh mấy tuần thì bắt đầu chơi được?
Ngay từ những ngày đầu. Nhìn mặt, nói chuyện, hát, nằm sấp trên ngực người lớn đều là chơi với trẻ sơ sinh. Bé không cần biết cầm đồ chơi mới chơi được. Mỗi lần chỉ vài phút khi bé tỉnh táo, dừng khi bé quay đi hay bắt đầu quấy.
Trẻ sơ sinh cần đồ chơi gì?
Trẻ ba tháng đầu chỉ cần rất ít: một chiếc khăn hoạ tiết sáng tối rõ, một cái lục lạc nhẹ vừa nắm, một chiếc gương không vỡ, một món đồ mềm để treo. Khuôn mặt và giọng nói của người chăm vẫn là thứ bé thích nhất.
Mỗi ngày nên chơi với trẻ sơ sinh bao lâu?
Không có con số cố định. Chia thành nhiều lần ngắn vào những lúc bé thức và dễ chịu, mỗi lần vài phút, cộng lại trong ngày là đủ. Đọc tín hiệu của bé để biết khi nào chơi tiếp và khi nào nên dừng.
Bé hay quay mặt đi khi chơi có phải không thích không?
Quay mặt đi thường là cách bé nghỉ một chút khi đã nhận đủ kích thích. Bạn chờ, giảm giọng, rồi bé có thể quay lại. Nếu bé gần như không bao giờ nhìn vào mặt người, hãy hỏi bác sĩ nhi.
Có nên đọc sách cho trẻ sơ sinh không?
Có thể và nên. Bé chưa hiểu câu chuyện nhưng được nghe giọng nói có nhịp, được ôm, được nhìn tranh to đậm. Vài phút mỗi ngày là đủ, bé ngủ thiếp đi giữa chừng cũng không sao.
Bố hay ông bà chơi với bé khác mẹ có sao không?
Không sao, còn có lợi. Mỗi người có giọng, nét mặt, cách bế và trò chơi riêng, bé được trải nghiệm phong phú hơn. Chỉ cần mọi người cùng đọc tín hiệu của bé và dừng khi bé đã đủ.