Từ khoảng 15 đến 24 tháng, nhiều trẻ đòi tự làm những việc người lớn vẫn làm cho mình: tự cởi tất, xỏ tay vào áo, mang dép ra cửa, cất đồ chơi vào hộp, lau bàn bằng khăn. Đây là bước phát triển bình thường, và bảng mốc của CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cập nhật năm 2022 ghi rõ ở 18 tháng trẻ giúp mặc đồ bằng cách xỏ tay vào ống áo hay nhấc chân, và bắt chước người lớn làm việc nhà.
Câu "để con, để con" ở tuổi này dễ làm người lớn sốt ruột, vì để con làm thì lâu và bừa. Nhưng mỗi lần con tự làm là một lần con tập tay, tập hiểu lời, tập tự tin. Bài này liệt kê những việc nhỏ hợp từng chặng tuổi, cách chia việc để con thành công, những chỗ người lớn hay làm ngược, và dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi.
Vì sao trẻ một đến hai tuổi đòi tự làm
Khoảng giữa năm thứ hai, trẻ bắt đầu nhận ra mình là một người riêng, có thể làm cho điều gì đó xảy ra. Đi được, leo được, cầm được thìa, và bây giờ con muốn dùng những khả năng đó. Đòi tự làm là cách con thử xem mình làm được tới đâu.
Con cũng học bằng cách bắt chước. Con thấy mẹ quét nhà, bố phơi đồ, bà nhặt rau mỗi ngày; với con, đó là những việc thú vị nhất trong nhà. Khi con giành chổi, con không phá mà đang muốn được làm như người lớn.
Vì kỹ năng chưa theo kịp ý muốn, con hay bực khi không làm được: tất không chịu tuột, nắp hộp không chịu mở. Những cơn bực ngắn đó là bình thường. Cách người lớn phản ứng trước những cơn ăn vạ dài hơn ở tuổi lên hai được bàn trong chuyên mục cảm xúc và hành vi; ở đây trọng tâm là làm sao cho việc vừa sức để con ít phải bực.
Một điều đáng nhớ: con muốn tự làm không có nghĩa là con muốn làm một mình. Con vẫn cần người lớn ở bên, chờ, làm mẫu, và giúp phần khó.
Mức độ đòi tự làm cũng khác nhau giữa các trẻ. Có bé giành thìa từ 14 tháng, có bé tới gần 2 tuổi vẫn thích được giúp. Cả hai đều bình thường; tính cách mỗi trẻ khác nhau. Điều cần để ý không phải con đòi nhiều hay ít, mà là con có tham gia khi được mời, có bắt chước người lớn, có thêm việc mới qua từng tháng hay không.
Việc nhỏ hợp từng chặng tuổi
Bảng sau gợi ý việc nhỏ trẻ thường làm được hoặc đang tập ở từng chặng. Không phải con nào cũng làm đủ; mỗi trẻ thích một số việc hơn việc khác.
| Chặng | Việc con có thể làm | Người lớn giúp phần |
|---|---|---|
| 12–15 tháng | Đưa đồ cho người lớn khi được chìa tay, bỏ đồ vào rổ, giơ tay khi cởi áo | Gần như tất cả, con chỉ góp một động tác |
| 15–18 tháng | Kéo tất ra phần cuối, xỏ tay vào ống áo, mang dép tới cửa, chìa tay để rửa | Bắt đầu và kết thúc mỗi việc |
| 18–21 tháng | Cất đồ chơi vào hộp theo lời dặn, lau bàn bằng khăn, bỏ tã đã dùng vào thùng | Nhắc từng bước, làm mẫu |
| 21–24 tháng | Cởi quần chun rộng, đội mũ, kéo khoá xuống khi có người kéo đầu khoá, rửa tay khi có người mở vòi | Phần cần lực hay khéo như cài cúc, mở nắp chặt |
Tự mặc, cởi đồ đơn giản hoàn chỉnh hơn là mốc của tuổi 2 đến 3. Trước đó, mỗi phần con góp vào đều được tính. Nếu con sinh non, tính theo tuổi hiệu chỉnh.
Cởi tất, xỏ áo: chia một việc thành từng bước nhỏ
Cách hiệu quả nhất để con thành công là để con làm bước cuối trước, thay vì bước đầu. Ví dụ với việc cởi tất:
- Người lớn kéo tất xuống tới gót chân.
- Để con kéo phần còn lại khỏi mũi chân và tự cầm chiếc tất.
- Khen ngắn: "Con cởi được rồi." Con có cảm giác hoàn thành.
- Sau vài ngày, người lớn chỉ kéo tới giữa bàn chân, con làm phần dài hơn.
- Dần dần con tự làm cả từ cổ chân.
- Áp dụng cùng cách với áo: người lớn chui đầu áo, con xỏ tay; người lớn kéo khoá tới gần cuối, con kéo nốt.
Cách dạy ngược từ bước cuối là kỹ thuật quen thuộc khi hướng dẫn kỹ năng tự phục vụ cho trẻ, vì con luôn kết thúc bằng thành công. Ngược lại, để con làm bước đầu rồi người lớn làm tiếp thường khiến con thấy việc bị giành mất.
Chọn đồ cũng giúp con nhiều: tất cổ rộng, áo cổ rộng hoặc có cúc bấm ở vai, quần chun lưng mềm, dép quai dán thay vì dép cài. Những bộ đồ như vậy cho con nhiều lần thành công hơn hẳn đồ chật, đồ nhiều cúc.
Giúp việc nhà: con làm được nhiều hơn bạn nghĩ
Việc nhà là trò chơi bắt chước mà trẻ một đến hai tuổi yêu thích. Một số việc an toàn, vừa sức:
- Bỏ quần áo bẩn vào giỏ, lấy quần áo khô từ giỏ đưa cho người lớn gấp.
- Lau bàn, lau ghế bằng khăn ẩm nhỏ sau bữa ăn.
- Cất thìa nhựa, bát nhựa vào ngăn thấp.
- Tưới cây bằng bình nhỏ ít nước, có người lớn đi cùng.
- Mang dép của từng người tới cửa khi chuẩn bị đi ra ngoài.
- Nhặt rác nhỏ khô bỏ vào thùng, như vỏ giấy kẹo.
- Đẩy chổi nhỏ khi người lớn quét nhà.
Những việc nên tránh: bất cứ việc gì gần bếp đang nóng, nước sôi, dao kéo, hoá chất tẩy rửa, cửa sổ, ban công. Con có thể đứng xem từ chỗ an toàn và được giao một việc "phụ" bên cạnh. Kết quả việc con làm không quan trọng; bàn có thể vẫn chưa sạch, nhưng con đã học làm theo lời dặn, phối hợp tay và cảm thấy mình có ích.
Những chỗ người lớn hay làm ngược
Làm hộ vì vội. Buổi sáng gấp, người lớn mặc đồ cho con thật nhanh. Không sao, nhưng nên dành những lúc không vội, như buổi tối hay cuối tuần, để con tự làm phần của mình.
Sửa lại ngay trước mặt con. Con vừa cất khối vào hộp, người lớn đổ ra xếp lại cho ngay ngắn. Con hiểu rằng việc mình làm không được tính. Nếu cần sửa, sửa lúc con không có mặt.
Khen quá mức. "Giỏi quá, thông minh quá" sau mỗi việc nhỏ. Lời ghi nhận cụ thể như "con cất xe vào hộp rồi" có ích hơn lời khen chung.
Giao việc quá khó. Cài cúc áo, buộc dây giày là việc của tuổi lớn hơn nhiều. Giao việc vượt sức làm con bực và bỏ cuộc.
Đòi con làm khi con mệt, đói, buồn ngủ. Những lúc đó con chỉ cần được chăm. Tập tự làm vào lúc con thoải mái.
So sánh với anh chị. "Anh hồi bằng con đã tự mặc áo rồi" không giúp con làm nhanh hơn, chỉ làm con thấy mình kém.
Cho con chọn trong hai: tự lập mà không thành giằng co
Hai lựa chọn, cả hai đều được. "Con mặc áo xanh hay áo vàng?" Con được quyết định, còn người lớn vẫn giữ việc chính là con phải mặc áo. Không hỏi câu mở như "con muốn mặc gì?", vì con chưa xử lý được quá nhiều lựa chọn.
Chọn cách làm, không chọn có làm hay không. "Con muốn tự đi ra xe hay bố bế?" thay vì "mình về nhé?". Câu hỏi có không dễ nhận câu trả lời "không".
Đưa vật thật để con chỉ. Bé dưới 2 tuổi chọn dễ hơn khi nhìn thấy hai món đồ trong hai tay bạn. Con chỉ hoặc cầm là đã trả lời.
Giữ lời khi con đã chọn. Con chọn áo vàng mà áo vàng đang bẩn thì đừng đưa ra lựa chọn đó. Chỉ hỏi những gì bạn sẵn lòng làm theo.
Không biến mọi việc thành lựa chọn. Những việc an toàn như ngồi ghế ô tô, nắm tay qua đường không có lựa chọn. Bạn nói ngắn, bình tĩnh và làm.
Sắp xếp nhà vừa tầm con
Con tự làm được hay không phụ thuộc nhiều vào việc đồ đạc có ở tầm với của con không. Một vài thay đổi nhỏ:
- Một móc treo thấp gần cửa để con tự treo mũ, túi nhỏ của mình.
- Một giỏ hay kệ thấp cho đồ chơi, mỗi loại một hộp, có ít đồ để con dễ cất.
- Một bậc kê vững trước bồn rửa tay để con với tới vòi khi có người lớn bên cạnh.
- Một ngăn kéo thấp chứa vài bộ quần áo của con để sáng sáng con chọn giữa hai chiếc áo.
- Chiếc ghế nhỏ ở chỗ thay giày để con ngồi tự cởi tất, cởi dép.
- Khăn lau nhỏ treo ở tầm thấp trong bếp để con tự lấy khi làm đổ nước.
Tình huống giả định: nhà bé Tôm ở TP Hồ Chí Minh khá chật. Bố Tôm chỉ treo thêm một móc thấp cạnh cửa và đặt một chiếc ghế đẩu nhựa. Sau một tháng, mỗi lần đi chơi về, Tôm 20 tháng tự ngồi xuống ghế, kéo dép ra, treo mũ lên móc. Không cần nhà rộng; chỉ cần đồ đặt ở đúng chỗ.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Mỗi trẻ thích tự làm ở mức khác nhau. Những dấu hiệu sau là lý do nói chuyện với bác sĩ, không phải tự kết luận:
- Con mất kỹ năng đã có, như trước giơ tay khi cởi áo, trước tự bốc ăn, nay không làm nữa.
- Quanh 18 tháng con không giúp gì khi mặc đồ, không xỏ tay, không nhấc chân dù được nhắc và làm mẫu.
- Con không bắt chước bất kỳ việc gì người lớn làm.
- Con không làm theo lời dặn một bước nào ở tuổi 18 tháng trở đi.
- Con có vẻ yếu một bên tay hoặc chân, hay ngã nhiều hơn hẳn so với trước.
- Con hay bực dữ dội, kéo dài, tự đập đầu hay cắn mình mỗi khi không làm được việc.
Câu nên hỏi bác sĩ: "Các kỹ năng tự phục vụ của con có hợp tuổi không?", "Nhà nên tập thêm gì?". Nếu cần đánh giá sâu hơn, bác sĩ sẽ giới thiệu nơi phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi bắt đầu tự mặc quần áo?
Trẻ bắt đầu giúp mặc đồ quanh 18 tháng bằng cách xỏ tay, nhấc chân, theo bảng CDC và AAP năm 2022. Tự mặc, cởi đồ đơn giản hoàn chỉnh hơn thường ở tuổi 2 đến 3, còn cài cúc nhỏ, buộc dây thì muộn hơn nữa.
Bé 18 tháng hay giành làm mọi việc có phải bướng không?
Không. Đòi tự làm là một bước phát triển bình thường khi con thấy mình có thể làm điều gì đó xảy ra. Bạn chia việc nhỏ cho vừa sức và để con làm bước cuối để con có cảm giác thành công.
Có nên cho trẻ 1 tuổi làm việc nhà không?
Có, với những việc an toàn và rất nhỏ như bỏ đồ vào giỏ, lau bàn bằng khăn ẩm, mang dép tới cửa. Mục tiêu là con tập tay, tập hiểu lời và thấy mình có ích, không phải việc được làm xong.
Con tự làm chậm quá, làm hộ có sao không?
Làm hộ lúc vội không sao. Điều quan trọng là trong ngày vẫn có những lúc không vội để con tự làm phần của mình. Nếu mọi việc đều được làm hộ, con mất cơ hội tập.
Bé 2 tuổi chưa tự cởi được quần có chậm không?
Thường là không. Nhiều bé quanh 2 tuổi mới tập cởi quần chun rộng, còn quần chật hay có khoá thì khó hơn nhiều. Bạn chọn đồ rộng, dễ cởi và để con làm bước cuối.
Có nên thưởng kẹo khi bé tự làm được việc không?
Không cần. Cảm giác tự làm được và lời ghi nhận cụ thể của người lớn đã là phần thưởng đủ cho trẻ tuổi này. Thưởng bằng đồ ăn dễ biến việc nhỏ thành cuộc mặc cả.