Trẻ 0–3 tháng ngủ phần lớn ngày đêm nhưng thành nhiều giấc ngắn rải đều, chưa phân biệt ngày với đêm; các khuyến nghị phổ biến cho tuổi này thường nêu khoảng 14 đến 17 giờ ngủ trong một ngày đêm, với dao động giữa các bé khá rộng. Trong ba tháng đầu, giấc ngủ đổi dần: quãng thức dài ra, giấc đêm có xu hướng gom lại dài hơn, và đến quanh ba tháng nhiều bé bắt đầu có nhịp ngày đêm rõ hơn.
Bài này không đưa lịch ăn ngủ theo giờ, vì ở tuổi này mỗi bé một nhịp và lịch cứng dễ khiến cha mẹ lo khi bé "lệch giờ". Thay vào đó là giấc ngủ của bé khác người lớn ra sao, nó đổi thế nào theo tuần, cách giúp bé phân biệt ngày đêm, những tiếng động khi ngủ không cần dỗ, nguyên tắc ngủ an toàn và dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi.
Giấc ngủ của trẻ sơ sinh khác người lớn thế nào
Người lớn ngủ theo những chu kỳ khá dài, phần lớn là ngủ sâu yên tĩnh. Trẻ sơ sinh thì khác: chu kỳ ngủ ngắn hơn nhiều, và một phần lớn thời gian là ngủ động, giai đoạn mà mắt bé chuyển động dưới mi, mặt nhăn, miệng mút, tay chân giật nhẹ, hơi thở không đều. Ngủ động được cho là có liên quan đến sự phát triển của não, nên nhiều không có nghĩa là bé ngủ kém.
Vì chu kỳ ngắn, bé hay tỉnh giữa chừng hoặc cựa quậy khi chuyển từ chu kỳ này sang chu kỳ khác. Nhiều cha mẹ thấy bé kêu là vội bế lên, trong khi bé có thể đang chuyển giấc và sẽ tự ngủ tiếp nếu được chờ một chút.
Bé cũng chưa có đồng hồ sinh học ngày đêm như người lớn. Trong bụng mẹ, bé quen với nhịp hoạt động của mẹ, thường cựa nhiều khi mẹ nằm nghỉ buổi tối. Sau khi chào đời, đồng hồ bên trong của bé cần vài tuần đến vài tháng để bắt nhịp với ánh sáng ban ngày và bóng tối ban đêm. Đây là lý do tháng đầu bé hay "thức đêm ngủ ngày".
Giấc ngủ thường thay đổi ra sao trong ba tháng đầu
Bảng dưới đây mô tả xu hướng chung, không phải chỉ tiêu. Có bé ngủ nhiều hơn, có bé ít hơn mà vẫn phát triển tốt; điều đáng để ý là bé có bú tốt, tăng cân đều và có những quãng thức tỉnh táo hay không.
| Giai đoạn | Giấc ngủ thường thấy | Quãng thức | Điều cha mẹ hay để ý |
|---|---|---|---|
| Hai tuần đầu | Ngủ gần như cả ngày đêm, thức chủ yếu để bú | Rất ngắn | Phải đánh thức bé bú nếu bác sĩ dặn, nhất là bé nhỏ cân |
| Tuần 3 đến 6 | Vẫn nhiều giấc ngắn, ngày đêm còn lẫn lộn | Dài dần, có lúc tỉnh táo nhìn quanh | Bé hay thức và quấy vào buổi tối |
| Tuần 6 đến 8 | Một số bé bắt đầu có một giấc đêm dài hơn các giấc khác | Dài hơn, chơi được vài phút | Đây cũng là giai đoạn nhiều bé khóc nhất |
| Khoảng 3 tháng | Nhịp ngày đêm rõ hơn ở nhiều bé, giấc đêm có xu hướng dài ra | Đủ dài để nằm sấp, chơi, trò chuyện | Bé tỉnh táo hơn hẳn ban ngày |
Với trẻ sinh non, các mốc này thường đến muộn hơn theo tuổi hiệu chỉnh. Một bé sinh sớm sáu tuần có thể ở tuần thứ tám tuổi thực mà giấc ngủ vẫn giống bé đủ tháng hai tuần tuổi.
Giúp bé phân biệt ngày và đêm
Bạn không thể "dạy" bé ngủ đêm ngay từ tháng đầu, nhưng có thể cho đồng hồ sinh học của bé những tín hiệu rõ ràng để bắt nhịp nhanh hơn.
- Ban ngày để nhà sáng tự nhiên: kéo rèm, cho bé ở phòng có ánh sáng ban ngày khi thức, kể cả khi bé ngủ ngày cũng không cần làm phòng tối om.
- Ban ngày giữ sinh hoạt bình thường: tiếng nói chuyện, tiếng làm việc nhà ở mức vừa phải không cần tắt hết.
- Tận dụng quãng thức ban ngày để chơi: nói chuyện, nằm sấp, ra ban công thoáng mát, để bé biết ban ngày là lúc có nhiều điều xảy ra.
- Buổi tối giảm dần ánh sáng và tiếng ồn, dùng đèn nhỏ ánh vàng.
- Cho bú đêm trong yên lặng: đèn mờ, nói ít, không chơi đùa, thay tã nhanh nếu cần rồi đặt bé lại chỗ ngủ.
- Giữ một vài việc nhỏ lặp lại trước giấc đêm, như thay đồ ngủ, hát một câu quen. Không cần cầu kỳ, chỉ cần đều.
- Đặt bé vào chỗ ngủ khi bé lơ mơ buồn ngủ nhưng chưa ngủ say, ít nhất vài lần trong ngày, để bé quen dần với việc chìm vào giấc ngủ ở chính chỗ ngủ của mình.
Làm như vậy vài tuần, nhiều bé bắt đầu thức nhiều hơn ban ngày và có giấc đêm dài hơn. Bé vẫn thức dậy bú đêm trong ba tháng đầu là chuyện bình thường, không phải dấu hiệu bé "ngủ kém".
Những âm thanh và cử động khi ngủ không cần dỗ
Kêu ọ ẹ, rên rỉ, ư ử. Rất nhiều bé phát ra tiếng khi ngủ động hoặc khi chuyển giấc. Chờ một lúc trước khi bế lên; nếu bé tỉnh hẳn và khóc thì mới dỗ.
Giật mình, co duỗi tay chân. Phản xạ giật mình và những cái giật nhẹ khi ngủ động là bình thường ở tuổi này. Đặt bé xuống từ từ, tay giữ ngực bé thêm một nhịp giúp bé ít tự đánh thức mình.
Thở không đều. Trẻ sơ sinh có thể thở nhanh một lúc rồi chậm lại, có khi ngưng rất ngắn vài giây rồi thở tiếp bình thường. Điều cần đi khám ngay là bé ngưng thở lâu, tím tái, phải lay mới thở lại, hoặc thở rút lõm ngực.
Mắt hé mở, nhãn cầu chuyển động. Nhiều bé ngủ mà mắt hé, nhìn như đang thức. Đây thường là ngủ động.
Mút miệng, nhoẻn cười. Bé mút chụt chụt hay nhoẻn miệng khi ngủ là cử động tự phát, không phải bé đói ngay hay đang cười với ai.
Đổ mồ hôi đầu khi ngủ. Nhiều bé ra mồ hôi ở đầu và gáy khi ngủ say, nhất là khi phòng ấm hay bé mặc nhiều lớp. Sờ gáy, bớt một lớp áo, giữ phòng thoáng là đủ; không cần nghĩ ngay đến bệnh.
Ngủ an toàn: những điều làm mỗi giấc ngủ
Giấc ngủ an toàn quan trọng hơn mọi mẹo dỗ ngủ. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ và nhiều cơ quan y tế khuyến nghị những nguyên tắc sau cho trẻ dưới một tuổi:
- Luôn đặt bé nằm ngửa khi ngủ, cả giấc ngày lẫn giấc đêm.
- Bé ngủ trên mặt phẳng, chắc, không lún, như nôi hoặc cũi có tấm trải vừa khít.
- Không gối, chăn dày, thú bông, quây cũi mềm trong chỗ bé ngủ.
- Bé ngủ chung phòng với bố mẹ nhưng trên chỗ ngủ riêng, đặc biệt trong những tháng đầu.
- Không để bé ngủ trên sofa, ghế bành, hay trên người lớn đang buồn ngủ.
- Không để bé quá nóng: mặc vừa đủ, không trùm kín đầu, phòng thoáng.
- Không hút thuốc trong nhà và quanh bé.
- Nếu bé ngủ thiếp đi trong ghế tựa, địu hay xe đẩy, chuyển bé ra chỗ ngủ phẳng khi có thể.
Những nguyên tắc này nên được dặn kỹ mọi người cùng chăm bé. Ở nhiều nhà, ông bà quen cho bé nằm gối hay đắp chăn dày vì sợ lạnh; giải thích nhẹ nhàng lý do sẽ dễ được đồng thuận hơn là chỉ nói "bác sĩ bảo thế".
Giấc ngủ và sự phát triển: vì sao không cần ép bé ngủ theo giờ
Ở ba tháng đầu, ngủ là việc chính của bé vì não đang lớn rất nhanh. Nhưng quãng thức cũng quan trọng không kém: đó là lúc bé nhìn mặt người, nghe giọng nói, nằm sấp, học những điều đầu tiên. Khi quãng thức dài dần qua từng tuần, bé có nhiều cơ hội chơi hơn, và đó chính là dấu hiệu tốt của sự trưởng thành.
Cố ép bé ngủ đúng giờ theo một lịch lấy từ nơi khác thường gây căng thẳng cho cả nhà. Bé ba tuần tuổi không thể "đúng giờ", và việc bé lệch lịch không nói lên điều gì về sức khoẻ. Đọc dấu hiệu buồn ngủ của chính bé hữu ích hơn: mắt lờ đờ, nhìn xa xăm, ngáp, dụi mắt, quấy nhẹ, quay mặt vào người bế. Đặt bé xuống khi thấy những dấu hiệu sớm này thường dễ hơn đợi bé mệt quá rồi khóc.
Một ví dụ: bé Gạo mười tuần tuổi thức được khá lâu buổi sáng, chơi vui, nhưng chiều thì ngáp liên tục chỉ sau một lúc. Bố mẹ thôi cố giữ bé thức "cho tối ngủ dài" mà cho bé ngủ khi có dấu hiệu, kết quả bé ít quấy chiều tối hơn. Mỗi bé có nhịp riêng, và nhịp đó đổi theo tuần.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Ngủ nhiều hay ít trong ba tháng đầu dao động rất rộng. Những điều dưới đây thì nên được bác sĩ nhi xem:
- Bé ngủ li bì, khó đánh thức để bú, bú ít, tã ướt ít hơn thường ngày.
- Bé gần như không có quãng thức tỉnh táo nào trong ngày khi đã qua vài tuần tuổi.
- Bé ngưng thở lâu, tím tái, thở rít, thở rút lõm ngực khi ngủ, hoặc ngáy to liên tục.
- Bé ngủ rất ít, quấy khóc gần như suốt ngày đêm, kèm bú kém hay chậm tăng cân.
- Bé có những cử động giật lặp lại theo nhịp khi ngủ mà chạm vào không dừng, hoặc kèm mắt trợn, tím.
- Bé dưới ba tháng có sốt, dù đang ngủ yên: đi khám ngay.
- Bé từng thức tỉnh táo, nhìn mặt, ê a, rồi không còn làm nữa. Mất kỹ năng đã có cần được khám.
Mang theo vài ngày ghi chép giờ ngủ, giờ bú, số tã ướt giúp bác sĩ thấy rõ hơn. Chuyện sắp xếp lịch sinh hoạt khi bé lớn hơn là một đề tài khác; trong ba tháng đầu, an toàn và bú đủ là hai điều được ưu tiên. Khi đi khám, nhắc bác sĩ nếu bé sinh non để giấc ngủ của bé được nhìn theo tuổi hiệu chỉnh, tránh lo vì so với bé đủ tháng cùng ngày sinh.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh ngủ bao nhiêu tiếng một ngày?
Các khuyến nghị phổ biến cho trẻ 0–3 tháng thường nêu khoảng 14 đến 17 giờ trong một ngày đêm, nhưng dao động giữa các bé rộng. Điều quan trọng hơn con số là bé bú tốt, tăng cân đều và có những quãng thức tỉnh táo.
Vì sao trẻ sơ sinh ngủ ngày thức đêm?
Đồng hồ sinh học ngày đêm của bé chưa hình thành khi mới sinh và cần vài tuần đến vài tháng để bắt nhịp. Cho bé nhiều ánh sáng tự nhiên và hoạt động ban ngày, giữ đêm tối và yên, sẽ giúp bé điều chỉnh dần.
Trẻ sơ sinh ngủ hay kêu ọ ẹ có sao không?
Kêu ọ ẹ, rên nhẹ, cựa quậy khi ngủ thường là ngủ động hoặc lúc bé chuyển giấc, rất hay gặp. Chờ một chút trước khi bế lên. Nếu kèm thở rít, thở rút lõm ngực hay tím tái thì cần đi khám.
Khi nào trẻ ngủ một giấc dài ban đêm?
Nhiều bé bắt đầu có một giấc đêm dài hơn các giấc khác trong khoảng hai đến ba tháng, nhưng thức dậy bú đêm vẫn là bình thường trong những tháng đầu. Trẻ sinh non thường muộn hơn, tính theo tuổi hiệu chỉnh.
Có nên cho trẻ sơ sinh nằm nghiêng ngủ cho đỡ trớ không?
Khuyến nghị an toàn là đặt bé nằm ngửa trong mọi giấc ngủ, vì nằm nghiêng dễ lật sấp. Nếu bé trớ nhiều hay có lý do sức khoẻ đặc biệt, hỏi bác sĩ nhi trước khi đổi tư thế ngủ.
Có cần đánh thức trẻ sơ sinh dậy bú không?
Trong những tuần đầu, nhất là bé nhỏ cân hay sinh non, bác sĩ có thể dặn đánh thức bé bú sau một khoảng nhất định. Hãy làm theo hướng dẫn riêng cho bé; khi bé tăng cân tốt, bác sĩ sẽ cho biết lúc nào không cần đánh thức nữa.