Trẻ 15 tháng thường đã tự đi được vài bước, chồng được hai món đồ nhỏ, cố nói một hai từ ngoài "ba", "mẹ", chỉ tay để đòi thứ mình muốn và làm theo lời dặn khi người lớn vừa nói vừa ra hiệu. Đây là những mốc mà khoảng ba phần tư trẻ đạt được ở tuổi này theo bảng của CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cập nhật năm 2022.
Con số ba phần tư có ý nghĩa: bảng 2022 cố ý chọn mốc mà phần lớn trẻ đã làm được, để nếu con chưa có thì cha mẹ được khuyên hỏi bác sĩ sớm, chứ không phải để kết luận con có vấn đề. Cũng vì thế mà một bé chưa đạt một mục vẫn có thể hoàn toàn bình thường, còn một bé chưa đạt nhiều mục ở nhiều mặt thì nên được khám. Bài này giải thích từng nhóm mốc, cách quan sát ở nhà và những việc nhỏ trong ngày giúp con.
Các mốc 15 tháng theo bảng CDC và AAP 2022
Bảng mốc chia theo bốn nhóm. Dưới đây là cách hiểu từng mục bằng tình huống trong nhà, để bạn biết mình đang tìm gì khi quan sát con:
- Xã hội, cảm xúc: bắt chước trẻ khác khi chơi, ví dụ thấy anh chị lôi đồ ra khỏi hộp thì làm theo; đem đồ mình thích ra khoe; vỗ tay khi hào hứng; ôm, rúc, hôn người thân; thể hiện yêu thương bằng hành động.
- Ngôn ngữ, giao tiếp: cố nói một hoặc hai từ ngoài ba, mẹ, như "bà", "bóng", "măm", kể cả khi phát âm chưa rõ; nhìn về đồ quen khi bạn gọi tên đồ đó; làm theo lời dặn có kèm cử chỉ, như bạn chìa tay và nói "đưa mẹ"; chỉ tay để đòi.
- Nhận thức: dùng đồ vật đúng cách, như áp điện thoại đồ chơi lên tai, đưa cốc lên miệng, lật sách; chồng được ít nhất hai đồ nhỏ, như hai khối.
- Vận động: tự đi vài bước không vịn; dùng ngón tay bốc thức ăn tự ăn.
Những mục này đã tính đến khoảng dao động. Nếu con sinh non, bạn so theo tuổi hiệu chỉnh. Nếu con chưa có một mục, bạn ghi lại và quan sát thêm vài tuần, đồng thời có thể hỏi bác sĩ ở lần khám gần nhất. Nếu con chưa có nhiều mục, hoặc mất một kỹ năng đã có, bạn nên đặt lịch khám sớm.
Đi vài bước: điều đáng xem không chỉ là số bước
Mốc "tự đi vài bước" ở 15 tháng là mốc của bảng CDC và AAP, trong khi cửa sổ WHO cho việc đi một mình kéo dài tới khoảng 17 đến 18 tháng. Hai cách nhìn không mâu thuẫn: bảng CDC chọn mốc mà phần lớn trẻ đã làm được để bắt sớm những trẻ cần khám, còn WHO mô tả toàn bộ khoảng của trẻ khoẻ mạnh. Một bé 15 tháng chưa tự đi nhưng đứng vững, men đi tốt nên được bác sĩ xem, và rất thường gặp là bác sĩ chỉ hẹn theo dõi thêm.
Khi quan sát, bạn để ý vài chi tiết. Con đứng lên từ tư thế ngồi bằng cách nào, có vịn không. Con đi có dang rộng chân, hai tay giơ cao như đang giữ thăng bằng không; đó là dáng đi bình thường của trẻ mới đi. Con có dùng hai chân và hai tay đều nhau không. Con ngã có biết chống tay không.
Tình huống giả định: bé Su 15 tháng đi được ba bốn bước từ mẹ sang bố rồi ngồi xuống bò tiếp, vì bò vẫn nhanh hơn. Đây là chuyện thường gặp; trẻ chọn cách di chuyển hiệu quả nhất với mình. Khi đi đã vững hơn bò, con sẽ tự đổi. Bố mẹ Su chỉ cần cho con nhiều thời gian chơi trên sàn, dọn chỗ rộng, và đứng xa thêm một chút mỗi lần chơi trò đi sang nhau.
Lời nói ở 15 tháng: nghe kỹ những từ "chưa giống từ"
Từ của trẻ thường chưa tròn tiếng. "Ba" có thể là bà, "bo" có thể là bóng, "nu" có thể là sữa nếu con luôn nói tiếng đó khi đòi sữa. Một âm được dùng nhất quán cho một thứ cụ thể đã được tính là một từ.
Tiếng con vật và tiếng động cũng là từ. "Gâu gâu" chỉ con chó, "brừm" chỉ xe máy, nếu con dùng đúng lúc, đều cho thấy con đang gắn âm với nghĩa.
Chỉ tay để đòi là bước rất đáng mừng. Chỉ tay cho thấy con hiểu rằng mình có thể khiến người khác chú ý vào một thứ. Khi con chỉ, bạn đáp bằng lời: "Con muốn quả bóng à? Bóng đây."
Đừng chờ con nói mới đưa, nhưng cũng đừng đoán trước mọi ý. Nếu người lớn luôn đưa đồ trước khi con kịp ra hiệu, con không có lý do để thử nói. Cách giữa chừng là chờ vài giây, nhìn con chờ đợi, rồi gọi tên vật và đưa.
Nghe được hay không là câu hỏi đầu tiên. Nếu con ít phản ứng với tiếng gọi, không quay về phía tiếng động, đó là lý do để hỏi bác sĩ về kiểm tra thính lực trước mọi chuyện khác.
Chỗ hay hiểu sai khi đọc bảng mốc
Cha mẹ thường đọc bảng mốc như bài kiểm tra. Cách đọc đó gây lo lắng thừa ở bé bình thường và đôi khi lại bỏ sót bé cần hỗ trợ. Một số chỗ hay nhầm:
| Hiểu sai | Cách hiểu đúng hơn |
|---|---|
| Chưa đạt một mục là chậm phát triển | Mục chưa đạt là lý do quan sát thêm hoặc hỏi bác sĩ, không phải kết luận |
| Đạt sớm hơn là thông minh hơn | Đi sớm hay nói sớm không dự báo trẻ giỏi hơn sau này; mỗi trẻ có nhịp riêng |
| Đi được rồi thì không cần lo lời nói | Mỗi mặt cần được nhìn riêng; đi giỏi không bù cho việc không hiểu lời |
| Chờ đến 2 tuổi rồi tính | Nếu có cờ đỏ thì hỏi ngay, vì hỗ trợ sớm luôn tốt hơn |
| Trẻ sinh non dùng tuổi thật | Dùng tuổi hiệu chỉnh, thường cho tới khoảng 2 tuổi |
| Ở phòng khám con không làm thì là không biết | Trẻ hay rụt rè nơi lạ; video quay ở nhà giúp bác sĩ thấy rõ hơn |
Bảng 2022 cũng bỏ đi một số mốc cũ và dời vài mốc sang tuổi muộn hơn, vì mục tiêu là mốc mà phần lớn trẻ đạt được. Nếu bạn đọc thấy con số khác ở tài liệu cũ, đó thường là do khác phiên bản, không phải con bạn lệch chuẩn.
Cảm xúc ở 15 tháng: khoe đồ, bám người và những cơn giận ngắn
Bảng mốc 15 tháng có hai mục cảm xúc dễ bị bỏ qua: con đem đồ mình thích ra khoe và con thể hiện yêu thương bằng ôm, hôn, rúc vào người thân. Hai việc này cho thấy con đã bắt đầu muốn chia sẻ sự chú ý với người khác, nền tảng cho giao tiếp sau này. Khi con giơ chiếc lá vừa nhặt lên trước mặt bạn, câu đáp đơn giản như "Ồ, chiếc lá to quá" quý hơn mọi đồ chơi dạy học.
Cùng lúc đó, nhiều bé 15 tháng bám mẹ hoặc người chăm chính hơn trước, khóc khi người đó ra khỏi phòng, ngại người lạ. Đây là mốc cảm xúc bình thường: con đã hiểu người thân là ai và biết lo khi vắng họ. Cách giúp là chào khi rời đi và giữ lời quay lại, thay vì lén đi lúc con không để ý; lén đi thường làm con bám chặt hơn ở lần sau.
Bé tuổi này cũng có những cơn giận ngắn khi bị lấy đồ hay không được leo lên bàn. Vì vốn từ còn ít, con dùng tiếng khóc, ưỡn người, ném đồ để nói "con không thích". Người lớn giữ giọng bình tĩnh, gọi tên cảm xúc ("con đang bực vì phải xuống"), đưa một lựa chọn khác an toàn. Cách xử lý các cơn ăn vạ dài hơn ở tuổi lên hai được bàn kỹ trong chuyên mục cảm xúc và hành vi; ở 15 tháng, phần lớn cơn giận tan nhanh khi con được đánh lạc hướng sang việc khác.
Năm việc nhỏ mỗi ngày giúp bé 15 tháng
Không cần lớp học hay bộ đồ chơi chuyên biệt. Những việc sau lồng vào sinh hoạt sẵn có, mỗi việc vài phút:
- Kể lại việc đang làm bằng câu ngắn: "Mẹ rửa tay. Nước lạnh. Lau khô." Trẻ học từ qua hành động diễn ra trước mắt.
- Cho con tự bốc thức ăn mềm cắt nhỏ trong bữa ăn của gia đình, chấp nhận rơi vãi. Đây là luyện ngón tay chứ không phải phép lịch sự.
- Chơi chồng hai, ba khối hoặc hộp giấy rỗng, rồi để con xô đổ. Con thích phá hơn xây ở tuổi này, và điều đó hoàn toàn ổn.
- Cho con "giúp" việc nhà: cầm khăn lau bàn, đưa chiếc tất cho mẹ, bỏ đồ vào giỏ. Con học làm theo lời dặn có kèm cử chỉ.
- Mỗi tối xem một quyển sách tranh bìa cứng, chỉ vào hình và hỏi "con chó đâu nhỉ?", chờ con chỉ.
Chỗ hay sai là biến những việc này thành giờ học: bắt con nói theo, khen chê từng lần. Bé 15 tháng học tốt nhất khi được người lớn quen chơi cùng với tâm thế thoải mái. Khi con quay đi hay mè nheo, đó là lúc dừng lại.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Bảng mốc 2022 của CDC và AAP khuyên cha mẹ trao đổi với bác sĩ nếu con chưa đạt các mốc của tuổi. Ngoài ra, những dấu hiệu sau nên được khám sớm:
- Con mất kỹ năng đã có, như thôi bập bẹ, thôi vẫy tay, thôi gọi mẹ.
- Con không chỉ tay để đòi hay để khoe, không dùng cử chỉ nào để giao tiếp.
- Con không phản ứng khi được gọi tên hoặc với tiếng động quen.
- Con chưa đứng vịn được, hoặc chỉ dùng chủ yếu một tay, một chân.
- Con không nói được tiếng có nghĩa nào, kể cả "ba", "mẹ".
- Con ít nhìn mặt người thân, ít cười đáp lại khi được trêu đùa.
Câu hỏi nên mang tới phòng khám: "Theo bác sĩ, con có cần kiểm tra thính lực không?", "Nên theo dõi những gì trong một hai tháng tới?", "Khi nào thì nên hẹn khám lại?". Ghi câu trả lời vào sổ theo dõi sức khoẻ để lần sau không phải nhớ lại.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 15 tháng chưa biết đi có cần đi khám không?
Bảng mốc của CDC và AAP năm 2022 coi tự đi vài bước là mốc mà phần lớn trẻ 15 tháng đạt được, nên bạn có thể hỏi bác sĩ. Nhiều bé vẫn tự đi trong vài tháng sau đó, nằm trong khoảng của WHO.
Bé 15 tháng chưa nói từ nào ngoài ba mẹ có sao không?
Theo bảng 2022, phần lớn trẻ 15 tháng cố nói thêm một hai từ. Nếu con hiểu lời, dùng cử chỉ, chỉ tay và phản ứng với tiếng gọi thì thường chỉ cần theo dõi; vẫn nên nhắc với bác sĩ ở lần khám tới.
Trẻ 15 tháng ném đồ liên tục có phải hư không?
Ném đồ ở tuổi này thường là con đang thử nhân quả và tập buông tay có chủ ý. Bạn đưa con đồ mềm để ném vào rổ và nói rõ đồ nào không được ném, thay vì quát hay phạt.
Có nên cho bé 15 tháng học chữ cái hay số không?
Không cần. Ở tuổi này trẻ học qua trò chuyện, chơi và vận động. Thẻ chữ, thẻ số không giúp con đọc sớm hơn và lấy mất thời gian chơi qua lại với người lớn, vốn là thứ giúp lời nói phát triển.
Bé 15 tháng chỉ thích một người bế có bình thường không?
Có. Gắn bó mạnh với một hai người chăm chính là mốc cảm xúc bình thường. Con sẽ dần quen với người khác khi họ dành thời gian chơi cùng con trong không khí thoải mái, không ép bế.