Trẻ sơ sinh khoẻ mạnh cũng có thể khóc nhiều: lượng khóc thường tăng dần từ khoảng tuần thứ hai, nhiều nhất quanh sáu đến tám tuần tuổi, hay dồn vào chiều tối, rồi giảm dần và thường dịu hẳn khi bé được ba đến bốn tháng. Nếu bé vẫn bú tốt, tăng cân đều, giữa các cơn khóc vẫn tỉnh táo và dễ chịu, khóc nhiều trong giai đoạn này thường là một phần của sự phát triển chứ không phải bệnh.
Dù vậy, khóc vẫn có thể là tín hiệu bé đói, mệt, khó chịu hay ốm, và có những kiểu khóc cần đưa bé đi khám ngay. Bài này giúp bạn tìm lý do theo một trình tự, dỗ theo các bước, giữ được bình tĩnh khi đã kiệt sức, những điều không nên làm, và nhận ra lúc nào không nên chờ ở nhà.
Đường cong khóc của ba tháng đầu
Nhiều quan sát ở trẻ sơ sinh khắp nơi cho thấy một hình dáng khá giống nhau: tuần đầu bé khóc chưa nhiều, sang tuần thứ hai lượng khóc tăng dần, lên cao nhất quanh tuần thứ sáu đến tám, rồi đi xuống, và đến khoảng ba bốn tháng đa số bé khóc ít hẳn. Cơn khóc hay rơi vào chiều muộn và đầu tối, có khi bắt đầu đột ngột và khó dỗ dù bé đã no, đã khô.
Lý do chính xác chưa được giải thích trọn vẹn. Cách hiểu thường gặp là hệ thần kinh của bé đang trưởng thành, khả năng tự điều chỉnh khi bị kích thích còn yếu; cuối ngày, sau nhiều giờ nhìn, nghe, được bế chuyền tay, bé "quá tải" và khóc để xả. Khi bé lớn hơn, biết mút tay, nhìn quanh, được đáp lại bằng nụ cười, bé có thêm cách tự dỗ và khóc giảm dần.
Biết trước đường cong này giúp ích rất nhiều. Khi bé năm tuần khóc nhiều hơn tuần trước, bạn không vội nghĩ mình làm gì sai hay bé bị bệnh gì, mà vẫn kiểm tra những lý do thường gặp và theo dõi dấu hiệu bất thường. Và bạn biết rằng giai đoạn này có điểm kết thúc.
Tìm lý do theo thứ tự: bé khóc vì gì
Trước khi thử dỗ, đi nhanh qua danh sách các lý do thường gặp. Thứ tự dưới đây đi từ thường gặp nhất đến ít gặp hơn.
| Lý do | Dấu hiệu đi kèm | Thử gì |
|---|---|---|
| Đói | Quay đầu tìm, chép miệng, mút tay, lần bú trước đã khá lâu | Cho bú khi thấy dấu hiệu sớm, trước khi bé khóc to |
| Tã ướt, bẩn | Bé ưỡn, cựa quậy khó chịu | Thay tã, xem có chỗ da đỏ không |
| Nóng hoặc lạnh | Gáy ẩm mồ hôi, hoặc tay chân lạnh, người co lại | Sờ gáy và lưng, thêm bớt một lớp áo |
| Mệt, quá tải | Ngáp, dụi mắt, quay mặt đi, khóc tăng khi có nhiều người | Đưa vào chỗ tối, yên, bớt người bế chuyền tay |
| Cần được ôm | Nín ngay khi bế lên, khóc lại khi đặt xuống | Ôm sát, địu trước ngực một lúc, đi chậm |
| Đầy hơi, khó chịu bụng | Co chân lên bụng, đỏ mặt, rặn | Bế dựng vỗ ợ hơi sau bú, bế sấp trên cẳng tay |
| Có điều gì gây đau | Khóc thét khác hẳn mọi ngày | Kiểm tra sợi tóc quấn ngón tay ngón chân, nhãn áo cọ vào da; không rõ thì đi khám |
Nếu đã qua hết danh sách mà bé vẫn khóc, nhưng bé không sốt, không có dấu hiệu bất thường nào ở mục cuối bài, rất có thể đây là kiểu khóc của giai đoạn đầu. Lúc đó, chuyển sang các bước dỗ.
Các bước dỗ khi bé đã no, đã khô mà vẫn khóc
Không có cách nào hiệu quả với mọi bé, và có những tối không cách nào hiệu quả. Thử lần lượt, mỗi cách đủ lâu, đừng đổi liên tục trong vài giây.
- Giảm kích thích: tắt bớt đèn, tắt tivi, bớt người xung quanh, đưa bé sang phòng yên hơn.
- Ôm sát: bế bé áp vào ngực, tay bạn giữ quanh lưng và mông bé, để bé nghe nhịp tim và hơi thở của bạn.
- Đổi tư thế bế: bế nghiêng, bế dựng tựa vai, hay bế sấp dọc cẳng tay. Đây là tư thế để dỗ khi bé thức, khi bé ngủ thì đặt nằm ngửa.
- Tạo âm thanh đều: "suỵt" dài, đều, gần tai bé, hoặc tiếng quạt, tiếng mưa nhỏ.
- Đung đưa nhẹ: nhún nhẹ khi đứng, đi chậm quanh phòng, đung đưa nhịp nhàng biên độ nhỏ. Không lắc mạnh.
- Cho bé mút: bú mẹ nếu bé muốn, hoặc mút ngón tay sạch của bé.
- Đổi người: nếu bạn đã dỗ lâu và căng thẳng, trao bé cho người khác trong nhà. Bé thường dịu hơn với một vòng tay bình tĩnh.
Có bé nín sau vài phút, có bé chỉ dịu bớt rồi khóc tiếp từng đợt. Mục tiêu không phải là làm bé nín bằng mọi giá, mà là ở bên bé an toàn cho đến khi cơn khóc qua đi.
Khi người lớn kiệt sức: điều quan trọng nhất
Không bao giờ lắc bé. Lắc mạnh một em bé, dù chỉ vài giây trong lúc bực, có thể gây tổn thương não nghiêm trọng, thậm chí tử vong. Đây là điều cần nói rõ với mọi người cùng chăm bé, kể cả người lớn tuổi hay người giúp việc.
Đặt bé xuống an toàn rồi rời đi vài phút là được phép. Khi thấy mình sắp mất bình tĩnh, đặt bé nằm ngửa trong nôi hoặc cũi không có chăn gối, đóng cửa, ra ngoài hít thở năm mười phút. Bé khóc một mình trong chỗ an toàn vài phút không làm hại bé; một người lớn mất kiểm soát thì có thể.
Chia ca trong nhà. Nếu bé hay khóc vào chiều tối, phân ca rõ ràng: người này dỗ, người kia nghỉ hẳn, rồi đổi. Cả hai cùng thức cùng căng thẳng chỉ làm ai cũng kiệt sức.
Nói ra khi thấy quá sức. Mẹ mới sinh thấy buồn kéo dài, mất hứng thú, khó ngủ cả khi bé ngủ, có ý nghĩ làm hại mình hay bé là những dấu hiệu cần được giúp, không phải điều để chịu đựng một mình. Hãy nói với người thân và bác sĩ sản hoặc bác sĩ nhi trong lần khám gần nhất, hoặc sớm hơn nếu cần.
Những điều không nên làm khi bé khóc nhiều
Khi mệt và lo, người lớn dễ thử mọi thứ được mách. Một số việc nghe có vẻ vô hại nhưng không nên:
- Không tự cho bé uống thuốc, men, nước thảo dược hay bất cứ thứ gì không được bác sĩ chỉ định. Trẻ dưới một tuổi không được cho ăn mật ong.
- Không tự đổi sữa liên tục hay kiêng khem khắt khe khi chưa hỏi bác sĩ; mỗi lần đổi làm bạn khó biết điều gì thật sự có tác dụng.
- Không cho bé nằm sấp ngủ, không chèn gối, chăn quanh bé cho "êm" khi bé thiếp đi sau cơn khóc.
- Không bế rung mạnh, tung lên cao hay đung đưa biên độ lớn để bé nín.
- Không dùng điện thoại, video để dỗ thường xuyên. Bé có thể im lặng nhìn, nhưng đó không phải là được dỗ, và khuyến nghị phổ biến là không cho trẻ nhỏ xem màn hình.
- Không tự trách mình hay để người khác trách. Bé khóc nhiều trong giai đoạn đầu không phải vì cha mẹ chăm kém.
- Không nghe theo mọi lời mách cùng lúc. Chọn một hai cách dỗ hợp với nhà mình, làm đều trong vài ngày rồi mới đánh giá, thay vì mỗi tối một kiểu.
Những gì cần thiết cho bé, như thay sữa hay dùng thuốc, chỉ nên làm khi bác sĩ đã khám và chỉ định.
Ghi nhật ký khóc vài ngày: đơn giản mà có ích
Khi bé khóc nhiều, mọi giờ trong ngày như nhoè vào nhau, và đến lúc gặp bác sĩ, bạn chỉ còn nhớ được "bé khóc suốt". Ghi lại trong ba bốn ngày giúp bạn và bác sĩ nhìn rõ hơn. Không cần bảng biểu phức tạp, ghi chú trên điện thoại là đủ.
Mỗi lần bé khóc lâu, ghi: giờ bắt đầu, khóc bao lâu, trước đó bé vừa bú hay vừa ngủ dậy, bạn đã thử gì và cách nào có vẻ giúp. Thêm số lần bú, số tã ướt trong ngày, và bất cứ điều gì lạ như nôn, sốt, phân khác thường.
Sau vài ngày, nhiều gia đình nhận ra một quy luật: bé khóc nhiều sau những ngày đông khách, hay khóc vào đúng một khung giờ, hay dịu nhanh khi được bế ra chỗ thoáng. Có quy luật thì có cách chuẩn bị. Còn nếu ghi chép cho thấy bé bú ít dần, tã ướt ít đi, hay khóc ngày càng dài, đó là thông tin quan trọng để mang ngay đến bác sĩ.
Khi nào cần đưa bé đi khám, khi nào cần đi ngay
Đưa bé đi khám ngay, không chờ đến hôm sau, nếu bé khóc kèm bất kỳ dấu hiệu nào dưới đây:
- Bé dưới ba tháng tuổi bị sốt.
- Bé bỏ bú, bú rất ít, hoặc tã ướt ít hẳn so với thường ngày.
- Bé nôn vọt, nôn ra dịch xanh, hoặc phân có máu.
- Bé li bì, khó đánh thức, mềm oặt, hoặc khóc yếu ớt rên rỉ khác hẳn mọi ngày.
- Bé thở nhanh, thở khó, môi tím tái, hoặc thóp phồng căng.
- Bé khóc thét như đau, không dỗ được suốt nhiều giờ liền, hoặc đau khi chạm vào một chỗ nào đó.
Ngoài những dấu hiệu trên, hãy hẹn khám nếu bé khóc nhiều kèm chậm tăng cân, nếu cơn khóc không giảm chút nào khi bé đã qua bốn tháng, hoặc nếu bé từng làm được những điều như nhìn mặt, cười, ê a mà nay không còn. Mất kỹ năng đã có luôn là lý do để khám. Và nếu chính bạn thấy không chịu nổi nữa, đó cũng là lý do chính đáng để gọi bác sĩ.
Khi đến khám, mang theo nhật ký khóc, Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em, và nói rõ điều bạn lo nhất. Câu nên hỏi: "Với cân nặng và cách bé bú hiện nay, kiểu khóc này có cần làm thêm gì không, và nếu thấy gì thì phải quay lại ngay?"
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh khóc nhiều nhất vào tuần thứ mấy?
Nhiều bé khóc tăng dần từ khoảng tuần thứ hai, nhiều nhất quanh sáu đến tám tuần tuổi, rồi giảm dần. Đến khoảng ba bốn tháng, đa số bé khóc ít hẳn. Trẻ sinh non có thể theo đường cong này lệch muộn hơn theo tuổi hiệu chỉnh.
Trẻ sơ sinh khóc về chiều tối có bình thường không?
Rất thường gặp. Nhiều bé quấy nhiều vào chiều muộn và đầu tối, có thể do mệt và quá tải sau cả ngày. Nếu bé vẫn bú tốt, tăng cân đều, không sốt và không có dấu hiệu bất thường, đây thường là một phần của giai đoạn đầu.
Bé khóc bao lâu thì phải đi khám?
Không có một mốc giờ cố định. Đi khám ngay nếu khóc kèm sốt ở bé dưới ba tháng, bỏ bú, nôn vọt, li bì, khó thở hay khóc thét không dỗ được nhiều giờ. Nếu bé khóc nhiều kéo dài qua bốn tháng hoặc bạn lo lắng, hẹn khám để bác sĩ xem.
Bế nhiều có làm bé quen hơi, khóc nhiều hơn không?
Với trẻ ba tháng đầu, được bế và đáp lại khi khóc giúp bé cảm thấy an toàn, không làm bé hư. Bế ôm sát là một trong những cách dỗ hiệu quả. Bé vẫn cần lúc nằm sấp chơi trên sàn và ngủ nằm ngửa trong chỗ ngủ riêng.
Có nên cho bé uống gì để bớt khóc không?
Không tự cho bé uống thuốc, men, nước thảo dược hay mật ong. Trẻ dưới một tuổi không được ăn mật ong. Nếu nghi bé khóc vì vấn đề bụng hay sữa, nên đưa bé đến bác sĩ nhi khám và quyết định có cần làm gì không.
Làm sao giữ bình tĩnh khi bé khóc mãi?
Đặt bé nằm ngửa an toàn trong nôi, ra ngoài hít thở vài phút, nhờ người khác trong nhà thay ca. Không bao giờ lắc bé. Nếu bạn thường xuyên thấy quá sức, buồn bã kéo dài, hãy nói với người thân và bác sĩ để được giúp.