Trẻ có thể bắt đầu nằm sấp chơi ngay từ những ngày đầu sau sinh, chỉ khi bé thức và có người lớn trông, mỗi lần vài phút, nhiều lần trong ngày, rồi tăng dần theo tuần. Hướng dẫn của WHO năm 2019 về vận động cho trẻ dưới năm tuổi khuyên trẻ chưa biết bò nên có ít nhất ba mươi phút nằm sấp mỗi ngày, cộng dồn từ nhiều lần ngắn, trong lúc thức.
Nằm sấp chơi, nhiều tài liệu gọi là tummy time, giúp bé luyện cơ cổ, vai, lưng và cánh tay, chuẩn bị cho các mốc như chống tay, lẫy, ngồi, bò, và giúp hạn chế đầu bẹp một bên do nằm ngửa nhiều. Khi ngủ, bé vẫn luôn phải đặt nằm ngửa. Phần dưới đây đi từ thời lượng theo tuổi đến các tư thế cho bé hay khóc, chỗ người lớn hay sai và khi nào nên hỏi bác sĩ nhi.
Vì sao bé cần nằm sấp lúc thức khi ngủ lại phải nằm ngửa
Đặt trẻ nằm ngửa khi ngủ là khuyến nghị an toàn được Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ và nhiều cơ quan y tế đưa ra từ lâu, vì giảm nguy cơ tử vong đột ngột khi ngủ. Cha mẹ làm đúng điều này, và kết quả là bé dành rất nhiều thời gian nằm ngửa. Khi nằm ngửa, bé ít phải dùng cơ cổ và vai để nâng đầu, phía sau đầu lại chịu sức ép lâu ở một chỗ.
Nằm sấp lúc thức bù vào chỗ thiếu đó. Khi nằm sấp, muốn nhìn thấy gì bé phải nhấc đầu lên, dần dần chống khuỷu tay, rồi chống thẳng tay. Mỗi lần như vậy là một lần luyện cơ cổ, vai, lưng, tay theo đúng trình tự mà các mốc vận động sau này cần. Bé cũng được nhìn thế giới từ một góc khác, thấy sàn nhà, chân người, đồ vật ở ngang tầm.
Hai việc này không mâu thuẫn mà bổ sung cho nhau: ngủ thì nằm ngửa, thức thì có lúc nằm sấp. Câu dễ nhớ để dặn người trông bé: "Ngửa để ngủ, sấp để chơi, chơi thì phải có người ngồi cạnh."
Một chuyện nhỏ ở nhà bé Bống cho thấy điều này: bé sáu tuần, ngủ ngửa rất ngoan, nhưng cả ngày gần như chỉ nằm nôi hoặc được bế. Mẹ để ý thấy phía sau đầu bé bằng dần và bé chỉ thích quay sang bên cửa sổ. Sau hai tuần thêm những lần nằm sấp ngắn trên ngực bố mỗi tối và đổi hướng đặt nôi, bé quay đầu cả hai bên, nâng đầu cũng lâu hơn.
Bao nhiêu là đủ: thời lượng gợi ý theo tuổi
Mốc ba mươi phút mỗi ngày của WHO là tổng cộng dồn cho trẻ chưa bò. Cách đi đến đó thay đổi theo tuổi. Bảng dưới đây là gợi ý hay dùng, không phải đồng hồ bấm giờ.
| Tuổi | Mỗi lần | Gợi ý trong ngày | Bé thường làm gì |
|---|---|---|---|
| Tuần đầu đến 1 tháng | Một đến vài phút | Hai đến ba lần mỗi ngày, tăng dần; nằm sấp trên ngực người lớn cũng tính | Quay mặt sang bên, nhấc đầu được một chút |
| 1 đến 2 tháng | Vài phút, lâu dần khi bé chịu | Nhiều lần ngắn, sau mỗi lần thay tã khi bé tỉnh | Ngóc đầu lên trong chốc lát |
| 2 đến 3 tháng | Vài phút đến lâu hơn | Cộng dồn hướng tới khoảng ba mươi phút trong ngày | Nâng đầu cao hơn, bắt đầu chống khuỷu tay |
| Từ 3 tháng trở đi | Tuỳ bé, có bé chơi khá lâu | Ít nhất ba mươi phút cộng dồn, nhiều hơn càng tốt nếu bé thích | Chống cẳng tay, nhìn quanh, vươn tay về đồ vật |
Nếu hôm nay bé chỉ chịu được tổng cộng mười phút, đó vẫn là mười phút có ích. Đừng biến nằm sấp thành chỉ tiêu phải đạt; tăng dần theo phản ứng của bé sẽ bền hơn ép một lần dài đến khi bé khóc.
Năm tư thế nằm sấp cho bé hay khóc khi đặt xuống sàn
Rất nhiều bé phản đối nằm sấp trên sàn trong những tuần đầu, nhất là khi không quen. Không cần bắt đầu từ sàn. Thử lần lượt các tư thế dưới đây, từ dễ đến khó.
- Trên ngực bạn: bạn nằm ngửa hoặc ngả lưng nửa nằm, đặt bé nằm sấp trên ngực, mặt bé hướng về mặt bạn. Bé muốn nhìn bạn sẽ tự nâng đầu. Đây là tư thế dễ nhất cho tuần đầu.
- Ngang đùi: bạn ngồi, đặt bé nằm sấp ngang qua hai đùi, một tay giữ nhẹ lưng bé, tay kia xoa lưng hoặc cầm đồ chơi trước mặt bé.
- Bế sấp trên cẳng tay: bé nằm sấp dọc theo cẳng tay bạn, đầu tựa phía khuỷu, tay kia đỡ dưới bụng. Bạn đi chậm quanh nhà, bé nhìn xuống sàn và nâng đầu.
- Trên một chiếc khăn cuộn dưới ngực: trên sàn, đặt một khăn tắm cuộn tròn dưới ngực và nách bé, hai tay bé đặt phía trước. Ngực được nâng nhẹ giúp bé nhấc đầu dễ hơn. Chỉ dùng khi có bạn ngồi ngay cạnh.
- Trên sàn, bạn nằm đối diện: bạn nằm sấp ngang tầm mắt bé, nói chuyện, làm mặt cười, hoặc đặt một chiếc gương nhỏ không vỡ trước mặt bé.
Mỗi khi bé quen một tư thế, chuyển dần sang tư thế sau. Nếu bé khóc ngay khi vừa đặt xuống, quay lại tư thế trước một vài ngày rồi thử lại. Tiến chậm nhưng đều sẽ nhanh hơn ép rồi để bé sợ.
Chọn thời điểm: lúc nào bé dễ chịu nằm sấp nhất
Sau khi thay tã, lúc bé tỉnh. Đây là thời điểm hợp lý nhất vì bé đã nằm sẵn trên mặt phẳng, đang thức và thường dễ chịu. Gắn nằm sấp vào thói quen thay tã giúp bạn không phải nhớ.
Không ngay sau bữa bú no. Bụng căng đè xuống mặt sàn dễ làm bé trớ và khó chịu. Chờ một lúc sau bú, hoặc cho bé nằm sấp trước bữa khi bé chưa quá đói.
Rải đều trong ngày thay vì dồn một buổi. Ba mươi phút cộng dồn đạt dễ nhất khi chia thành mười lần ngắn rải từ sáng đến tối. Nhà có nhiều người chăm thì mỗi người nhận vài lần trong ca của mình, không ai phải cố một lần thật lâu.
Không lúc bé đã mệt, ngáp, dụi mắt. Bé mệt thì đặt kiểu gì cũng khóc. Nằm sấp trong lúc bé sắp ngủ chỉ làm bé gắn nằm sấp với cảm giác khó chịu.
Ngắn mà vui hơn dài mà khóc. Dừng khi bé bắt đầu cáu, trước khi bé gào khóc. Kết thúc một lần nằm sấp bằng việc bế lên, cười, khen, để lần sau bé dễ hợp tác hơn.
Chỗ người lớn hay sai và vì sao
Chờ bé "cứng cổ" rồi mới cho nằm sấp. Đây là lẫn lộn nhân quả. Bé cứng cổ nhờ được nằm sấp, không phải ngược lại. Chờ đến ba bốn tháng mới bắt đầu thì bé vừa yếu cơ hơn vừa phản đối mạnh hơn vì chưa quen.
Đặt bé nằm sấp rồi đi làm việc khác. Bé nằm sấp một mình dễ úp mặt vào mặt nệm, lại có thể trườn hay lật bất ngờ. Ngoài chuyện an toàn, bé cũng chán nhanh khi không có ai trước mặt. Thời gian nằm sấp có giá trị nhất khi có một khuôn mặt ngang tầm mắt bé.
Đếm phút và ép bé đủ giờ. Ép bé nằm khi đã khóc to không làm cơ khoẻ nhanh hơn mà làm bé ghét tư thế này lâu hơn. Đếm theo lần vui vẻ trong ngày có ích hơn đếm phút.
Coi địu, ghế tựa là đủ vận động. Bé được địu hay ngồi ghế tựa nhiều giờ thì ít có cơ hội tự nâng đầu và chống tay. Những thứ này tiện cho người lớn, nhưng không thay được thời gian bé nằm trên sàn.
Kê gối mềm dưới ngực bé. Gối mềm lún, mặt bé dễ úp vào. Nếu muốn nâng ngực, dùng khăn tắm cuộn chặt và chỉ khi bạn đang ngồi ngay cạnh.
An toàn khi cho bé nằm sấp: những điều không được bỏ qua
Nằm sấp chơi chỉ có lợi khi an toàn. Những điều dưới đây không phải là gợi ý mà là điều kiện.
- Luôn có người lớn tỉnh táo ở ngay cạnh, mắt nhìn bé. Không để bé nằm sấp một mình dù chỉ vài phút để đi lấy đồ.
- Nếu bé ngủ thiếp đi khi đang nằm sấp, lật bé nằm ngửa và chuyển về chỗ ngủ an toàn.
- Dùng mặt phẳng chắc như sàn có thảm mỏng, tấm nệm chơi. Không cho nằm sấp trên nệm mềm lún, gối, sofa hay giường người lớn có chăn gối quanh.
- Không đặt bé nằm sấp trên chỗ cao như bàn, giường không có thành; bé có thể trườn hay lật bất ngờ.
- Dọn đồ nhỏ, dây, túi ni lông khỏi tầm tay bé trước khi đặt xuống.
- Nếu dùng khăn cuộn dưới ngực, chỉ dùng khi đang chơi và có người trông, cất đi khi kết thúc.
Những điều này cũng nên dặn kỹ ông bà và người trông trẻ, vì người chăm ban ngày thường là người cho bé nằm sấp nhiều nhất.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Nhiều bé ghét nằm sấp mà vẫn hoàn toàn bình thường. Nhưng có vài dấu hiệu nên được bác sĩ nhi xem:
- Đến khoảng hai tháng tuổi (tuổi hiệu chỉnh nếu sinh non) bé vẫn không nhấc đầu chút nào khi nằm sấp.
- Bé luôn quay đầu về một phía, gần như không quay được sang phía kia, hoặc cổ có vẻ cứng, nghiêng đầu cố định.
- Đầu bé bẹp rõ một bên hoặc mặt có vẻ lệch, dù đã đổi tư thế và tăng thời gian nằm sấp.
- Bé dùng một tay chống còn tay kia gần như không dùng.
- Bé khó thở, tím tái, hoặc khóc thét như đau mỗi khi nằm sấp.
- Bé từng nâng đầu được rồi lại không làm được nữa. Mất kỹ năng đã có cần được khám.
Mang theo vài đoạn ghi lại bằng điện thoại cảnh bé nằm sấp ở nhà giúp bác sĩ thấy đúng cái bạn thấy, vì ở phòng khám bé thường mệt hoặc lạ chỗ. Nếu bé sinh non hay từng nằm viện dài ngày, hỏi luôn bác sĩ xem nên bắt đầu nằm sấp từ khi nào và có cần lưu ý riêng gì không, vì một số bé cần được hướng dẫn cụ thể hơn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh nằm sấp từ khi nào?
Có thể bắt đầu từ những ngày đầu sau khi về nhà, khi bé thức và có người lớn trông. Tuần đầu chỉ cần vài phút mỗi lần, hai ba lần trong ngày, nằm sấp trên ngực bố mẹ cũng được tính. Khi ngủ thì luôn đặt bé nằm ngửa.
Mỗi ngày cho bé nằm sấp bao lâu là đủ?
Hướng dẫn của WHO năm 2019 khuyên trẻ chưa biết bò có ít nhất ba mươi phút nằm sấp mỗi ngày, cộng dồn từ nhiều lần ngắn. Với bé vài tuần tuổi, đi dần đến con số đó qua nhiều lần vài phút là hợp lý hơn ép một lần dài.
Bé khóc khi nằm sấp thì có nên bỏ không?
Không nên bỏ hẳn mà nên đổi cách. Thử cho bé nằm sấp trên ngực bạn, ngang đùi hay bế sấp trên cẳng tay, chọn lúc bé tỉnh và không quá no, kết thúc trước khi bé gào khóc. Phần lớn bé quen dần sau vài tuần.
Cho bé nằm sấp ngủ có giúp bé cứng cổ nhanh không?
Không. Ngủ nằm sấp làm tăng nguy cơ tử vong đột ngột khi ngủ ở trẻ nhỏ, nên khuyến nghị an toàn là luôn đặt bé nằm ngửa khi ngủ. Việc luyện cơ cổ nên làm qua nằm sấp chơi lúc bé thức và có người trông.
Đầu bé bị bẹp một bên phải làm sao?
Tăng thời gian nằm sấp khi thức, đổi tay bế, đổi hướng đặt bé trong nôi để bé quay đầu luân phiên, hạn chế để bé nằm lâu trong ghế tựa. Nếu đầu bẹp rõ, mặt có vẻ lệch hay bé chỉ quay được một bên, hãy hỏi bác sĩ nhi.
Nằm sấp trên ngực bố mẹ có tính là tummy time không?
Có. Với bé những tuần đầu, nằm sấp trên ngực người lớn đang thức là cách dễ nhất, bé vẫn phải nâng đầu để nhìn mặt bạn. Lưu ý người lớn phải tỉnh táo; nếu bạn thấy buồn ngủ thì đặt bé nằm ngửa vào chỗ ngủ riêng.