Với trẻ 1 đến 2 tuổi, đọc sách tranh hiệu quả nhất khi người lớn không đọc hết chữ mà trò chuyện về hình: chỉ vào hình, gọi tên, hỏi một câu ngắn, chờ con chỉ hoặc nói, rồi đáp lại và thêm một từ. Mỗi lần vài phút, nhiều lần trong ngày, để con dẫn nhịp lật trang.
Bảng mốc của CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cập nhật năm 2022 ghi ở 18 tháng trẻ cùng người lớn xem vài trang sách, ở 24 tháng trẻ chỉ vào hình trong sách khi được hỏi. Đó là mức độ thật của tuổi này: vài trang, không phải trọn quyển. Bài này hướng dẫn cách chọn sách, một quy trình đọc đơn giản, các câu hỏi hợp tuổi, tình huống thường gặp và những gì không cần làm.
Vì sao sách tranh giúp trẻ nói, và vì sao không phải đọc chữ
Khi bạn ngồi cùng con xem một trang sách, cả hai cùng nhìn vào một thứ. Các nhà nghiên cứu ngôn ngữ trẻ em gọi đó là sự chú ý chung, và đây là lúc trẻ học từ mới nhanh nhất: con đang nhìn con mèo, bạn nói "mèo", từ gắn ngay vào hình. Trong sinh hoạt hằng ngày, khoảnh khắc như vậy diễn ra rải rác; sách tranh tạo ra chúng liên tục trong vài phút.
Sách cũng mang đến những từ ít gặp trong nhà. Một gia đình ở thành phố có thể ít nói "con trâu", "cái thuyền", "đám mây" trong bữa cơm, nhưng một quyển sách tranh có thể đưa cả ba vào trong một buổi tối.
Tuy vậy, đọc nguyên văn chữ trong sách thường không hợp với bé dưới 2 tuổi. Câu văn dài, nhịp đều, con không có lượt để chen vào. Cách hiệu quả hơn được gọi là đọc đối thoại: người lớn hỏi, chờ, đáp lại điều con làm, mở rộng thêm một chút. Con không ngồi nghe mà tham gia.
Đọc sách không phải để dạy con đọc chữ. Ở tuổi này mục tiêu là lời nói, sự gắn bó và thói quen thích sách, không phải nhận mặt chữ. Thẻ chữ, bảng chữ cái không thay được cuộc trò chuyện quanh một bức tranh.
Chọn sách theo từng chặng tuổi
Không cần sách đắt hay bộ sách đủ chủ đề. Vài quyển phù hợp, đọc đi đọc lại, có ích hơn một kệ đầy. Bảng dưới gợi ý đặc điểm sách cho từng chặng:
| Tuổi | Sách hợp | Con thường làm |
|---|---|---|
| 12–15 tháng | Bìa cứng, trang dày, mỗi trang một hình to rõ trên nền đơn giản, đồ vật quen trong nhà | Lật trang, vỗ vào hình, cho sách vào miệng |
| 15–18 tháng | Hình con vật, xe cộ, đồ ăn quen; sách có tiếng kêu để người lớn bắt chước | Chỉ vào hình khi được hỏi, bắt chước tiếng kêu |
| 18–24 tháng | Mỗi trang một cảnh đơn giản có người làm việc quen như ăn, tắm, ngủ, chơi | Gọi tên vài hình, xem lại quyển quen nhiều lần |
| Gần 2 tuổi | Câu chuyện rất ngắn có lặp lại, có nhân vật làm một việc rồi một việc khác | Nói từ cuối câu quen, chỉ vào chi tiết nhỏ |
Sách bằng tiếng mẹ đẻ của gia đình là tốt nhất, vì người lớn đọc tự nhiên và giàu cảm xúc hơn. Nếu nhà dùng hai thứ tiếng, mỗi người đọc bằng tiếng mình nói thoải mái nhất.
Một lần đọc năm phút, từng bước
Quy trình dưới đây áp dụng được cho hầu hết sách tranh. Bạn không cần làm đủ mọi bước ở mọi trang; con bỏ đi là xong.
- Ngồi cạnh hoặc cho con ngồi lòng, cầm sách sao cho cả hai cùng nhìn thấy, để con tự lật trang.
- Chờ con nhìn vào một hình. Đừng vội chỉ hình bạn chọn.
- Gọi tên thứ con đang nhìn bằng một hai từ: "Con vịt. Vịt bơi."
- Hỏi một câu ngắn hợp tuổi: với bé 15 tháng là "con vịt đâu?", với bé gần 2 tuổi là "con vịt đang làm gì?".
- Chờ khoảng năm giây. Con chỉ, phát âm, hay nhìn bạn đều được tính là trả lời.
- Đáp lại và thêm một chút: con nói "vịt", bạn nói "đúng rồi, vịt vàng, vịt bơi".
- Lật trang khi con muốn, kể cả khi chưa nói hết trang đó. Dừng khi con quay đi.
Năm phút là đủ. Ba lần năm phút rải trong ngày có ích hơn một lần mười lăm phút mà con phải ngồi yên. Đọc lại một quyển cả chục lần không phải nhàm chán với trẻ: lần lặp lại giúp con đoán trước được, và đoán trước được thì dám nói.
Câu hỏi hợp từng tuổi
Quanh 12 đến 15 tháng: câu "đâu". "Quả bóng đâu?", "Mèo đâu?" Con trả lời bằng cách chỉ hoặc vỗ vào hình. Bạn chưa cần hỏi "đây là cái gì" vì con chưa có từ để đáp.
Quanh 15 đến 18 tháng: bắt chước tiếng. "Con bò kêu thế nào?" Tiếng kêu dễ nói hơn tên con vật, và con thích được người lớn làm theo mình.
Quanh 18 đến 24 tháng: câu "cái gì". "Đây là cái gì?" khi chỉ vào hình quen. Nếu con chưa nói, bạn nói giúp rồi chuyển sang hình khác, không hỏi lại nhiều lần.
Gần 2 tuổi: câu "làm gì". "Em bé đang làm gì?" Con có thể đáp "ăn", "ngủ", hay ghép hai từ "bé ăn". Đây là bước nối giữa gọi tên và nói câu.
Mọi tuổi: nối với đời thật. "Con mèo này giống con mèo nhà bà nhỉ." Liên hệ hình trong sách với thứ con biết giúp từ nhớ lâu hơn.
Tránh câu hỏi kiểm tra. Hỏi để trò chuyện, không phải để chấm. Nếu con không đáp, đó không phải lỗi; bạn trả lời giúp và đi tiếp.
Những tình huống hay gặp và cách xoay
Con giật sách, lật vèo vèo. Bé dưới 18 tháng thích lật trang hơn xem hình. Cho con lật, bạn nói một từ cho mỗi trang con dừng lại. Sách bìa cứng chịu được việc này.
Con chỉ muốn đúng một quyển. Đọc lại không sao. Bạn có thể đổi cách đọc: hôm nay hỏi màu, hôm sau hỏi tiếng kêu, hôm sau tìm chi tiết nhỏ.
Con bỏ đi sau hai trang. Đó là độ dài tập trung bình thường của tuổi này. Để sách ở chỗ con với tới, con sẽ tự mang lại khi muốn.
Ông bà đọc khác bố mẹ. Không cần thống nhất cách đọc. Mỗi người đọc theo cách của mình đều cho con thêm từ, thêm giọng nói, thêm cách kể.
Con chỉ chịu xem trên điện thoại. Sách giấy có lợi thế là người lớn và trẻ cùng điều khiển nhịp. Bắt đầu bằng sách có hình con thích, đọc lúc con đã thư giãn, ví dụ sau bữa tối.
Tự làm một quyển sách tranh từ ảnh gia đình
Quyển sách được bé một đến hai tuổi yêu thích nhất nhiều khi không mua ở đâu cả, mà là quyển có ảnh của chính con và người thân. Làm như sau, mất khoảng một buổi tối:
- In mười đến mười lăm tấm ảnh rõ mặt người thân, con vật nuôi, đồ vật quen của con: chiếc cốc, đôi dép, chiếc xe đẩy, cái cổng nhà.
- Dán mỗi ảnh lên một tấm bìa cứng, mỗi trang một ảnh, nền trơn.
- Bọc từng trang bằng túi nhựa trong hoặc băng dính trong để chịu được tay và miệng con.
- Đục lỗ, buộc các trang bằng dây mềm hoặc khoen to, kiểm tra không có cạnh sắc, không có phần nhỏ rời ra.
- Khi xem cùng con, gọi tên và nói một câu về mỗi ảnh: "Bà nội. Bà đang tưới cây."
- Thêm trang mới khi có chuyện mới: chuyến về quê, em bé mới sinh, chiếc áo mới.
Sách ảnh gia đình có hai cái lợi mà sách mua không có: con biết từng người, từng vật trong đó, nên con dễ chỉ và dễ gọi tên; và ông bà ở xa có thể "có mặt" mỗi tối. Với trẻ sắp có em hay sắp đổi người trông, một quyển như vậy cũng giúp con chuẩn bị cho thay đổi.
Không có sách vẫn kể chuyện được
Có những ngày không ai còn sức ngồi đọc, hoặc đang ở ngoài đường không mang sách. Bé một đến hai tuổi vẫn học được từ những câu chuyện ngắn bạn kể về chính ngày hôm đó. Lúc tắm xong, bạn kể lại: "Sáng nay con đi chợ với bà. Con thấy con gà. Gà kêu ò ó o." Ba câu, nhịp chậm, có một âm thanh vui để con bắt chước.
Bạn cũng có thể "đọc" những thứ quanh mình như đọc tranh: chiếc xe buýt đi qua, con chó nằm ở góc sân, cây khế có quả. Cách làm giống hệt với sách: chờ con nhìn, gọi tên, hỏi một câu ngắn, chờ, đáp lại và thêm một từ.
Kể chuyện kiểu này đặc biệt hợp với ông bà, những người kể chuyện giỏi nhưng có thể không quen cầm sách tranh. Một câu chuyện ngắn về con trâu ngày xưa ông chăn, kể đi kể lại, có giá trị không kém một quyển sách đẹp.
Bài hát và vè có nhịp cũng là một dạng sách không cần giấy. Trẻ tuổi này thường thuộc từ cuối của câu hát trước khi nói được câu riêng; bạn hát rồi dừng ở từ cuối, chờ con điền.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Đọc sách cũng là một cơ hội quan sát con. Những dấu hiệu sau nên được nói với bác sĩ, kể cả khi con có vẻ khoẻ mạnh mọi mặt khác:
- Con mất kỹ năng đã có, như trước chỉ vào hình được nay không, trước bắt chước tiếng kêu nay thôi.
- Quanh 18 tháng con không cùng người lớn nhìn vào sách, không nhìn theo khi bạn chỉ vào hình.
- Quanh 24 tháng con không chỉ vào hình quen khi được hỏi.
- Con không quay lại khi được gọi tên, không phản ứng với giọng đọc thay đổi.
- Con hiếm khi nhìn mặt người đọc hay chia sẻ niềm vui bằng ánh mắt.
- Con ít hoặc không phát ra âm thanh, không có từ nào ở tuổi các bảng mốc ghi trẻ đã nói.
Mang theo quyển sách con thích tới buổi khám. Nhiều bác sĩ dùng sách tranh để quan sát trẻ chỉ tay, nhìn và nói, và con thường thoải mái hơn khi có đồ quen.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tháng thì bắt đầu đọc sách được?
Có thể bắt đầu từ rất sớm, ngay khi con nhìn được hình tương phản. Ở tuổi 1 đến 2, đọc sách là trò chuyện về hình, chỉ vài trang mỗi lần. Bảng mốc 18 tháng ghi con cùng người lớn xem vài trang sách.
Bé 1 tuổi không chịu ngồi yên nghe đọc sách phải làm sao?
Bé tuổi này hiếm khi ngồi yên lâu. Bạn để con lật trang, đọc khi con đang thư giãn, chỉ vài trang, và để sách ở chỗ con tự lấy được. Ngồi yên nghe hết quyển không phải mục tiêu ở tuổi này.
Mỗi ngày nên đọc sách cho bé bao lâu?
Không có con số cố định. Vài lần ngắn, mỗi lần vài phút rải trong ngày thường hợp hơn một lần dài. Điều quan trọng là đều đặn và vui, chứ không phải đủ phút.
Có nên đọc đúng chữ trong sách cho trẻ dưới 2 tuổi không?
Có thể đọc khi câu ngắn, nhịp vui, nhưng với phần lớn sách, trò chuyện về hình hợp hơn. Bạn hỏi, chờ con chỉ hoặc nói, rồi đáp lại và thêm một từ, để con có lượt tham gia.
Sách tranh có nhạc, có nút bấm có tốt hơn không?
Không nhất thiết. Nút bấm dễ làm con chú ý vào âm thanh thay vì hình và lời người lớn. Sách giấy đơn giản cùng giọng đọc của người thân thường giúp trò chuyện nhiều hơn.
Đọc sách bằng tiếng Anh cho bé có được không?
Được, nếu người đọc nói tiếng đó thoải mái. Trẻ học lời nói tốt nhất từ người nói tự nhiên, giàu cảm xúc. Nếu tiếng Anh của bạn gượng, đọc bằng tiếng mẹ đẻ sẽ có ích hơn cho con.