Ở 13 tháng, phần lớn trẻ đang ở quãng chuyển từ vịn đi sang tự bước: có bé đã đi được vài bước một mình, có bé vẫn men theo ghế, và cả hai đều nằm trong khoảng bình thường. Về lời nói, trẻ hiểu nhiều hơn hẳn những gì trẻ nói được: biết tên mình, hiểu "không", làm theo câu ngắn có kèm cử chỉ, và thường có một vài tiếng gọi có chủ ý như "ba", "mẹ".
Tháng thứ mười ba không phải một mốc kiểm tra riêng trong các bảng theo dõi. Bảng mốc của CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cập nhật năm 2022 đặt điểm nhìn ở 12 tháng và 15 tháng, nên bé 13 tháng nằm giữa hai bảng đó. Phần dưới đây xếp lại những gì thường thấy ở tuổi này, những thứ cha mẹ hay lo không cần thiết, cách chơi trong nhà hằng ngày và những dấu hiệu nên đưa con đi hỏi bác sĩ nhi sớm, không cần chờ. Nếu con sinh non, bạn tính theo tuổi hiệu chỉnh, tức trừ đi số tuần sinh sớm.
Bé 13 tháng thường làm được gì ở từng mặt
Bảng sau gom các việc hay thấy ở trẻ quanh 12 đến 15 tháng. Đây là những gì nhiều trẻ đang làm hoặc đang tập, không phải danh sách mọi trẻ phải đủ. Một bé có thể đi nhanh mà nói chậm, bé khác thì ngược lại; điều đáng nhìn là con có đang tiến lên theo từng tuần hay không.
| Mặt phát triển | Hay thấy quanh 13 tháng | Đang tập, có thể chưa có |
|---|---|---|
| Vận động thô | Vịn đứng dậy, đi men theo ghế, đứng một mình vài giây, có bé đi vài bước tự do | Đi vững nhiều bước, cúi nhặt đồ rồi đứng lên không vịn |
| Vận động tinh | Nhón đồ nhỏ bằng ngón cái và ngón trỏ, bỏ đồ vào hộp rồi lấy ra, đập hai món vào nhau | Chồng hai khối, lật vài trang sách bìa cứng |
| Hiểu lời | Quay lại khi nghe tên, hiểu "không", nhìn về đồ quen khi được gọi tên | Làm theo câu ngắn không cần chỉ tay |
| Nói và cử chỉ | Vẫy tay chào, gọi "ba", "mẹ" có chủ ý, bập bẹ nhiều âm có ngữ điệu | Thêm một hai từ khác ngoài ba mẹ, chỉ tay để đòi |
| Nhận thức | Tìm đồ vừa thấy bị giấu, bắt chước động tác người lớn | Dùng đồ đúng cách: áp lược lên đầu, đưa cốc lên miệng |
| Cảm xúc | Bám người quen, e dè người lạ, thích ú oà | Chủ động đem đồ khoe với người lớn |
Khi đọc bảng, bạn đừng đếm ô. Hãy hỏi con đang ở cột nào nhiều hơn và tháng sau có nhích sang cột bên phải không. Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em của Bộ Y tế cũng có trang ghi mốc phát triển; ghi ngày con làm được việc mới vào đó giúp lần khám sau bác sĩ có dữ liệu thật thay vì trí nhớ.
Bước đi đầu tiên: khoảng bình thường rộng hơn bạn nghĩ
Câu hỏi hay gặp nhất ở tuổi này là "con 13 tháng chưa đi được có sao không". Nghiên cứu đa trung tâm về chuẩn tăng trưởng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO Multicentre Growth Reference Study) theo dõi trẻ khoẻ mạnh ở sáu nước và thấy cửa sổ trẻ tự đi được một mình trải từ khoảng 8 tháng tới khoảng 17 đến 18 tháng. Nghĩa là một bé 13 tháng còn vịn ghế đang ở ngay giữa khoảng đó, không trễ.
Điều quan trọng hơn ngày bước đầu tiên là chất lượng của những gì con đang làm: con có vịn đứng dậy được không, có dồn trọng lượng lên hai chân đều nhau không, có men từ ghế này sang ghế kia không. Một bé men đi tự tin chỉ còn thiếu can đảm buông tay; bé đó thường tự bước trong vài tuần tới vài tháng.
Ví dụ giả định: bé Bông 13 tháng đi men quanh sofa rất nhanh, nhưng hễ mẹ buông tay là ngồi phịch xuống. Mẹ Bông không cần dắt hai tay con đi khắp nhà. Cách hiệu quả hơn là đặt hai món đồ con thích cách nhau một khoảng ngắn để con tự xoay người, tự chuyển tay. Con sẽ tự nới khoảng cách khi thấy an toàn.
Ở tuổi này không nên dùng xe tập đi có bánh xe. Đây là khuyến cáo an toàn chung của các hội nhi khoa vì xe giúp trẻ lao nhanh tới cầu thang, bếp và vật nóng, trong khi không giúp trẻ đi sớm hơn. Giày cũng chưa cần trong nhà: chân trần trên sàn sạch giúp con cảm nhận mặt đất và giữ thăng bằng tốt hơn.
Lời nói ở 13 tháng: hiểu trước, nói sau
Hiểu nhiều hơn nói là bình thường. Bé 13 tháng có thể hiểu hàng chục từ quen trong nhà nhưng chỉ nói được một hai tiếng. Bạn nhận ra điều đó khi nói "đi lấy giày nào" và con nhìn về phía tủ giày, hay nghe "ông về rồi" và con quay ra cửa.
Tiếng "ba", "mẹ" có chủ ý mới đáng đếm. Ở 8 đến 9 tháng nhiều bé đã bập bẹ "ba ba ba", nhưng đó là chơi âm. Ở tuổi này điều cần để ý là con có gọi đúng người hay không, ví dụ chỉ gọi "mẹ" khi muốn mẹ bế.
Cử chỉ là một phần của ngôn ngữ. Vẫy tay chào, lắc đầu, giơ tay đòi bế, chỉ tay về thứ con muốn đều là giao tiếp. Một bé chưa nói nhiều nhưng dùng cử chỉ phong phú đang đi đúng hướng.
Âm thanh có ngữ điệu như đang nói chuyện. Nhiều bé "nói" một tràng nghe như câu, lên giọng xuống giọng mà không rõ tiếng nào. Đó là con tập nhịp của tiếng mẹ đẻ; bạn đáp lại như đang trò chuyện thật, chờ con "nói" tiếp.
Cách giúp đơn giản nhất là gọi tên đúng lúc. Khi con chỉ vào quả chuối, bạn nói "chuối, quả chuối" rồi mới đưa. Nói ngắn, chậm, nhắc lại hai lần, đúng lúc con đang chú ý vào vật đó. Không cần ép con nhắc lại trước khi được đưa đồ, vì việc ép dễ biến lúc nói thành lúc căng thẳng.
Một buổi chiều chơi cùng bé 13 tháng trong nhà
Không cần đồ chơi đắt tiền hay lịch học. Trẻ tuổi này học qua những việc lặp lại với người lớn quen. Dưới đây là các trò dùng đồ có sẵn, mỗi trò vài phút, đổi khi con chán:
- Bỏ vào, đổ ra: một rổ nhựa và vài chiếc thìa gỗ, nắp hộp to. Con bỏ từng món vào, dốc ra, lặp lại hàng chục lần. Việc lặp lại đó là con đang học nhân quả và phối hợp tay mắt.
- Ú oà với khăn: giấu đồ chơi dưới khăn mỏng khi con đang nhìn. Bé 13 tháng thường lật khăn tìm được; khi con đã giỏi, giấu dưới một trong hai chiếc khăn.
- Đi men có mục tiêu: xếp ghế đẩu, sofa, bàn thấp thành đường men an toàn, đặt đồ con thích ở cuối đường.
- Gọi tên đồ trong nhà: bế con đi vòng quanh, chạm và gọi tên: "cửa", "đèn", "cây". Dừng lại ở thứ con chỉ vào.
- Hát kèm động tác: bài hát có vỗ tay, xoè tay, chỉ mũi. Con chưa hát được nhưng sẽ bắt chước động tác trước.
- Xem sách tranh bìa cứng: một hai trang mỗi lần, chỉ vào hình và gọi tên; con muốn lật nhanh thì cứ để con lật.
Màn hình ở tuổi này theo khuyến nghị chung là tránh, trừ gọi video với người thân. Nếu trong nhà có tivi bật làm nền, chỉ cần tắt lúc chơi với con; không cần tự trách vì những lúc đã lỡ. Thời gian ăn ngủ cụ thể theo tháng không nằm trong phạm vi bài này.
Những điều cha mẹ hay lo nhưng thường không cần
Con chưa đi trong khi con nhà hàng xóm đã chạy. Mỗi trẻ có nhịp riêng; khoảng WHO đã cho thấy chênh lệch nhiều tháng giữa các trẻ khoẻ mạnh. So sánh chỉ làm bạn sốt ruột và dễ ép con tập quá sức.
Con bỏ qua giai đoạn bò. Một số trẻ trườn, lết mông hoặc đứng vịn luôn mà không bò bằng tay và gối. Nếu con vẫn di chuyển được bằng cách nào đó, dùng cả hai bên người đều nhau và tiến dần lên đứng, thường không đáng lo.
Con hay ngã. Trẻ mới tập đi ngã nhiều lần mỗi ngày là phần tất yếu của việc học thăng bằng. Việc của người lớn là dọn góc nhọn, chặn cầu thang, không phải giữ con khỏi ngã mọi lúc.
Con đi kiễng chân thỉnh thoảng. Trẻ mới đi đôi khi nhón chân khi phấn khích. Điều cần để ý là con có đặt được cả bàn chân xuống khi đứng yên và đi chậm hay không; nếu luôn luôn chỉ đi bằng mũi chân thì nên hỏi bác sĩ.
Con chỉ nói một hai tiếng. Ở 13 tháng, số từ nói ra còn ít là thường gặp. Điều đáng theo dõi là con có hiểu lời, có quay lại khi được gọi, có dùng cử chỉ để giao tiếp hay không.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Những dấu hiệu dưới đây không phải để tự kết luận con có vấn đề gì. Chúng là lý do để đặt lịch khám sớm thay vì chờ, vì nếu cần hỗ trợ thì bắt đầu sớm luôn tốt hơn:
- Con mất một kỹ năng đã từng làm được, ví dụ trước biết vẫy tay, gọi mẹ, nay không còn. Đây là dấu hiệu cần khám sớm ở bất kỳ tuổi nào.
- Con không quay lại hoặc không phản ứng khi được gọi tên, khi có tiếng động lớn sau lưng.
- Con chưa vịn đứng được, hoặc chân tay một bên dùng ít hẳn so với bên kia.
- Con không dùng cử chỉ nào để giao tiếp: không vẫy tay, không chỉ, không giơ tay đòi bế.
- Con không nhìn theo khi bạn chỉ về một vật, hoặc ít nhìn vào mặt người thân.
- Bạn có cảm giác bất an kéo dài về con, dù không nói rõ được vì sao. Cảm nhận của người chăm con hằng ngày là thông tin có giá trị.
Khi đi khám, bạn mang theo sổ theo dõi sức khoẻ, ghi sẵn ngày con làm được các việc chính, và nếu được thì quay vài đoạn video ngắn cảnh con đi men, con chơi, con phản ứng khi được gọi. Bác sĩ thường đánh giá tốt hơn khi thấy con ở nhà, vì trong phòng khám trẻ hay rụt rè.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 13 tháng chưa biết đi có phải chậm không?
Thường là không. Theo nghiên cứu chuẩn tăng trưởng của WHO, trẻ khoẻ mạnh tự đi một mình trong khoảng từ 8 tới khoảng 17 đến 18 tháng. Nếu con đã vịn đứng và đi men tốt, nhiều khả năng con đang trên đường tự bước.
Bé 13 tháng nói được mấy từ là bình thường?
Nhiều bé ở tuổi này có một vài tiếng có nghĩa như ba, mẹ, và hiểu được nhiều từ hơn hẳn. Không có con số cố định cho mọi trẻ; điều quan trọng là con hiểu lời, quay lại khi được gọi và dùng cử chỉ để giao tiếp.
Có nên cho bé 13 tháng đi giày trong nhà không?
Trong nhà sàn sạch và không trơn thì chân trần thường tốt hơn, vì con cảm nhận mặt đất và giữ thăng bằng dễ hơn. Khi ra ngoài, chọn giày mềm, đế mỏng, vừa chân để bảo vệ bàn chân.
Có nên dắt hai tay bé đi nhiều để con nhanh biết đi không?
Dắt một lúc cho vui thì không sao, nhưng dắt quá nhiều không làm con đi sớm hơn. Con cần tự tìm thăng bằng bằng cách vịn, buông, ngã và đứng dậy. Đường đi men an toàn có ích hơn việc dắt liên tục.
Trẻ sinh non 13 tháng thì so mốc thế nào?
Trẻ sinh non nên được so theo tuổi hiệu chỉnh, tức tuổi thật trừ đi số tuần sinh sớm, thường cho tới khoảng 2 tuổi. Bé sinh sớm hai tháng thì ở 13 tháng nên so với mốc của trẻ khoảng 11 tháng. Bác sĩ theo dõi sẽ hướng dẫn cụ thể.
Bé 13 tháng có được xem điện thoại không?
Khuyến nghị chung cho trẻ dưới 18 tháng là tránh màn hình, trừ gọi video với người thân. Lý do là trẻ tuổi này học lời nói chủ yếu qua trò chuyện qua lại với người thật, điều mà màn hình không thay được.