Trong năm thứ ba, đôi tay của trẻ chuyển từ cầm nắm đơn giản sang phối hợp: quanh 2 tuổi bé giữ một vật bằng tay này trong khi tay kia làm việc khác, như giữ hộp và mở nắp; quanh 2 tuổi rưỡi vặn được tay nắm cửa, nắp lọ và lật từng trang sách; quanh 3 tuổi xâu được hạt to, vẽ vòng tròn khi được làm mẫu và tự ăn bằng nĩa. Đó là các mốc 24, 30 và 36 tháng trong bảng CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cập nhật 2022, chọn ở mức khoảng 75% trẻ đã đạt.
Vận động tinh ít được để ý hơn chạy nhảy, nhưng là nền cho những việc tự phục vụ sắp tới: cài cúc, xúc cơm, rửa tay, cầm bút. Bài này đi qua các mốc kèm cách nhận ra trong nhà, cách cầm bút thế nào là bình thường ở tuổi này, những trò chơi làm từ đồ có sẵn, nguyên tắc an toàn với vật nhỏ, các chỗ cha mẹ hay vội, và dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi.
Mốc vận động tinh từ 24 đến 36 tháng
Bảng gom các mốc trong bảng CDC và AAP 2022 liên quan tới đôi tay, kèm việc thường ngày để bạn nhận ra. Không cần bày đồ ra kiểm tra; vài ngày sinh hoạt bình thường là đủ thấy.
| Khoảng tuổi | Mốc | Nhận ra trong nhà |
|---|---|---|
| Quanh 24 tháng | Giữ đồ bằng một tay, tay kia thao tác | Một tay cầm hộp sữa chua, tay kia bóc nắp |
| Quanh 24 tháng | Thử bấm nút, xoay núm, gạt công tắc của đồ chơi | Thích bấm nút thang máy, công tắc đèn |
| Quanh 24 tháng | Xúc ăn bằng thìa | Còn rơi vãi, nhưng đưa được thìa vào miệng |
| Quanh 30 tháng | Vặn đồ bằng tay: tay nắm cửa, nắp lọ | Tự mở hộp đựng đồ chơi có nắp vặn |
| Quanh 30 tháng | Lật từng trang sách khi được đọc cho nghe | Lật một trang chứ không lật cả xấp |
| Quanh 36 tháng | Xâu hạt to hoặc nui vào dây | Xâu chuỗi hạt gỗ lỗ to, ống nui khô |
| Quanh 36 tháng | Vẽ vòng tròn khi được làm mẫu | Nét tròn méo, chưa khép kín cũng tính |
| Quanh 36 tháng | Dùng nĩa | Tự xiên miếng trái cây cắt sẵn |
Đôi tay khéo lên theo cả việc bé được làm. Bé ít khi được tự xúc ăn thì thường xúc vụng hơn bé được tự xúc từ sớm, không phải vì kém mà vì ít dịp tập. Vì vậy khi so với bảng, bạn nhớ hỏi thêm: con đã được thử việc này chưa?
Cầm bút ở tuổi hai, ba: kiểu nào là bình thường
Nắm cả bàn tay quanh bút là cách cầm thường gặp quanh 2 tuổi. Bé nắm bút như nắm cán thìa, vung cả cánh tay để vẽ. Nét vẽ là những đường nguệch ngoạc to, đi ra ngoài tờ giấy. Đây là giai đoạn bình thường, không cần chỉnh ngón tay.
Sau đó ngón tay dần xuống thấp hơn. Trong năm thứ ba, nhiều bé chuyển sang cầm bút bằng các đầu ngón, cổ tay bắt đầu tham gia. Cách cầm ba ngón như người lớn thường hình thành dần trong những năm mẫu giáo, mỗi bé một nhịp.
Bút to dễ cầm hơn bút nhỏ. Bút sáp to, phấn to, bút lông to giúp bé vẽ được mà không mỏi. Bút chì nhỏ, đầu nhọn chưa phù hợp, vừa khó cầm vừa dễ gãy.
Vẽ trên mặt phẳng đứng giúp cổ tay. Dán giấy lên tường hoặc vẽ phấn trên cánh tủ, bé đứng vẽ sẽ tự đặt cổ tay ở tư thế tốt. Đây là mẹo nhiều cô giáo mầm non hay dùng.
Thuận tay chưa cần cố định. Bé đổi tay qua lại ở tuổi này là bình thường. Nếu bé thích dùng tay trái, không cần đổi sang tay phải.
Trò chơi cho đôi tay làm từ đồ có sẵn
Đồ chơi đắt tiền không cần thiết cho vận động tinh. Nhà bếp và hộp đồ cũ có đủ chất liệu, miễn là người lớn ngồi cùng:
- Xâu ống nui khô vào sợi dây giày có đầu cứng, hoặc xâu vòng gỗ lỗ to vào que tròn đầu cùn.
- Rót và đổ nước giữa hai cốc nhựa trong chậu, hay đổ hạt gạo từ bát này sang bát kia bằng thìa.
- Kẹp phơi quần áo loại kẹp mềm kẹp lên mép hộp các tông; bóp kẹp là luyện sức ngón tay.
- Xé giấy báo cũ thành mảnh rồi dán lên tờ giấy to quét hồ.
- Mở đóng hộp: gom vài hộp nhựa có nắp vặn, nắp bật, nắp đậy, cho bé tìm nắp đúng.
- Nặn bột làm từ bột mì, nước, muối và chút dầu ăn; lăn, véo, ấn ngón tay tạo lỗ.
- Bóc và nhặt cùng người lớn: bóc vỏ trứng luộc, tách múi quýt, nhặt rau muống.
Mỗi trò năm tới mười lăm phút là đủ. Bé chán thì cất đi, vài hôm lấy ra lại sẽ thấy như đồ mới. Nặn bột tự làm có muối nên chỉ chơi khi có người lớn ngồi cạnh, không để bé ăn.
An toàn với vật nhỏ khi tập đôi tay
Trẻ dưới 3 tuổi vẫn còn đưa đồ vào miệng, và đường thở của trẻ nhỏ rất hẹp. Vì vậy mọi trò chơi với hạt, nút, viên bi đều cần một nguyên tắc rõ: vật nhỏ chỉ ra khỏi hộp khi có người lớn ngồi ngay cạnh, xong thì cất lên cao.
Một cách tự kiểm hay được nhắc trong khuyến cáo an toàn đồ chơi: vật nào lọt được qua lõi cuộn giấy vệ sinh thì đủ nhỏ để gây hóc cho trẻ nhỏ. Hạt gỗ để xâu nên to hơn cỡ đó. Bi ve, pin cúc áo, nam châm nhỏ, đồng xu, lạc rang, hạt dưa không nên có trong rổ đồ chơi của bé hai tuổi.
Trong bếp, việc bóc trứng hay nhặt rau rất tốt cho đôi tay, nhưng dao, kéo, ấm nước nóng phải ngoài tầm với. Nếu muốn bé tập cắt, dùng kéo nhựa đầu tròn và giấy mềm, luôn có người lớn ngồi cùng. Biết sơ cứu hóc dị vật cho trẻ là kỹ năng mỗi người chăm trẻ nên học từ nhân viên y tế hoặc các lớp sơ cứu.
Một buổi chiều nhặt rau với bà
Bé Cốm, 2 tuổi 9 tháng, ngồi trên tấm thảm bếp cạnh bà. Bà đưa Cốm một nắm rau muống đã cắt khúc, chỉ cách tước lá ra cho vào rổ. Cốm dùng cả bàn tay giật lá, rơi một nửa ra thảm. Bà không sửa, chỉ làm chậm cho Cốm xem: hai ngón tay kẹp lá, kéo nhẹ.
Mười phút sau, Cốm đã tước được lá bằng ngón cái và ngón trỏ, rồi chuyển sang bóc vỏ lạc luộc. Cốm phải giữ củ lạc bằng một tay, tay kia bóp vỏ, đúng kiểu phối hợp hai tay của mốc tuổi lên hai. Bà nhắc “lạc cho vào bát, không cho vào miệng nhé”, và rổ lạc nằm trong tầm mắt bà suốt buổi.
Không có bài học nào, nhưng trong một buổi chiều Cốm đã dùng kiểu kẹp hai ngón, phối hợp hai tay, sức bóp của ngón và sự tập trung vào một việc. Việc nhà làm chậm lại cùng trẻ thường dạy đôi tay nhiều hơn mọi bộ đồ chơi.
Đôi tay trong sinh hoạt hằng ngày: việc bé tự làm được
Ngoài trò chơi, mỗi ngày có rất nhiều dịp để đôi tay của bé hai, ba tuổi được dùng. Gợi ý dưới đây xếp từ dễ tới khó hơn; bạn chọn một hai việc hợp với nếp nhà mình, không cần làm hết:
- Tự kéo khoá dán của dép, tự tháo tất bằng cách kéo mũi tất.
- Tự cầm cốc có quai uống nước, rồi đặt cốc lên bàn không làm đổ.
- Tự xúc cơm bằng thìa, xiên trái cây bằng nĩa nhựa đầu tròn.
- Vặn vòi nước khi rửa tay, xoa xà phòng, vẩy tay cho khô; người lớn chỉnh nhiệt độ nước trước.
- Tự mở nắp hộp đựng đồ chơi, cất đồ vào rồi đậy nắp.
- Lật trang sách khi đọc cùng bố mẹ, chỉ vào hình bé thích.
- Giúp bố mẹ việc nhỏ: bỏ tất vào giỏ, lau bàn bằng khăn ẩm, xếp thìa vào ống.
Những việc này vừa luyện tay vừa cho bé cảm giác mình có ích trong nhà. Ban đầu bé làm chậm và chưa gọn; bạn chịu chờ thêm vài phút thì sau vài tuần sẽ thấy khác hẳn.
Những chỗ cha mẹ hay vội
Bắt tô chữ, tô số khi bé chưa vẽ được nét tròn. Tô chữ cần kiểm soát cổ tay và ngón tay mà trẻ hai ba tuổi chưa có. Bé bị ép thường chán bút sớm. Vẽ tự do, nặn, xé, xâu hạt mới là nền cho việc cầm bút sau này.
Làm hộ vì nhanh hơn. Mở nắp hộp sữa chua hộ con mất một giây, để con tự mở mất một phút và bẩn tay. Khi có thời gian, cho con tự làm; khi vội, làm hộ một nửa và để con làm nốt.
Chê tranh xấu hoặc vẽ hộ. Ở tuổi này, việc vẽ quan trọng hơn bức tranh. Hỏi “con vẽ gì đây” và nghe bé kể thay vì nhận xét đẹp xấu.
Dùng ứng dụng tô màu thay cho bút thật. Vuốt trên màn hình không luyện được sức ngón tay và cách cầm bút. Khuyến nghị chung cho trẻ từ hai tới năm tuổi là ít màn hình và có người lớn đi cùng.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi về đôi tay của trẻ
Những dấu hiệu dưới đây là lý do để nhắc với bác sĩ nhi, kèm vài ví dụ cụ thể bạn đã thấy:
- Bé mất kỹ năng đã có, như từng tự xúc ăn, từng nhặt đồ nhỏ, nay không làm được nữa.
- Bé chỉ dùng một tay, tay kia gần như không tham gia, nhất là khi còn rất nhỏ chưa tới tuổi thuận tay.
- Bé thường xuyên làm rơi đồ, tay run, hoặc bàn tay hay nắm chặt.
- Quanh 3 tuổi bé chưa thao tác được với đồ chơi đơn giản như xếp hình to, mở nắp hộp, lật trang sách.
- Bé né tránh hẳn mọi việc dùng tay như vẽ, nặn, xếp khối, kèm chậm ở các mặt khác.
Một bé vụng tay nhưng vẫn khéo hơn chính mình vài tháng trước thường chỉ cần thêm thời gian và dịp tập. Bác sĩ sẽ là người cân nhắc có cần đánh giá thêm hay không.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi biết xâu hạt?
Theo bảng CDC và AAP 2022, xâu hạt to hoặc nui vào dây là mốc 36 tháng mà khoảng 75% trẻ đã làm được. Nhiều bé làm được sớm hơn nếu có dịp tập, cũng có bé muộn hơn vài tháng mà vẫn bình thường.
Trẻ 3 tuổi chưa vẽ được hình tròn có sao không?
Mốc 36 tháng là vẽ vòng tròn khi được người lớn làm mẫu, nét tròn méo vẫn tính. Nếu bé đã nguệch ngoạc có chủ đích, chỉ cần cho thêm dịp vẽ bằng bút to, phấn trên nền. Nếu bé chậm ở nhiều mặt khác, nên hỏi bác sĩ nhi.
Trẻ 2 tuổi cầm bút nắm cả bàn tay có cần sửa không?
Không cần. Nắm cả bàn tay là cách cầm thường gặp quanh 2 tuổi, và cách cầm ba ngón hình thành dần trong những năm mẫu giáo. Cho bé dùng bút to, vẽ trên mặt phẳng đứng là đủ.
Đồ chơi hạt nhỏ có an toàn cho trẻ 2 tuổi không?
Trẻ dưới 3 tuổi còn đưa đồ vào miệng nên dễ hóc. Vật nào lọt qua lõi cuộn giấy vệ sinh thì quá nhỏ cho trẻ. Chọn hạt xâu to hơn cỡ đó và luôn có người lớn ngồi cạnh khi chơi.
Có nên cho trẻ 2 tuổi rưỡi tập dùng kéo không?
Nhiều bé thích thử ở tuổi này. Nếu cho tập, dùng kéo nhựa đầu tròn và giấy mềm, luôn có người lớn ngồi cùng. Bé chưa cắt được cũng không sao, cắt bằng kéo thường hình thành dần ở tuổi mẫu giáo.
Trẻ 3 tuổi thuận tay trái có nên sửa không?
Không nên ép đổi. Ở tuổi này nhiều bé còn đổi tay qua lại, và thuận tay trái là một biến thể bình thường. Nếu bé chỉ dùng một tay vì tay kia yếu rõ rệt, khi đó mới cần hỏi bác sĩ nhi.