Nói hai thứ tiếng ở nhà không làm trẻ chậm nói. Trẻ song ngữ đạt các mốc lớn như nói từ đầu tiên, ghép hai từ trong cùng khoảng tuổi với trẻ nói một thứ tiếng, khi cộng vốn từ của cả hai ngôn ngữ. Điều này được các tổ chức nhi khoa và ngôn ngữ trị liệu lớn thống nhất. Vì vậy, nếu một bé song ngữ chưa đạt mốc, đó là lý do đi khám như mọi bé khác, không phải “do song ngữ”.
Câu hỏi này ngày càng hay gặp: gia đình có ông bà nói tiếng dân tộc, ba mẹ nói tiếng Việt; gia đình có một người nước ngoài; hay cha mẹ muốn con quen tiếng Anh từ nhỏ. Bài này giải thích cách trẻ học hai ngôn ngữ, chuyện trộn tiếng, cách đếm vốn từ cho đúng, những cách chia ngôn ngữ trong nhà, các hiểu lầm hay gặp và khi nào nên hỏi bác sĩ nhi.
Trẻ nhỏ học hai thứ tiếng như thế nào
Bộ não của trẻ dưới ba tuổi đủ sức theo dõi hai hệ âm thanh song song. Ngay từ những tháng đầu, trẻ tách được nhịp điệu của các ngôn ngữ khác nhau; tiếng Việt có thanh điệu, tiếng Anh có trọng âm, và bé lớn lên trong cả hai môi trường làm quen với cả hai. Điều bé cần không phải là học riêng từng thứ tiếng, mà là được nghe đủ nhiều và có người trò chuyện qua lại bằng thứ tiếng đó.
Có hai kiểu thường gặp. Song ngữ đồng thời: bé tiếp xúc cả hai thứ tiếng từ khi sinh, như bé có ba nói tiếng Việt, mẹ nói tiếng Hàn. Song ngữ nối tiếp: bé đã có ngôn ngữ thứ nhất rồi mới học ngôn ngữ thứ hai, như bé chuyển sang sống ở nước khác lúc ba tuổi, hay bé đi lớp mầm non dạy bằng ngôn ngữ khác ở nhà.
Với song ngữ nối tiếp, bé hay có một giai đoạn im lặng ở môi trường mới: vài tuần đến vài tháng bé ít nói ở lớp, chủ yếu nghe và quan sát, trong khi ở nhà vẫn nói ngôn ngữ thứ nhất bình thường. Giai đoạn này là phần bình thường của việc học ngôn ngữ thứ hai. Điểm cần để ý là ở nhà, bằng ngôn ngữ quen, bé có đang nói theo đúng mốc tuổi hay không.
Trộn hai thứ tiếng: không phải lỗi
Trộn từ trong một câu là bình thường. Bé Lily 2 tuổi rưỡi nói “mẹ ơi, con muốn apple”. Bé dùng từ nào bé có sẵn, nhanh nhất. Người lớn song ngữ cũng làm vậy hằng ngày; ở trẻ đây là cách bé tận dụng vốn từ của cả hai thứ tiếng.
Trộn không có nghĩa là bé lẫn lộn. Phần lớn trẻ song ngữ, khá sớm, đã biết chọn thứ tiếng theo người nghe: nói tiếng Việt với bà, nói tiếng Anh với ba. Việc chọn đôi khi chưa đều, nhất là khi mệt hay vội.
Cách đáp lại tốt nhất là nhắc lại bằng ngôn ngữ đang dùng. Bé nói “con muốn apple”, mẹ đáp “con muốn quả táo à, đây quả táo”. Không cần nói “không được trộn” hay bắt bé nói lại. Bé nghe được từ tiếng Việt đúng lúc cần nó.
Có một giai đoạn bé ưu tiên một thứ tiếng. Bé thường nói nhiều hơn bằng thứ tiếng nghe nhiều hơn. Khi bé đi nhà trẻ nói tiếng Việt cả ngày, tiếng còn lại có thể yếu đi. Đó là chuyện về lượng tiếp xúc, không phải năng lực.
Trộn tiếng không phải dấu hiệu cần đi khám. Lý do đi khám là bé chưa đạt mốc khi cộng cả hai thứ tiếng, mất kỹ năng đã có, hoặc ít giao tiếp nói chung, không phải việc trộn.
Đếm vốn từ trẻ song ngữ cho đúng
Khi đối chiếu với bảng mốc theo tuổi, đếm vốn từ của trẻ song ngữ theo khái niệm, cộng cả hai thứ tiếng. Ví dụ dưới là danh sách một phần của bé Khang 20 tháng, nhà nói tiếng Việt và tiếng Anh.
| Khái niệm | Bé nói bằng tiếng Việt | Bé nói bằng tiếng Anh | Tính vào vốn từ |
|---|---|---|---|
| Nước | nứ | (chưa) | 1 khái niệm |
| Con chó | gâu | dog | 1 khái niệm, 2 từ |
| Quả bóng | (chưa) | ball | 1 khái niệm |
| Mẹ | mẹ | mommy | 1 khái niệm, 2 từ |
| Hết | hết | (chưa) | 1 khái niệm |
| Nữa | (chưa) | more | 1 khái niệm |
Nếu chỉ đếm tiếng Việt, bé có bốn từ; chỉ đếm tiếng Anh, bé có bốn từ. Nhìn riêng từng thứ tiếng, bé có vẻ “ít từ”. Đếm theo khái niệm, bé có sáu, và đây mới là con số đối chiếu với mốc. Khi nói với bác sĩ, kể rõ bé nói những thứ tiếng nào và mang theo danh sách cả hai. Cách đếm này cũng cho bạn thấy thứ tiếng nào đang được nghe ít hơn để bù thêm.
Ba cách chia ngôn ngữ trong nhà, và cách chọn
Không có cách duy nhất đúng. Mỗi cách hợp với một hoàn cảnh; điều quan trọng hơn là bé được nghe đủ nhiều và người nói thứ tiếng đó nói thành thạo, tự nhiên.
- Mỗi người một thứ tiếng. Ba nói tiếng Việt, mẹ nói tiếng Pháp, mỗi người giữ thứ tiếng của mình với bé. Hợp với gia đình có cha mẹ khác tiếng mẹ đẻ. Khó khăn: thứ tiếng của người ở nhà ít hơn sẽ yếu đi nếu không bù thêm.
- Ở nhà một thứ tiếng, ra ngoài một thứ tiếng. Ví dụ gia đình người Việt sống ở nước ngoài nói tiếng Việt ở nhà, bé học tiếng nước sở tại ở trường. Hợp để giữ tiếng mẹ đẻ cho bé.
- Theo thời gian hay hoạt động. Ví dụ đọc sách tranh và hát bằng tiếng Anh buổi tối, còn lại tiếng Việt. Hợp với gia đình muốn bé làm quen thêm một thứ tiếng nhưng cha mẹ không nói thành thạo cả ngày.
- Cha mẹ không thành thạo ngoại ngữ thì sao. Nói với bé bằng thứ tiếng bạn thành thạo nhất vẫn tốt hơn nói ngoại ngữ thiếu tự nhiên. Bé cần một mô hình ngôn ngữ phong phú, nhiều cảm xúc, và tiếng mẹ đẻ của bạn làm điều đó tốt nhất.
Câu hỏi tự kiểm: mỗi tuần, bé nghe mỗi thứ tiếng từ người thật (không phải thiết bị) khoảng bao lâu? Nếu một thứ tiếng gần như chỉ đến từ video, nó khó trở thành ngôn ngữ bé nói được.
Những hiểu lầm cần bỏ
“Bé chậm nói thì nên bỏ bớt một thứ tiếng.” Bỏ một ngôn ngữ thường không làm bé nói nhanh hơn, và có thể làm bé mất cách giao tiếp với ông bà hay một bên cha mẹ. Nếu bé có khó khăn về ngôn ngữ, hướng dẫn chuyên môn thường là tiếp tục cả hai, đặc biệt là thứ tiếng gia đình dùng tình cảm nhất.
“Học ngoại ngữ càng sớm càng tốt, cho xem video từ nhỏ.” Với trẻ dưới khoảng 2 tuổi, khuyến nghị chung là hạn chế màn hình, và trẻ nhỏ học ngôn ngữ chủ yếu qua người thật. Video ngoại ngữ không thay được người nói chuyện với bé.
“Song ngữ làm bé nói ngọng tiếng Việt.” Bé song ngữ có thể có giọng hơi khác ở thứ tiếng nghe ít hơn, nhưng phát âm chuẩn dần khi lượng nghe đủ nhiều. Nói ngọng ở tuổi mầm non xảy ra ở cả trẻ đơn ngữ.
“Bé lẫn hai tiếng là đầu óc rối.” Như đã nói ở trên, trộn tiếng là một phần bình thường của việc dùng hai ngôn ngữ, không phản ánh sự rối loạn.
Khi một thứ tiếng đang yếu đi: giữ nó thế nào
Chuyện hay gặp ở gia đình song ngữ: tới khoảng ba bốn tuổi, bé đi nhà trẻ cả ngày bằng một thứ tiếng, về nhà bắt đầu trả lời ba mẹ bằng thứ tiếng đó dù ba mẹ hỏi bằng thứ tiếng kia. Ví dụ bé Hana, mẹ nói tiếng Nhật, đi mầm non ở Đà Nẵng, dần dần đáp mẹ toàn bằng tiếng Việt. Bé vẫn hiểu tiếng Nhật, chỉ là thấy tiếng Việt nhanh hơn.
Không có cách ép, nhưng có cách giữ. Thứ nhất, tăng lượng nghe có chất lượng: người nói thứ tiếng đó dành thời gian chơi, đọc, nấu ăn cùng bé, kể chuyện về gia đình. Thứ hai, tạo lý do thật để bé dùng thứ tiếng đó: gọi video với ông bà chỉ nói được thứ tiếng ấy, gặp bạn cùng hoàn cảnh. Thứ ba, giữ không khí vui; không chê bé nói sai, không bắt bé “nói tiếng mẹ đi” mỗi lần bé đáp bằng tiếng kia, mà cứ tiếp tục đáp lại bằng thứ tiếng của mình.
Bé hiểu nhưng ít nói một thứ tiếng là chuyện của môi trường, không phải dấu hiệu bệnh. Thứ tiếng đó thường hồi lại khi bé có thêm thời gian ngâm trong nó, như một chuyến về quê ngoại dài ngày. Điều cha mẹ cần theo dõi vẫn là bức tranh chung: cộng hai thứ tiếng, bé có giao tiếp tốt theo tuổi hay không.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Những dấu hiệu dưới đây áp dụng cho mọi bé, kể cả bé song ngữ. Đếm vốn từ theo khái niệm cả hai thứ tiếng trước khi đối chiếu. Không phải chẩn đoán, chỉ là lý do khám sớm.
- Mất kỹ năng đã có ở bất kỳ thứ tiếng nào: bé từng nói, từng chỉ tay, rồi ngưng.
- Khoảng 12 tháng chưa có cử chỉ như vẫy tay, chưa quay lại khi được gọi tên.
- Khoảng 18 tháng, cộng cả hai thứ tiếng, chưa có vài từ ngoài “ba”, “mẹ”.
- Khoảng 2 tuổi, cộng cả hai thứ tiếng, chưa ghép được hai từ nào.
- Bé gặp khó ở cả hai thứ tiếng, không chỉ ở thứ tiếng nghe ít.
- Bé ít nhìn mặt người, ít chia sẻ sự chú ý, ít muốn giao tiếp bằng bất kỳ cách nào.
Kể với bác sĩ: bé nghe những thứ tiếng nào, từ ai, bao nhiêu thời gian, và bé dùng thứ tiếng nào nhiều hơn. Câu nên hỏi: “Cộng cả hai thứ tiếng thì con có đạt mốc không?”, “Có cần kiểm tra thính lực hay đánh giá ngôn ngữ, và người đánh giá có hiểu trẻ song ngữ không?”.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ song ngữ có nói muộn hơn trẻ chỉ nói một thứ tiếng không?
Khi cộng vốn từ của cả hai ngôn ngữ, trẻ song ngữ đạt các mốc như từ đầu tiên và ghép hai từ trong cùng khoảng tuổi với trẻ đơn ngữ. Vốn từ riêng của từng thứ tiếng có thể nhỏ hơn, nhưng đó không phải là chậm nói.
Bé nói trộn tiếng Việt và tiếng Anh trong một câu có cần sửa không?
Không cần sửa. Bạn chỉ cần nhắc lại câu bằng thứ tiếng đang dùng, tự nhiên, để bé nghe từ còn thiếu. Bắt bé nói lại hay cấm trộn tiếng dễ làm bé ngại nói. Trộn tiếng sẽ giảm dần khi vốn từ của mỗi thứ tiếng lớn lên.
Ba mẹ đều là người Việt có nên nói tiếng Anh với con không?
Nếu bạn nói tiếng Anh thành thạo và tự nhiên thì có thể, ví dụ dành riêng một hoạt động như đọc sách. Nếu chưa thành thạo, nói tiếng Việt phong phú với con có ích hơn. Bé có thể học thêm tiếng Anh qua người thành thạo hoặc ở trường sau này.
Bé song ngữ chậm nói có nên bỏ một ngôn ngữ để tập trung?
Hướng dẫn chuyên môn hiện nay thường không khuyên bỏ một ngôn ngữ, nhất là thứ tiếng gia đình dùng để gắn kết tình cảm. Hãy đưa bé đi khám, kể rõ hoàn cảnh song ngữ, và làm theo kế hoạch của người đánh giá.
Bé mới chuyển sang lớp dạy bằng ngoại ngữ và im lặng ở lớp thì có sao?
Nhiều bé có giai đoạn im lặng vài tuần đến vài tháng khi bắt đầu học ngôn ngữ thứ hai, chủ yếu nghe và quan sát. Nếu ở nhà bé vẫn nói bình thường bằng tiếng quen thì thường không đáng lo. Nếu bé ít nói cả ở nhà, hãy hỏi bác sĩ.
Ông bà nói tiếng dân tộc với bé có ảnh hưởng tiếng Việt của bé không?
Nghe thêm tiếng dân tộc từ ông bà là một môi trường song ngữ, giúp bé gắn với gia đình và văn hoá. Bé vẫn học tiếng Việt từ cha mẹ và nhà trẻ. Khi đối chiếu mốc, đếm vốn từ của cả hai thứ tiếng.