GiaiDoan.comGiai Đoạn
Ngôn ngữ và giao tiếp

Nên đọc sách cho trẻ từ mấy tháng: cách đọc thay đổi theo từng tuổi từ 0 đến 5

Có thể đọc sách tranh cho trẻ từ những tháng đầu. Cách đọc đổi theo tuổi: nhìn tranh, gọi tên, hỏi đáp, kể lại. Chọn sách, đọc kiểu đối thoại và chỗ hay sai.

Father sitting cross-legged on a bedroom floor rug beside a low wooden shelf, toddler on his lap holding a closed picture book, both seen from behind, warm evening lamp glow

Bạn có thể bắt đầu đọc sách tranh cho con từ những tháng đầu đời; điều thay đổi theo tuổi là cách đọc: dưới 6 tháng bé nghe giọng và nhìn hình tương phản, khoảng 6–12 tháng bé sờ, cầm, nhìn tranh khi được gọi tên, khoảng 1–2 tuổi bé chỉ tranh và nói từ, từ 2–3 tuổi bé trả lời câu hỏi và kể lại. Đọc sách là một trong những cách đều đặn nhất để trẻ nghe từ mới, vì sách đưa vào nhà những thứ không có trong sinh hoạt hằng ngày.

Các tổ chức nhi khoa, trong đó có Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ, khuyến khích cha mẹ đọc to cho con từ khi còn nhỏ như một phần của chăm sóc phát triển. Theo bảng mốc CDC/AAP 2022, khoảng 2 tuổi trẻ chỉ vào tranh trong sách khi được hỏi, khoảng 30 tháng gọi tên thứ trong sách khi người lớn chỉ và hỏi, khoảng 5 tuổi trả lời được câu hỏi đơn giản về câu chuyện vừa nghe. Bài này hướng dẫn cách đọc theo tuổi, chọn sách, đọc kiểu đối thoại, những chỗ hay sai, và khi nào nên hỏi bác sĩ.

Cách đọc thay đổi theo tuổi

Bảng dưới gợi ý điều bé thường làm với sách ở từng khoảng tuổi và việc người lớn nên làm. Bé ở ranh giới hai hàng thì kết hợp cả hai.

Khoảng tuổiBé thường làm gì với sáchNgười lớn nên làm gì
0–6 thángNhìn hình đậm, tương phản; nghe giọng; chưa theo nội dungÔm bé, đọc chậm bằng giọng ấm, ngừng khi bé quay đi
6–12 thángCầm, đưa sách vào miệng, vỗ tay lên tranh, lật lung tungChọn sách vải, sách bìa cứng; gọi tên tranh bé đang vỗ
12–18 thángLật trang (nhiều trang cùng lúc), chỉ tranh, phát âm theoHỏi “con mèo đâu?”, chờ bé chỉ; làm tiếng kêu con vật
18–24 thángChỉ tranh khi được hỏi, nói từ, đòi đọc lại một cuốn nhiều lầnĐọc lại cùng cuốn; dừng để bé nói từ quen
2–3 tuổiGọi tên tranh, trả lời “ai, cái gì”, nhắc lại câu quen trong truyệnHỏi mở, nối truyện với đời thật của bé
3–5 tuổiKể lại, đoán chuyện gì xảy ra, hỏi “tại sao”Hỏi “rồi sao nữa”, để bé kể bằng lời của mình

Không cần đọc đúng chữ trong sách, nhất là với bé dưới 2 tuổi. Phần chữ thường dài hơn sức chú ý của bé; nói về tranh bằng câu ngắn của bạn có ích hơn đọc hết trang. Khi bé lớn hơn, bạn đọc theo chữ nhiều dần.

Đọc kiểu đối thoại: bốn bước cho bé từ khoảng 18 tháng

Đọc đối thoại nghĩa là biến việc đọc thành cuộc trò chuyện, bé không chỉ ngồi nghe mà cùng “đọc” với bạn. Cách này hợp từ khi bé bắt đầu chỉ tranh và nói từ. Ví dụ với một trang có con vịt bơi trong ao.

  1. Mời bé lên tiếng. Chỉ vào tranh và hỏi: “con gì đây?”. Nếu bé chưa nói, bạn hỏi kiểu dễ hơn: “con vịt đâu?” để bé chỉ.
  2. Đáp lại điều bé nói. Bé nói “vịt”, bạn đáp “đúng rồi, con vịt”. Bé chỉ đúng, bạn reo “con vịt đây!”.
  3. Nói rộng thêm một chút. “Con vịt bơi. Vịt bơi trong ao”. Thêm một từ hay một ý, không thêm cả đoạn.
  4. Lặp lại để bé thử. Lần sau tới trang này, dừng và chờ: “con vịt…”, để bé nói “bơi”. Bé không nói thì bạn nói, không sao.

Với bé 3 tuổi trở lên, câu hỏi khó hơn: “sao con vịt lại vội?”, “nếu là con thì con làm gì?”, “hôm trước mình thấy vịt ở đâu nhỉ?”. Câu hỏi nối truyện với đời thật giúp bé dùng từ trong sách để nói về chính mình. Đừng biến mỗi trang thành chuỗi câu hỏi; vài câu trên một cuốn là đủ, phần còn lại cứ đọc cho vui.

Chọn sách theo tuổi, không cần sách đắt

Sách cho trẻ nhỏ không cần nhiều. Năm bảy cuốn hợp tuổi, đọc đi đọc lại, có giá trị hơn một kệ đầy sách hiếm khi mở. Một vài gợi ý khi chọn:

  • Dưới 1 tuổi: sách vải, sách bìa cứng dày, góc bo tròn, hình lớn rõ, ít chi tiết, màu tương phản. Sách để bé cầm, gặm, ném mà không hỏng.
  • 1–2 tuổi: sách tranh vật quen (con vật, đồ ăn, đồ dùng, xe cộ), mỗi trang một hai thứ; sách có vần, câu lặp lại; sách lật mở cửa sổ nhỏ để bé tìm.
  • 2–3 tuổi: truyện ngắn có một chuỗi sự việc đơn giản, nhân vật quen như bé đi ngủ, đi tắm, đi chơi; sách về cảm xúc với hình khuôn mặt rõ.
  • 3–5 tuổi: truyện có vấn đề và cách giải quyết, truyện cổ tích ngắn, sách khám phá thiên nhiên đơn giản, sách không lời để bé tự kể.
  • Sách tự làm: dán ảnh người thân, ảnh đồ vật trong nhà vào vài tờ bìa, đục lỗ buộc dây. Bé rất thích sách có ông bà, ba mẹ, con mèo của nhà mình.
  • Thư viện và trao đổi: mượn sách ở thư viện, đổi sách với gia đình khác giúp có sách mới mà không tốn kém.

Sách có nút bấm phát tiếng không cần thiết; tiếng do người lớn làm khi đọc tương tác tốt hơn. Sách nên hợp với ngôn ngữ cả nhà dùng, kể cả khi gia đình song ngữ.

Những chỗ hay sai khi đọc sách với bé nhỏ

Bắt bé ngồi yên nghe hết cuốn. Bé dưới 2 tuổi tập trung vào sách được vài phút là bình thường. Bé bò đi rồi quay lại, lật lung tung, chỉ thích một trang, đều được. Đọc ba phút mà bé vui có ích hơn mười phút bé vùng vằng.

Đọc như đọc bản tin. Giọng đều đều, nhanh, không ngừng. Bé cần giọng có lên xuống, có tiếng kêu, có khoảng dừng để chờ bé.

Chán khi bé đòi đọc lại một cuốn. Đọc đi đọc lại cùng cuốn là cách bé học: bé đoán trước được, nói theo được, và cảm thấy giỏi. Người lớn chán, bé thì không.

Biến đọc sách thành giờ học chữ. Với trẻ dưới 5 tuổi, mục tiêu của đọc sách là ngôn ngữ, trí tưởng tượng và gắn bó, không phải nhận mặt chữ. Chỉ từng chữ bắt bé đọc theo dễ làm bé chán sách.

Chỉ đọc lúc ngủ. Đọc trước khi ngủ là thói quen đẹp, nhưng lúc bé buồn ngủ cũng là lúc bé ít đáp nhất. Thêm một lần đọc ban ngày khi bé tỉnh táo, bé sẽ nói nhiều hơn.

Thay sách bằng sách điện tử trên màn hình. Với trẻ nhỏ, khuyến nghị chung là hạn chế màn hình; sách giấy có người lớn đọc cùng giữ được sự tương tác mà màn hình dễ làm mất.

Bé không chịu ngồi nghe đọc: một tuần thử lại

Bé Gạo 20 tháng, ở TP Hồ Chí Minh, cứ thấy mẹ mở sách là bò đi chỗ khác. Mẹ nghĩ con không thích sách. Thật ra Gạo chỉ không thích kiểu đọc lúc đó: ngồi trên ghế, mẹ đọc chữ dài, sách có quá nhiều chi tiết trên một trang.

Mẹ thử thay đổi trong một tuần. Chọn một cuốn bìa cứng về con vật, mỗi trang một con. Không đọc chữ, chỉ chỉ tranh và làm tiếng kêu. Đọc trên sàn, để Gạo tự lật. Đọc ở nơi Gạo đang chơi thay vì gọi Gạo lại. Khi Gạo bò đi, mẹ vẫn tiếp tục kêu “ò ó o” to hơn, Gạo quay lại xem. Mỗi lần chỉ hai ba phút.

Đến cuối tuần, Gạo tự mang cuốn sách tới chỗ mẹ, chỉ vào con gà và nói “o o”. Không phải bé nào cũng đổi nhanh như vậy, nhưng ví dụ cho thấy việc bé không chịu ngồi nghe thường là chuyện cách đọc và chọn sách, không phải bé “không thích sách”. Nếu bé không quan tâm tới tranh, không chỉ, không nhìn theo khi bạn chỉ, kèm các dấu hiệu khác ở mục dưới, đó là chuyện nên kể với bác sĩ.

Kể chuyện không cần sách: đồng dao, hát ru, chuyện của nhà mình

Không phải gia đình nào cũng có nhiều sách, và không phải người trông bé nào cũng quen đọc. Kể chuyện bằng miệng mang lại nhiều điều giống đọc sách: bé nghe từ mới, nghe câu dài hơn lời nói thường ngày, và tập theo dõi một chuỗi sự việc. Ông bà thường là người kể chuyện giỏi, với những bài đồng dao, câu hát ru, truyện cổ tích đã thuộc từ lâu.

Đồng dao có vần và nhịp đều nên bé nhỏ rất dễ nhớ. Sau vài lần, bạn dừng ở cuối câu để bé điền tiếng cuối, như cách làm với sách quen. Hát ru có giai điệu chậm, giúp bé nghe rõ từng tiếng. Với bé từ hai tuổi trở lên, chuyện của chính nhà mình là thứ bé thích nhất: “hồi con còn bé xíu, có lần con mèo nhảy lên bàn…”, hay kể lại việc hôm nay theo thứ tự: sáng đi chợ, trưa ăn cơm, chiều ra sân chơi.

Một cách làm hay là để bé cùng kể. Bạn bắt đầu “ngày xưa có một chú mèo…”, rồi hỏi “chú mèo đi đâu nhỉ?”, bé nói gì thì câu chuyện đi theo hướng đó. Câu chuyện có thể vô lý, không sao cả; điều bé học được là dùng lời để tạo ra một chuỗi sự việc. Đây cũng là cách để người lớn không quen đọc sách vẫn giúp bé làm giàu ngôn ngữ mỗi ngày.

Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi

Cách bé tương tác với sách có thể gợi ý về ngôn ngữ và giao tiếp, nhưng không dùng để chẩn đoán. Các dấu hiệu dưới đây là lý do đi khám sớm. Trẻ sinh non tính theo tuổi hiệu chỉnh.

  • Mất kỹ năng đã có: bé từng chỉ tranh, từng nói từ khi đọc sách, rồi ngưng hẳn.
  • Khoảng 15–18 tháng không nhìn theo khi bạn chỉ vào tranh và gọi tên, chưa chỉ tay để khoe.
  • Khoảng 2 tuổi chưa chỉ được tranh khi được hỏi “con mèo đâu?”.
  • Khoảng 30 tháng chưa gọi tên được thứ gì trong sách khi được chỉ và hỏi.
  • Bé có vẻ không nghe rõ, hay ghé sát người đọc, hay hỏi lại.
  • Bé khó nhìn tranh: nheo mắt, ghé sát sách, nghiêng đầu nhiều; khi đó cũng nên khám mắt.

Câu nên hỏi bác sĩ: “Mức hiểu và nói của con so với tuổi thế nào?”, “Con có cần kiểm tra thính lực hay khám mắt không?”. Kể cho bác sĩ cách bé chơi với sách; đó là thông tin cụ thể và dễ hiểu.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ sơ sinh chưa hiểu gì thì đọc sách có ích gì?

Bé sơ sinh chưa hiểu nội dung, nhưng được nghe giọng người thân, được ôm, được nhìn hình tương phản. Đọc sớm giúp hình thành thói quen và để bé quen với nhịp điệu lời nói. Không cần lâu, vài phút lúc bé tỉnh táo là đủ.

Mỗi ngày nên đọc sách cho bé bao lâu?

Không có con số bắt buộc. Với bé nhỏ, vài lần đọc ngắn trong ngày, mỗi lần vài phút, thường tốt hơn một lần dài. Hãy dừng khi bé muốn dừng. Với bé lớn hơn, thời gian sẽ tự dài ra khi bé thích câu chuyện.

Bé chỉ thích một cuốn sách, có nên giấu đi để đọc cuốn khác không?

Không cần giấu. Đọc lại cùng cuốn giúp bé nhớ từ, đoán trước được và nói theo được. Bạn có thể để thêm một cuốn mới bên cạnh để bé tự chọn. Bé thường chuyển sang cuốn khác khi đã “dùng hết” cuốn cũ.

Có nên dạy bé nhận mặt chữ khi đọc sách không?

Với trẻ dưới 5 tuổi, đọc sách chủ yếu để phát triển ngôn ngữ, trí tưởng tượng và sự gắn bó. Bé hỏi về chữ thì bạn trả lời, nhưng không cần biến giờ đọc thành giờ học chữ. Ép nhận chữ sớm dễ làm bé chán sách.

Đọc sách bằng tiếng Anh cho bé khi cả nhà nói tiếng Việt có được không?

Được, nếu bạn đọc tự tin và vui. Nhưng với bé nhỏ, đọc và trò chuyện phong phú bằng thứ tiếng bạn thành thạo nhất mang lại nhiều từ ngữ và cảm xúc hơn. Có thể kết hợp, miễn đừng để việc đọc thành áp lực.

Bé xé sách, ném sách thì có nên cất sách đi không?

Bé dưới 2 tuổi khám phá sách bằng tay và miệng, xé hay ném là chuyện thường. Chọn sách vải, bìa cứng cho bé tự chơi, còn sách giấy mỏng để người lớn cầm khi đọc. Không cần cất hết sách, chỉ cần chọn loại phù hợp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138