Ở tuổi hai tới ba, trẻ chuyển dần từ chơi cạnh bạn sang chơi cùng bạn: quanh 30 tháng phần lớn trẻ ngồi chơi cạnh trẻ khác, thỉnh thoảng nhập vào chơi cùng; quanh 3 tuổi trẻ để ý tới các bạn và tự tìm tới nhóm đang chơi. Đó là các mốc xã hội 30 và 36 tháng trong bảng CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cập nhật 2022, chọn ở mức khoảng 75% trẻ đã đạt. Hai bé ngồi cạnh nhau, mỗi bé một xô cát, ít nói với nhau, là hình ảnh rất bình thường của tuổi lên hai.
Cha mẹ hay lo khi con không chia đồ chơi, giành đồ của bạn, hoặc đứng ngoài nhìn mà không vào chơi. Phần lớn những điều đó thuộc về giai đoạn phát triển chứ không phải tính xấu hay nhút nhát cố định. Bài này đi qua các kiểu chơi theo tuổi, vì sao trẻ hai tuổi khó chia sẻ, cách tổ chức một buổi chơi với bạn cho êm, người lớn nên làm gì khi hai bé giành nhau, và những dấu hiệu nên mang tới bác sĩ nhi.
Các kiểu chơi xã hội thường gặp ở tuổi nhỏ
Cách chia kiểu chơi dưới đây do nhà nghiên cứu Mildred Parten mô tả từ những năm 1930 và vẫn được giáo viên mầm non dùng để quan sát trẻ. Các kiểu chơi không thay nhau theo bậc thang; trẻ lớn vẫn chơi một mình hay chơi cạnh bạn khi thích.
| Kiểu chơi | Trông như thế nào | Hay gặp nhiều ở |
|---|---|---|
| Chơi một mình | Bé tập trung vào đồ chơi của mình, không để ý bạn | Dưới 2 tuổi, và ở mọi tuổi khi cần yên tĩnh |
| Đứng nhìn | Bé đứng xem bạn chơi, có khi hỏi hoặc nói vài câu, chưa vào chơi | Mọi tuổi, nhiều ở trẻ thận trọng |
| Chơi cạnh nhau | Hai bé ngồi gần, chơi đồ giống nhau, bắt chước nhau nhưng ít trao đổi | Khoảng 2 tới 3 tuổi |
| Chơi cùng lỏng | Các bé cùng một trò, trao đổi đồ, nói chuyện, nhưng chưa có vai rõ ràng | Từ khoảng 3 tuổi |
| Chơi hợp tác | Có mục tiêu chung, chia vai: người bán, người mua, người lái tàu | Tuổi mẫu giáo, khoảng 4 tuổi trở lên |
Bé hai tuổi rưỡi chủ yếu chơi cạnh bạn là đúng lứa. Chơi cạnh không phải là chưa có kỹ năng xã hội: bé đang quan sát bạn, bắt chước bạn, và học rằng có người khác cũng thích thứ mình thích. Đây là nền cho kiểu chơi cùng sẽ tới vài tháng sau. Người lớn có thể nối hai bé lại bằng một câu đơn giản như “Na cũng đang xúc cát kìa”, rồi để các bé tự quyết có chơi chung hay không.
Mốc xã hội trong năm thứ ba theo bảng CDC 2022
Quanh 24 tháng: để ý khi người khác đau hay buồn. Bé dừng lại nhìn khi bạn khóc, có bé mang đồ chơi tới đưa, có bé gọi người lớn. Đó là mầm của sự đồng cảm, dù cách bé an ủi còn rất trẻ con, như đưa bạn chiếc bình sữa của chính mình.
Quanh 24 tháng: nhìn mặt người lớn để biết nên phản ứng thế nào. Gặp tình huống lạ như một bạn mới hay một con chó, bé quay lại nhìn bạn. Nét mặt bình tĩnh của bạn giúp bé dám tiến tới.
Quanh 30 tháng: chơi cạnh trẻ khác, thỉnh thoảng chơi cùng. Thỉnh thoảng ở đây là đúng nghĩa. Một buổi chơi có thể chỉ có vài phút hai bé đẩy chung một chiếc xe, còn lại mỗi bé một góc.
Quanh 30 tháng: gọi người lớn xem mình làm. “Mẹ ơi nhìn con” là cách bé muốn chia sẻ niềm vui với người thân, bước đầu trước khi chia sẻ với bạn.
Quanh 36 tháng: để ý tới trẻ khác và nhập vào chơi. Bé tự đi tới nhóm bạn, đứng gần, bắt chước rồi tham gia. Bé chưa biết xin vào chơi bằng câu như người lớn mong; thường bé cứ thế cầm đồ và chơi.
Vì sao trẻ hai tuổi giành đồ và chưa chịu chia
Bé vừa phát hiện ra “của con”. Hiểu rằng mình là một người riêng, có đồ riêng, là một bước lớn của tuổi hai. Bé bảo vệ đồ của mình rất quyết liệt, đôi khi cả đồ không phải của mình mà bé đang cầm.
Bé chưa đặt mình vào chỗ bạn được. Nghĩ xem bạn đang muốn gì, buồn vì sao, là kỹ năng phát triển chậm trong nhiều năm. Ở tuổi hai, bé thấy rất rõ điều mình muốn, còn điều bạn muốn thì mờ hơn nhiều.
Chờ đợi còn rất khó. Với trẻ hai tuổi, “lát nữa” gần giống “không bao giờ”. Vì vậy bé giành ngay thay vì chờ tới lượt.
Chia sẻ thật sự thường tới muộn hơn. Tự nguyện chia đồ chơi yêu thích là điều nhiều trẻ mẫu giáo còn học. Ở tuổi này, mục tiêu hợp lý là luân phiên lượt có người lớn giúp, không phải tự giác chia.
Người lớn làm mẫu thì bé học nhanh hơn lời dặn. Khi bạn nói “mẹ chia cho con một nửa quả chuối”, “bố cho con mượn cái thìa này nhé”, bé thấy việc chia và mượn diễn ra hằng ngày. Bé học cách chơi với người khác qua những gì nhìn thấy trong nhà nhiều hơn qua lời nhắc ở sân chơi.
Tổ chức một buổi chơi với bạn cho êm
Một buổi chơi tốt cho trẻ hai tới ba tuổi thường nhỏ, ngắn và có chuẩn bị. Bạn có thể làm theo các bước sau khi mời một bạn tới nhà hoặc hẹn nhau ra công viên:
- Mời một bạn, nhiều lắm hai bạn; đông quá thì bé dễ choáng và giành đồ nhiều hơn.
- Chọn giờ cả hai bé đã ngủ đủ và không đói; ăn một bữa phụ nhỏ trước khi chơi.
- Trước khi bạn tới, cùng bé cất riêng vài món đồ bé quý nhất, nói rõ “cái này của con, mình để trong phòng”.
- Chuẩn bị đồ chơi có nhiều phần hoặc có hai chiếc giống nhau: hai xô cát, nhiều khối gỗ, bột nặn chia đôi.
- Bày một hoạt động chung dễ cùng làm như rót nước vào chậu, thổi bong bóng, vẽ phấn trên nền.
- Ngồi gần, quan sát, chỉ can thiệp khi có giành giật kéo dài hay có nguy cơ đau.
- Kết thúc khi các bé còn vui, khoảng bốn mươi phút tới một giờ, báo trước vài phút để bé chuẩn bị.
Buổi đầu có thể chủ yếu là hai bé chơi cạnh nhau. Sau vài lần gặp cùng một bạn, nhiều bé bắt đầu chơi cùng nhau tự nhiên hơn, vì trẻ nhỏ cần quen mặt trước khi quen chơi.
Khi hai bé giành nhau: người lớn nên làm gì
Giành đồ chơi là chuyện xảy ra trong hầu hết các buổi chơi của trẻ hai tuổi. Cách người lớn phản ứng dạy bé nhiều hơn mọi lời giảng:
- Đến gần, ngồi xuống ngang tầm hai bé, đặt tay nhẹ lên đồ chơi đang giành để ngừng kéo.
- Nói ra điều hai bé muốn: “Bin muốn xe, Na cũng muốn xe.” Bé thấy mình được hiểu thì bớt kích động.
- Đề nghị luân phiên: “Na chơi trước, khi đồng hồ cát chảy hết thì tới Bin.” Dụng cụ nhìn thấy được giúp trẻ nhỏ chờ dễ hơn lời hứa.
- Đưa ra lựa chọn trong lúc chờ: “Trong lúc chờ, Bin muốn chơi bóng hay khối gỗ?”
- Không ép xin lỗi ngay khi bé còn giận; nhắc bé nhìn bạn đang buồn và hỏi bé có muốn đưa bạn một món khác không.
- Không giật đồ khỏi tay con để đưa bạn chỉ để giữ thể diện với bố mẹ bạn; bé học được là giật đồ thì được.
Khi bé đánh, cắn, đẩy bạn, người lớn tách hai bé ra bình tĩnh và giữ an toàn trước, rồi mới nói chuyện. Cách xử lý chi tiết thuộc mục cảm xúc và hành vi của trang.
Bé đứng ngoài nhìn, chưa vào chơi
Bé Ốc, 2 tuổi 10 tháng, tới sân chơi chung cư thì đứng sát chân mẹ, nhìn nhóm bạn đang đẩy xe. Mẹ Ốc sốt ruột nói “ra chơi với các bạn đi con”, Ốc càng lùi lại. Nhiều cha mẹ lo con nhút nhát, nhưng đứng nhìn trước khi vào chơi là kiểu chơi rất phổ biến, nhất là ở bé thận trọng.
Lần sau, mẹ Ốc không giục. Mẹ ngồi xuống ở mép sân, cách nhóm bạn vài bước, mở túi lấy ra chiếc xô và mấy cái khuôn cát, chơi một mình. Ốc ngồi cạnh mẹ chơi theo. Mười phút sau, một bạn tò mò lại gần, và Ốc đưa bạn một cái khuôn. Mẹ chỉ nói “con đưa bạn khuôn à, bạn vui đấy”.
Cách này gọi là đứng làm cầu: người lớn đưa bé tới gần, có một hoạt động hấp dẫn để các bạn tự tìm tới, rồi lùi dần ra. Bé thận trọng cần nhiều thời gian làm quen hơn, và việc bị gắn nhãn “nhút nhát” trước mặt người khác thường làm bé càng ngại. Khi có người hỏi “sao bé không chơi”, bạn có thể đáp nhẹ nhàng “bé đang xem trước đã”, vừa đúng sự thật vừa giữ cho bé không thấy mình có lỗi.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Bé thích chơi một mình hay ít bạn không phải là dấu hiệu bệnh. Nên mang câu hỏi tới bác sĩ nhi khi bạn thấy những điều sau, kèm ví dụ cụ thể:
- Bé mất kỹ năng đã có: từng chơi với người thân, cười đáp lại, nay thu mình hẳn đi.
- Bé hầu như không để ý tới trẻ khác và người lớn, kể cả người quen.
- Bé ít nhìn mắt, ít chỉ tay để khoe, ít mang đồ tới cho người lớn xem.
- Bé không chơi giả vờ, không bắt chước việc người khác làm.
- Bé thường xuyên làm đau bạn với cường độ mạnh, không dịu lại dù người lớn đã can thiệp bình tĩnh nhiều lần.
- Cô giáo hoặc người chăm khác cũng lo lắng về cách bé chơi với bạn.
Hỏi sớm giúp bạn yên tâm, hoặc nếu cần, được hướng dẫn tới nơi đánh giá thích hợp. Bác sĩ sẽ là người cân nhắc, không phải những so sánh ở sân chơi.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 2 tuổi chỉ chơi cạnh bạn, không chơi cùng có bình thường không?
Rất bình thường. Theo bảng CDC và AAP 2022, quanh 30 tháng trẻ chơi cạnh bạn và chỉ thỉnh thoảng chơi cùng. Chơi cùng thật sự tăng dần quanh 3 tuổi và rõ hơn nhiều ở tuổi mẫu giáo.
Có nên bắt trẻ 2 tuổi chia đồ chơi cho bạn không?
Ép chia thường làm bé giữ đồ chặt hơn. Ở tuổi này nên tập luân phiên lượt có người lớn giúp, dùng đồng hồ cát hoặc bài hát để bé thấy lượt mình sẽ tới. Tự nguyện chia sẻ thường hình thành muộn hơn.
Trẻ 3 tuổi chưa chơi với bạn có đáng lo không?
Nhiều bé ba tuổi thận trọng cần thời gian quan sát trước khi vào chơi. Tạo dịp chơi với một hai bạn quen. Nếu bé hầu như không để ý tới người khác, ít nhìn mắt hoặc mất kỹ năng đã có, nên hỏi bác sĩ nhi.
Con hay giành đồ của bạn thì có phải con ích kỷ không?
Không. Giành đồ là chuyện thường của tuổi hai vì bé vừa hiểu khái niệm “của con” và chưa chờ đợi được. Người lớn nói ra điều hai bé muốn, chia lượt rõ ràng, thì bé học dần cách chơi cùng.
Có nên cho trẻ 2 tuổi đi nhiều nơi đông trẻ để quen bạn không?
Nơi quá đông dễ làm bé choáng. Trẻ hai tuổi quen bạn tốt hơn qua những buổi chơi nhỏ, lặp lại với cùng một hai bạn. Sân chơi gần nhà vào giờ vắng là chỗ khởi đầu hợp lý.
Trẻ 2 tuổi hay cắn bạn phải làm sao?
Tách hai bé ra, giữ an toàn, nói ngắn “không cắn, cắn làm bạn đau”, rồi chăm bạn bị cắn trước. Cắn thường giảm khi lời nói của bé nhiều lên. Nếu kéo dài, hỏi thêm bác sĩ nhi hoặc cô giáo.