Trẻ dưới 3 tuổi học nói chủ yếu qua những lượt lời qua lại với người thật: bé phát ra âm thanh, cử chỉ hay một từ, người lớn đáp lại đúng điều bé đang quan tâm, rồi chờ bé đáp tiếp. Số lượt qua lại như vậy mỗi ngày có ích hơn tổng số lời bé nghe được, và chúng diễn ra được trong việc nhà bình thường, không cần giờ học riêng.
Bài này gom sáu thói quen nói chuyện mà cha mẹ, ông bà, người trông trẻ đều làm được: đi theo điều bé chú ý, chờ cho bé lượt, tường thuật việc đang làm, hỏi ít mà nhận xét nhiều, tắt âm thanh nền, và dùng các việc lặp lại mỗi ngày làm “lớp học”. Mỗi phần có ví dụ ở nhà, chỗ hay sai và cách tự kiểm. Cuối bài là dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi, vì nói chuyện tốt không thay được việc đi khám khi bé chưa đạt mốc.
Thói quen 1: đi theo điều bé đang chú ý
Bé học từ nhanh nhất khi từ đó gắn với thứ bé đang nhìn, đang cầm, đang muốn. Nếu bé đang say mê con kiến trên bậc thềm mà bạn lại chỉ vào bông hoa và nói “hoa đẹp quá”, bé phải chuyển chú ý mới nghe được từ của bạn. Còn nếu bạn ngồi xuống cạnh bé và nói “kiến, con kiến bò, kiến đi đâu đấy”, từ “kiến” rơi đúng vào chỗ bé đang mở lòng nhất.
Thực hành rất đơn giản: trước khi nói, nhìn xem bé đang nhìn gì. Ngồi xuống ngang tầm bé, mặt đối mặt nếu được, để bé thấy môi và nét mặt bạn. Rồi nói về đúng thứ đó, câu ngắn. Nếu bé đổi sang thứ khác, bạn đổi theo.
Chỗ hay sai: người lớn có “bài” muốn dạy, như màu sắc, con số, và cố kéo bé về bài đó. Không sai khi có mục tiêu, nhưng hãy lồng mục tiêu vào thứ bé đang thích: bé thích xe thì nói “xe đỏ, xe xanh”. Cách tự kiểm: trong mười phút chơi, đếm xem bao nhiêu lần bạn nói về thứ bé chọn, bao nhiêu lần về thứ bạn chọn. Nếu phần bạn chọn nhiều hơn, lần sau đổi lại. Đi theo bé không có nghĩa là để bé làm mọi thứ; những giới hạn an toàn vẫn giữ nguyên, bạn chỉ chọn nói về điều bé quan tâm trong phạm vi đó, ví dụ bé muốn sờ ổ điện thì bạn bế bé ra và nói về cái đèn bé vừa nhìn thấy.
Thói quen 2: chờ, để bé có lượt
Đếm thầm tới năm. Sau khi nói một câu hay hỏi một câu, đếm thầm một, hai, ba, bốn, năm trước khi nói tiếp. Với người lớn, năm giây im lặng dài như cả phút, nhưng bé nhỏ cần chừng đó thời gian để chuẩn bị và phát ra âm thanh.
Chờ bằng nét mặt. Nhìn bé, nhướng mày nhẹ, nghiêng đầu như đang đợi. Đây là tín hiệu “đến lượt con” mà bé hiểu rất sớm.
Chấp nhận mọi kiểu lượt. Bé đáp bằng một âm, một cử chỉ, một cái nhìn cũng là một lượt. Bạn đáp lại lượt đó như bé vừa nói một câu: “à, con chỉ cái quạt, quạt quay”.
Đừng điền vào chỗ trống quá sớm. Nhiều người lớn sợ bé bị “bí”, nên vội nói hộ. Bé mất cơ hội thử. Nếu sau năm giây bé chưa đáp, bạn làm mẫu một lần rồi chờ tiếp, không ép.
Tự kiểm bằng cách đếm lượt. Thử ghi âm năm phút chơi với bé rồi nghe lại: có bao nhiêu lần bé lên tiếng sau khi bạn dừng? Lần đầu làm, nhiều cha mẹ ngạc nhiên vì mình nói gần như kín cả năm phút.
Thói quen 3: tường thuật thay vì im lặng làm việc
Khi bạn làm việc nhà cạnh bé, nói ra điều bạn đang làm và điều bé đang làm, bằng câu ngắn. Có hai kiểu: nói về việc của mình, và nói về việc của bé. Bảng dưới là ví dụ cho những việc lặp lại mỗi ngày.
| Việc trong ngày | Nói về việc của mình | Nói về việc của bé |
|---|---|---|
| Nấu cơm | “Mẹ rửa rau. Rau ướt. Mẹ cắt rau” | “Con cầm cái thìa. Con gõ, cạch cạch” |
| Phơi đồ | “Ba giũ áo. Ba treo áo lên” | “Con đưa ba cái tất. Tất của con” |
| Tắm | “Bà xả nước. Nước ấm” | “Con vỗ nước. Nước bắn tung toé” |
| Mặc đồ | “Mẹ lấy áo. Áo màu vàng” | “Con xỏ tay. Tay chui ra rồi” |
| Đi dạo | “Bà mở cổng. Mình đi chợ” | “Con nhìn con chó. Chó vẫy đuôi” |
Chỗ hay sai là tường thuật không ngừng như đài phát thanh. Bé cần khoảng lặng để đáp. Mỗi việc nói vài câu, rồi dừng, nhìn bé. Tường thuật hợp nhất với bé đang ở giai đoạn một từ đến hai từ; khi bé đã nói câu, bạn chuyển dần sang trò chuyện qua lại nhiều hơn.
Một cách tự kiểm đơn giản: chọn một việc như phơi đồ, làm có tường thuật trong một tuần. Để ý xem bé có bắt đầu nói những từ bạn hay dùng trong việc đó không, như “áo”, “treo”, “ướt”. Nếu có, bạn đã thấy tường thuật hoạt động với con mình, và có thể mở sang việc khác.
Thói quen 4: hỏi ít, nhận xét nhiều
Câu hỏi kiểu kiểm tra (“cái gì đây?”, “màu gì?”, “con gì kêu meo meo?”) là thói quen rất phổ biến. Hỏi thỉnh thoảng thì vui, nhưng hỏi liên tục biến cuộc chơi thành buổi kiểm tra, và bé hay im lặng khi biết mình đang bị hỏi bài. Thử đổi bớt câu hỏi thành câu nhận xét và câu mời.
- Thay “cái gì đây?” bằng “ồ, cái xẻng! Xẻng xúc cát”, rồi chờ.
- Thay “con đang làm gì đấy?” bằng “con đang xếp khối cao quá”, rồi chờ bé kể tiếp.
- Dùng câu hỏi thật, khi bạn thật sự không biết câu trả lời: “con muốn đọc sách nào?”, “gấu đói chưa nhỉ?”.
- Dùng câu hỏi lựa chọn cho bé ít từ: “sữa hay nước?”. Bé chỉ cần chọn và có sẵn từ để nói.
- Với bé đã nói câu, dùng câu hỏi mở: “rồi sao nữa?”, “con nghĩ con mèo đi đâu?”.
Tự kiểm: trong một bữa ăn, đếm số câu hỏi kiểm tra bạn nói. Nếu nhiều hơn số câu nhận xét, lần sau thử đảo tỉ lệ. Quan sát xem bé có nói nhiều hơn không. Đừng lo phải bỏ hẳn câu hỏi; câu hỏi thật, đúng lúc, vẫn là một phần tự nhiên của trò chuyện.
Thói quen 5: tắt âm thanh nền, hạn chế màn hình
Tivi bật làm nền cả ngày dù không ai xem là chuyện phổ biến ở nhiều gia đình. Âm thanh nền làm người lớn nói với bé ít hơn và làm bé khó nghe tách lời nói của người thật. Thử tắt tivi, nhạc nền vào những lúc chơi, ăn, tắm với bé; bạn sẽ thấy nhà yên hơn và bé nghe giọng bạn rõ hơn.
Về màn hình, khuyến nghị chung của các tổ chức nhi khoa là trẻ dưới khoảng 18–24 tháng không nên dùng màn hình, trừ gọi video với người thân; trẻ 2 đến 5 tuổi nếu xem thì giới hạn thời gian, chọn nội dung chất lượng và có người lớn xem cùng, nói chuyện về điều đang xem. Trẻ nhỏ học từ qua video kém hơn nhiều so với qua người thật, vì video không chờ bé đáp và không đi theo điều bé chú ý.
Điều này không nhằm phán xét. Có những lúc người lớn cần mười lăm phút để nấu cơm hay làm việc, và mỗi gia đình có hoàn cảnh riêng. Cách thực tế là giảm dần: chọn một hai khung giờ trong ngày “không màn hình”, như bữa ăn và trước khi ngủ, rồi mở rộng khi đã quen. Người lớn cũng cất điện thoại khi chơi với bé, vì bé để ý ánh mắt của người lớn rất rõ.
Thói quen 6: biến việc lặp lại mỗi ngày thành bài học không tên
Bé thích sự lặp lại, và chính sự lặp lại giúp bé học ngôn ngữ. Những việc diễn ra mỗi ngày như thức dậy, thay tã, ăn, tắm, đi ngủ là cơ hội tốt nhất, vì bé biết trước chuyện gì sắp đến nên dễ đoán và dễ đáp. Bạn dùng cùng những câu ngắn cho cùng việc, mỗi ngày: “tắm thôi, cởi áo, vào chậu, nước ấm”.
Sau một thời gian, thử dừng ở một chỗ quen và chờ bé điền: “cởi…” rồi dừng, bé nói “áo”. Hoặc làm “sai” một cách vui: đội tất lên đầu bé, chờ bé cười và phản đối “không!”, “chân!”. Bé thích phát hiện người lớn làm sai và đó là động lực để lên tiếng.
Một gia đình ở Hải Phòng có bé Na 26 tháng nói khá ít. Bà, người trông Na ban ngày, chọn ba việc: ăn sáng, tắm, dạo sân chung cư, mỗi việc dùng một bộ câu cố định. Bà không có “giờ học”, chỉ làm đúng mấy câu đó mỗi ngày và chờ. Sau một tháng, Na tự nói “tắm”, “nước ấm”, “đi chơi” trước khi bà kịp nói. Lặp lại không nhàm với bé, chỉ nhàm với người lớn.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Nói chuyện tốt ở nhà là nền tảng, nhưng không thay được đánh giá chuyên môn khi bé chưa đạt mốc. Các dấu hiệu dưới đây là lý do đi khám sớm. Trẻ sinh non tính theo tuổi hiệu chỉnh.
- Mất kỹ năng đã có: lời nói, cử chỉ, giao tiếp bằng mắt, nụ cười.
- Bé ít đáp lại khi được nói chuyện, ít quay lại khi được gọi tên.
- Khoảng 12 tháng chưa có cử chỉ như vẫy tay, giơ tay đòi bế.
- Khoảng 18 tháng chưa có vài từ, chưa chỉ tay để khoe.
- Khoảng 2 tuổi chưa ghép hai từ; khoảng 3 tuổi chưa trò chuyện qua lại được vài lượt.
- Sau một hai tháng áp dụng đều các thói quen trên mà bé gần như không tăng thêm từ hay cử chỉ nào.
Câu nên hỏi bác sĩ: “Con có cần kiểm tra thính lực không?”, “Ở nhà cả nhà nên ưu tiên điều gì?”, “Nếu cần đánh giá ngôn ngữ, nên làm ở đâu và chờ bao lâu?”. Trong lúc chờ, cứ tiếp tục các thói quen trên; chúng có ích cho mọi bé.
Câu hỏi thường gặp
Có cần dành giờ riêng để dạy con nói mỗi ngày không?
Không bắt buộc. Trẻ dưới 3 tuổi học nói tốt nhất trong việc thật: ăn, tắm, mặc đồ, đi dạo. Nếu có thể, dành thêm mười phút chơi theo ý bé không điện thoại thì tốt, nhưng điều quan trọng hơn là nhiều lượt qua lại ngắn rải đều trong ngày.
Nói chuyện với bé bằng giọng trẻ con có làm bé nói ngọng không?
Giọng chậm, cao, ngữ điệu rõ khi nói với em bé thường thu hút bé và có ích. Điều nên tránh là cố ý nói sai từ theo kiểu ngọng của bé. Cứ dùng từ đúng, câu ngắn, nói chậm và rõ, bé sẽ có mẫu chuẩn để bắt chước.
Ông bà trông cháu cả ngày ít nói chuyện thì làm sao?
Bạn có thể chia sẻ với ông bà vài thói quen dễ làm như tường thuật việc đang làm và chờ bé đáp, chọn hai ba việc cố định mỗi ngày. Ông bà thường rất sẵn lòng khi được giải thích lý do, nhất là khi thấy cháu nói thêm từ mới.
Cho bé xem video thiếu nhi có người nói nhiều có giúp bé nói không?
Trẻ nhỏ học từ qua video kém hơn nhiều so với qua người thật, vì video không chờ bé đáp. Khuyến nghị chung là trẻ dưới khoảng 18 đến 24 tháng không dùng màn hình trừ gọi video với người thân, và trẻ lớn hơn nên xem cùng người lớn.
Bé không thích nói chuyện, chỉ thích chơi một mình thì có sao?
Có bé thích chơi độc lập một lúc, đó là bình thường. Nhưng nếu bé gần như luôn tránh tương tác, ít nhìn mặt, ít chia sẻ sự chú ý, ít đáp khi được gọi, hãy kể với bác sĩ nhi để được đánh giá.
Đã làm đủ cách ở nhà mà bé vẫn nói ít thì nên làm gì?
Nếu sau một hai tháng áp dụng đều mà bé vẫn chưa đạt mốc của tuổi mình, hãy đi khám. Không có nghĩa là bạn làm chưa tốt; một số bé cần hỗ trợ chuyên môn như kiểm tra thính lực hay đánh giá ngôn ngữ để biết nên giúp thế nào.