Quanh 2 tuổi, phần lớn trẻ đã ghép hai từ với nhau như “thêm sữa”, “bố đi”, chỉ đúng ít nhất hai bộ phận cơ thể khi được hỏi, chỉ vào hình trong sách khi được hỏi, dùng thêm cử chỉ như gật đầu, thơm gió; chạy được, đá được bóng, bước lên vài bậc cầu thang, tự xúc ăn bằng thìa; chơi nhiều món đồ cùng lúc và để ý khi người khác đau hay buồn. Đó là các mốc 24 tháng trong bảng CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cập nhật 2022, chọn ở mức khoảng 75% trẻ đã đạt được.
Sinh nhật thứ hai là một trong những mốc khám quan trọng, nên nhiều cha mẹ đọc bảng mốc vào lúc này và bắt đầu lo. Bài này đi qua từng mặt phát triển, cách nhận ra mốc trong sinh hoạt mà không cần bày trò kiểm tra, những trò chơi hợp với bé vừa tròn hai tuổi, nguyên tắc chung về màn hình, và các dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi. Mốc là khoảng dao động, không phải hạn chót; trẻ sinh non đối chiếu theo tuổi hiệu chỉnh, tức tuổi thật trừ đi số tuần sinh sớm.
Bốn mặt phát triển ở mốc 24 tháng
Xã hội và cảm xúc. Bé để ý khi người khác bị đau hay buồn, như dừng lại nhìn khi em họ khóc, hoặc mang đồ chơi tới đưa. Gặp tình huống mới, bé nhìn mặt bạn để biết nên phản ứng thế nào. Bé cũng có những cơn giận rất to vì việc rất nhỏ; đó là chuyện thường của tuổi này và thuộc mục cảm xúc, hành vi.
Ngôn ngữ. Bé ghép được ít nhất hai từ, chỉ vào hình trong sách khi được hỏi “con mèo đâu”, chỉ được ít nhất hai bộ phận cơ thể, và dùng thêm cử chỉ ngoài vẫy tay, chỉ tay, như gật đầu đồng ý, lắc đầu, thơm gió. Từ của bé còn ngọng nhiều, người nhà hiểu hơn người ngoài là bình thường.
Nhận thức. Bé cầm một vật bằng tay này trong khi tay kia làm việc khác, như giữ hộp và mở nắp; thử bấm nút, xoay núm, gạt công tắc trên đồ chơi; chơi với nhiều món cùng lúc, ví dụ bỏ thức ăn đồ chơi vào chiếc đĩa đồ chơi.
Vận động. Bé đá bóng, chạy, bước lên vài bậc cầu thang có hoặc không có người đỡ, và tự xúc ăn bằng thìa. Chạy còn vụng, hay ngã khi rẽ hoặc dừng đột ngột; xúc thìa còn rơi vãi nhiều.
Đọc bảng thế nào cho đúng. Mỗi dòng là điều khoảng ba phần tư số trẻ đã làm được, nên nhiều bé làm được sớm hơn hẳn và một số bé muộn hơn vài tuần. Điều bác sĩ quan tâm là bé có tiến lên qua các tháng, có dùng cả hai bên cơ thể như nhau, và không mất đi kỹ năng đã có.
Quan sát trong một tuần thay vì làm bài kiểm tra
Trẻ hai tuổi hay “diễn” khác đi khi bị hỏi dồn. Cách đáng tin hơn là để ý trong một tuần sinh hoạt bình thường và ghi lại vài dòng. Bảng gợi ý chỗ để nhìn:
| Mốc | Lúc dễ thấy trong nhà | Ghi lại gì |
|---|---|---|
| Ghép hai từ | Lúc bé đòi đồ ăn, lúc bố mẹ đi làm về | Vài câu bé nói nguyên văn, như “bố về”, “nữa cơm” |
| Chỉ bộ phận cơ thể | Lúc tắm, lúc mặc đồ: “mũi con đâu”, “chân đâu nào” | Bé chỉ đúng những phần nào |
| Chỉ hình trong sách | Giờ đọc sách tranh trước khi ngủ | Bé chỉ đúng khi được hỏi, hay tự chỉ để khoe |
| Cử chỉ | Lúc chào ông bà, lúc được hỏi “có ăn nữa không” | Gật, lắc, thơm gió, vẫy tay |
| Hai tay phối hợp | Lúc bé mở hộp bánh, lúc chơi đồ có nắp | Bé giữ bằng một tay, làm bằng tay kia không |
| Chạy, đá bóng, lên bậc | Ở sân, ở công viên, ở cầu thang nhà | Bé dùng cả hai chân như nhau, có ngã bất thường không |
| Để ý người khác | Khi có ai khóc, ai bị đau | Bé nhìn, lại gần, gọi người lớn, hay không để ý |
Mang tờ ghi chép này theo trong lần khám 2 tuổi. Một trang ghi chép thật từ nhà thường giúp bác sĩ nhiều hơn mười câu trả lời vội trong phòng khám, nơi nhiều bé im lặng hẳn vì lạ chỗ.
Một buổi sáng chủ nhật với bé 2 tuổi
Bé Bông vừa tròn hai tuổi. Sáng chủ nhật, Bông ngồi trên sàn phòng khách với hộp đồ chơi nấu ăn. Bông cầm chiếc nồi bằng tay trái, tay phải mở nắp, bỏ vào đó hai quả cà chua nhựa và một con thìa. Rồi Bông đưa nồi cho bố, nói “bố ăn”. Trong vài phút đó có cả phối hợp hai tay, chơi nhiều món cùng lúc và câu hai từ.
Bố giả vờ ăn rồi kêu “ui nóng quá”, lấy tay quạt miệng. Bông nhìn bố, cười, rồi cũng quạt miệng mình. Bé đang đọc nét mặt người lớn và bắt chước, đúng những gì mốc xã hội ở tuổi này mô tả. Lát sau em họ của Bông vấp ngã khóc to; Bông đứng lại nhìn, rồi chạy đi lấy con gấu đưa cho em.
Cuối buổi, mẹ hỏi “Bông ơi, tai con đâu”. Bông chỉ tai, chỉ luôn cả mũi rồi cười to vì được khen. Không ai phải bày giấy bút hay đếm điểm. Mốc phát triển của trẻ hai tuổi hiện ra rõ nhất khi bé chơi thoải mái với người thân, còn những câu hỏi dồn dập thường chỉ làm bé quay đi.
Chơi gì với trẻ vừa tròn 2 tuổi
Trẻ hai tuổi học nhiều nhất qua những trò lặp đi lặp lại cùng người lớn. Vài trò dùng đồ có sẵn, mỗi trò chỉ cần năm tới mười phút:
- Trò “mũi đâu, tai đâu” lúc tắm hay lúc mặc đồ, rồi đổi vai để bé hỏi lại bạn.
- Đá bóng qua lại với quả bóng nhẹ ở sân hoặc hành lang rộng; bạn lùi xa dần mỗi lượt.
- Hộp có nắp và nút bấm: hộp nhựa nắp bật, chai nhựa nắp vặn rộng, công tắc đèn có người lớn đứng cạnh.
- Giả vờ nấu ăn, cho búp bê ăn: bạn gợi ý “búp bê đói rồi”, để bé tự nghĩ phần còn lại.
- Bắt chước cử chỉ: thơm gió, vỗ tay, gật đầu, lắc đầu, chào kiểu khác nhau; vừa vui vừa luyện giao tiếp không lời.
- Đọc sách tranh và hỏi “đâu”: “con chó đâu”, “quả bóng đâu”, chờ bé chỉ, rồi gọi tên thêm một chi tiết.
- Cùng làm việc nhà nhỏ: bỏ tất vào giỏ, mang thìa ra bàn, lau chỗ nước đổ bằng khăn.
Khi bé chán, đổi trò mà không cần ép ngồi lâu. Ở tuổi này, bé chơi một món vài phút rồi chuyển là bình thường, và những lúc chơi một mình ngắn bên cạnh người lớn cũng có ích như chơi cùng.
Màn hình và trẻ 2 tuổi: nguyên tắc chung, không phán xét
Ít, có chọn lọc và có người lớn đi cùng. Khuyến nghị chung của các tổ chức nhi khoa cho trẻ từ 2 tới 5 tuổi là giới hạn thời gian màn hình ở mức ít, chọn nội dung phù hợp, và người lớn xem cùng để nói chuyện về những gì đang xem.
Trò chuyện với người thật là thứ nuôi lời nói. Lời nói của trẻ hai tuổi lớn lên qua lượt nói qua lại. Màn hình không đáp lại khi bé nói, nên không thay được người lớn, kể cả những chương trình gắn mác dạy nói.
Tránh màn hình trong bữa ăn và trước giờ ngủ. Giờ ăn là dịp trò chuyện tự nhiên, còn ánh sáng và nội dung dồn dập trước khi ngủ thường làm bé khó ngủ hơn.
Khi bạn cần vài phút, có lựa chọn khác. Một rổ đồ chơi chỉ lấy ra lúc bạn nấu cơm, vài quyển sách tranh bìa cứng, chậu nước nhỏ với cốc nhựa có người lớn trong tầm mắt. Gia đình nào cũng có lúc cần màn hình; điều đáng giữ là nó không chiếm chỗ của những lượt trò chuyện trong ngày.
Sáu tháng tới: từ 2 tuổi tới 2 tuổi rưỡi thường đổi gì
Biết trước chặng sắp tới giúp bạn tạo dịp cho con thay vì sốt ruột. Giữa 24 và 30 tháng, câu hai từ thường bắt đầu có động từ, như “chó chạy”, “con ăn bánh”, và bé dùng các từ chỉ mình như “con”, “bé”. Bé làm theo được yêu cầu hai bước có liên quan với nhau, như “cất giày rồi đóng cửa”, và chỉ đúng một màu khi được hỏi.
Về vận động, bật nhảy hai chân khỏi mặt đất là mốc 30 tháng; đôi tay vặn được tay nắm cửa, nắp lọ, lật từng trang sách. Về chơi, trò giả vờ bắt đầu dùng vật thay thế, như cho búp bê ăn bằng một khối gỗ, và bé ngồi chơi cạnh trẻ khác, thỉnh thoảng chơi cùng.
Không cần dạy trước những điều này. Chỉ cần đọc sách mỗi ngày, cho bé leo, nhảy ở chỗ an toàn, để bé tự mở hộp, tự cởi đồ, và gặp gỡ trẻ khác. Các mốc 30 tháng có bài riêng trong cùng chuyên mục này.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi về trẻ 2 tuổi
Các dấu hiệu dưới đây không phải chẩn đoán, chỉ là lý do để hỏi bác sĩ nhi trong thời gian gần thay vì chờ thêm. Ở lần khám 2 tuổi, bác sĩ có thể hỏi bạn một bộ câu hỏi về phát triển; trả lời đúng những gì bạn thấy ở nhà, không cần “nói đẹp” cho con.
- Bé mất kỹ năng đã có, như từng nói vài từ rồi im hẳn, từng chỉ tay khoe đồ rồi thôi.
- Bé chưa ghép hai từ, hoặc chỉ dùng rất ít từ.
- Bé không biết dùng những đồ vật quen thuộc, như không biết thìa để xúc, điện thoại đồ chơi để áp tai.
- Bé không bắt chước hành động hay lời nói của người khác.
- Bé không làm theo được yêu cầu đơn giản dù được chỉ kèm.
- Bé đi chưa vững, hoặc dùng một bên tay, chân rõ ràng hơn bên kia.
- Bé ít nhìn mắt, ít phản ứng khi được gọi tên, ít quan tâm tới người khác.
Mang theo Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em của Bộ Y tế và tờ ghi chép một tuần. Nếu bạn thấy có gì không ổn mà không gọi được tên, cảm giác đó cũng là lý do chính đáng để hỏi; hỏi sớm không mất gì.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 2 tuổi chưa ghép được hai từ có sao không?
Ghép hai từ là mốc 24 tháng mà khoảng 75% trẻ đã làm được theo bảng CDC và AAP 2022. Nếu bé chưa ghép, nên hỏi bác sĩ nhi trong thời gian gần, đồng thời ghi lại bé hiểu lời tới đâu và dùng cử chỉ thế nào.
Trẻ 2 tuổi nói được bao nhiêu từ là bình thường?
Số từ ở tuổi hai dao động rất rộng giữa các trẻ. Bảng CDC 2022 không đặt một con số từ ở mốc 24 tháng mà nhìn vào việc ghép hai từ, chỉ hình, chỉ bộ phận cơ thể và dùng cử chỉ. Hỏi bác sĩ nếu bạn lo.
Trẻ 2 tuổi chạy hay ngã có bình thường không?
Chạy ở tuổi hai còn vụng, ngã khi rẽ hay dừng đột ngột là chuyện thường. Nên hỏi bác sĩ khi bé ngã nhiều hơn hẳn trước đây, ngã về một phía, đi khập khiễng kéo dài hoặc mất kỹ năng đi đã có.
Trẻ 2 tuổi có nên xem tivi không?
Khuyến nghị chung cho trẻ từ 2 tới 5 tuổi là màn hình ít, nội dung chọn lọc và có người lớn xem cùng. Trò chuyện với người thật vẫn là thứ giúp bé nói nhiều nhất, nên màn hình không nên chiếm chỗ của những lúc đó.
Trẻ sinh non 2 tuổi có cần tính tuổi hiệu chỉnh không?
Nhiều bác sĩ vẫn đối chiếu mốc theo tuổi hiệu chỉnh tới khoảng 2 tuổi, có bé lâu hơn tuỳ mức sinh non. Ví dụ bé sinh sớm hai tháng thì lúc 24 tháng tuổi thật nên so với mốc khoảng 22 tháng. Hỏi bác sĩ theo dõi bé để biết chính xác.
Khám 2 tuổi cần hỏi bác sĩ những gì?
Bạn nên hỏi về lời nói, cách bé hiểu và làm theo yêu cầu, cách bé chơi với người khác và vận động. Mang ghi chép một tuần ở nhà và Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em để bác sĩ có thông tin đầy đủ.