GiaiDoan.comGiai Đoạn
Ngôn ngữ và giao tiếp

Trẻ mấy tháng biết chỉ tay và vẫy tay: giao tiếp không lời trước khi biết nói

Trẻ giao tiếp bằng ánh mắt, cử chỉ trước khi biết nói: giơ tay đòi bế, vẫy tay, chỉ tay để đòi rồi để khoe, nhìn theo hướng chỉ. Mốc theo tuổi và cách khuyến khích.

Baby girl in a cotton dress in a high chair by a kitchen window, raising one arm toward a bird outside as her mother turns, seen from behind

Trẻ giao tiếp rất lâu trước khi nói: khoảng 9 tháng nhiều bé giơ tay đòi bế, khoảng 12 tháng vẫy tay chào, khoảng 15 tháng chỉ tay để đòi đồ hoặc nhờ giúp, khoảng 18 tháng chỉ tay để khoe điều thú vị cho người lớn xem. Đây là các mốc trong bảng CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ năm 2022, mức khoảng 75% trẻ đạt; nhiều bé làm sớm hơn.

Cử chỉ, ánh mắt và việc cùng nhìn một thứ với người lớn là nền móng của lời nói. Bé biết chỉ tay để “nói” điều mình muốn thì từ ngữ chỉ là bước tiếp theo để gọi tên điều đó. Bài này đi qua các loại giao tiếp không lời theo tuổi, hai kiểu chỉ tay khác nhau, việc nhìn theo hướng người lớn chỉ, trò chơi khuyến khích cử chỉ, và dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi.

Các mốc giao tiếp không lời theo tuổi

Bảng gom các cử chỉ và hành vi giao tiếp hay gặp theo khoảng tuổi. Cột “ví dụ” giúp bạn nhận ra ở nhà; một bé có thể có cử chỉ riêng, miễn là bé dùng có chủ ý để giao tiếp.

Khoảng tuổiGiao tiếp không lời hay gặpVí dụ ở nhà
2–4 thángNhìn mặt, mỉm cười đáp lại, khóc khác nhau theo nhu cầuBé cười khi mẹ cười, dịu lại khi nghe giọng quen
4–6 thángCười thành tiếng, với tay về đồ muốn lấy, nhìn người lớn khi muốn chơi tiếpBé nhìn mẹ, cười, đợi mẹ làm lại trò thổi phì phì
Khoảng 9 thángGiơ tay đòi bế, nhìn khi được gọi tên, phản ứng khi người quen rời điBé giơ hai tay khi bà tới gần
Khoảng 12 thángVẫy tay chào, hiểu “không”, đưa đồ cho người lớnBé vẫy tay khi ba đi làm
Khoảng 15 thángChỉ tay để đòi hay nhờ giúp, mang đồ đến khoe, làm theo lời có kèm cử chỉBé chỉ hộp bánh trên kệ và kêu
Khoảng 18 thángChỉ tay để khoe điều thú vị, nhìn lại người lớn xem họ có thấy khôngBé chỉ máy bay rồi quay sang nhìn mẹ
Khoảng 2 tuổiDùng thêm cử chỉ ngoài vẫy và chỉ: gật đầu, lắc đầu, hôn gióBé lắc đầu khi không muốn ăn thêm

Cử chỉ không biến mất khi bé biết nói. Bé 2 tuổi vẫn chỉ tay, gật đầu, kéo tay người lớn, và người lớn cũng vậy. Điều bạn theo dõi là cử chỉ có tăng thêm, đa dạng hơn, và bé có dùng chúng để chia sẻ với người khác không.

Hai kiểu chỉ tay: để đòi và để khoe

Chỉ tay nghe như một kỹ năng, nhưng thực ra có hai kiểu khác nhau về ý nghĩa. Chỉ để đòi: bé chỉ vào bình nước trên bàn vì muốn uống, chỉ vào hộp đồ chơi vì muốn lấy. Ngón tay là công cụ để có được thứ mình cần. Chỉ để khoe: bé chỉ vào con mèo trên tường, rồi quay lại nhìn mặt bạn, như muốn nói “mẹ ơi, nhìn kìa”. Bé không cần con mèo; bé muốn bạn cùng thấy điều bé thấy.

Kiểu thứ hai thường đến sau, quanh 18 tháng theo bảng mốc 2022, và mang ý nghĩa giao tiếp rất lớn: bé đã hiểu rằng người khác có sự chú ý riêng, và muốn chia sẻ sự chú ý đó. Đây là nền của trò chuyện: hai người cùng nói về một thứ.

Ở nhà, bạn nhận ra kiểu chỉ để khoe qua cái nhìn qua lại: bé nhìn thứ đó, nhìn bạn, nhìn lại thứ đó. Bé Bống 17 tháng đứng ở ban công, chỉ vào chiếc xe rác đang đi qua, quay lại nhìn ba, cười, kêu “ơ”. Ba ngồi xuống và nói “xe rác! xe rác to quá”. Lúc đó Bống vừa có một cuộc trò chuyện hoàn chỉnh, chỉ thiếu từ.

Nếu bé chỉ để đòi mà gần như không chỉ để khoe ở khoảng tuổi này, hoặc chỉ mà không nhìn lại người lớn, đó là điều nên ghi lại và kể với bác sĩ.

Nhìn theo hướng người lớn chỉ: chú ý chung

Mặt còn lại của chỉ tay là khả năng nhìn theo khi người khác chỉ. Lúc đầu, bé nhỏ thường nhìn vào ngón tay hay mặt người chỉ. Dần dần, quanh cuối năm đầu, bé học nhìn theo hướng ngón tay tới đúng vật ở gần, rồi xa dần, rồi ra cả những thứ ở phía sau lưng bé.

Khả năng cùng nhìn một thứ với người khác, còn gọi là chú ý chung, giúp bé học từ rất nhanh. Khi bạn chỉ vào con chim và nói “chim”, nếu bé nhìn đúng con chim, từ “chim” gắn với đúng vật. Nếu bé nhìn ngón tay bạn, từ “chim” gắn vào chỗ mơ hồ.

Cách tự kiểm nhẹ nhàng: khi bé ngồi cạnh bạn, chỉ vào một thứ thú vị ở phía trước cách vài bước như cái quạt đang quay, nói “nhìn kìa, cái quạt”. Quan sát mắt bé. Thử lại với thứ ở xa hơn, như cửa sổ. Bé nhìn theo là tốt; bé nhìn vào tay bạn ở tuổi nhỏ cũng bình thường, chỉ cần thấy khả năng nhìn theo tăng dần qua vài tháng.

Chỗ hay sai là thử quá nhiều lần một lúc biến thành bài kiểm tra, hoặc chỉ những thứ bé không quan tâm. Hãy chỉ những thứ thật sự hấp dẫn với bé, như con mèo, chiếc xe, ánh đèn.

Trò chơi khuyến khích cử chỉ theo tuổi

Cử chỉ học qua bắt chước và qua trò chơi lặp lại. Người lớn dùng cử chỉ kèm lời nói một cách tự nhiên, bé sẽ bắt chước theo.

  • Khoảng 6–9 tháng – “Bế lên nào”: mỗi lần bế bé, giơ hai tay ra trước mặt bé, nói “bế nhé”, chờ một chút. Dần dần bé sẽ giơ tay đáp lại trước khi bạn bế.
  • Khoảng 9–12 tháng – “Chào, bai bai”: vẫy tay chào thật với người thật mỗi ngày: chào ba đi làm, chào bà về, chào con mèo. Cầm nhẹ tay bé vẫy vài lần rồi để bé tự làm.
  • Khoảng 9–12 tháng – vỗ tay, lắc đầu theo đồng dao: hát bài quen có động tác, dừng trước động tác để bé làm.
  • Khoảng 12–18 tháng – “Đâu rồi?”: giấu một đồ chơi dưới khăn, hỏi “gấu đâu?”, chỉ tay vào khăn, chờ bé chỉ theo.
  • Khoảng 12–18 tháng – đi dạo và chỉ: bạn chỉ tay và nói tên những thứ thú vị: chim, xe, lá. Khi bé chỉ, bạn nhìn theo và gọi tên ngay.
  • Khoảng 18–24 tháng – gật và lắc: dùng gật đầu và lắc đầu rõ ràng khi hỏi bé “có ăn nữa không?”. Bé sẽ dùng chúng để trả lời trước khi nói “có”, “không”.

Khi bé dùng cử chỉ, luôn đáp lại và nói kèm từ: bé chỉ quả chuối, bạn nói “chuối, con muốn chuối à” và đưa. Cử chỉ là cầu nối tới từ, không phải thứ thay thế từ, nên bạn không cần lo rằng khuyến khích cử chỉ sẽ làm bé lười nói.

Những điều cha mẹ hay lo nhưng không cần

“Con kéo tay mẹ thay vì chỉ.” Bé nhỏ hay kéo tay người lớn tới đồ vật, đặc biệt trước khi biết chỉ tay. Nếu bé vừa kéo tay vừa nhìn mặt bạn, và dần dần có chỉ tay, đó là bước bình thường.

“Con chỉ bằng cả bàn tay, không bằng ngón trỏ.” Lúc đầu bé hay vươn cả bàn tay. Ngón trỏ tách ra dần cùng với kỹ năng cầm nắm tinh. Ý nghĩa giao tiếp quan trọng hơn hình dạng bàn tay.

“Con vẫy tay ngược, lòng bàn tay quay về mình.” Nhiều bé vẫy tay theo cách mình nhìn thấy, tức là bắt chước hình ảnh từ phía đối diện. Bé vẫy đúng hoàn cảnh để chào là đủ.

“Khuyến khích cử chỉ thì con sẽ không chịu nói.” Ngược lại, trẻ dùng nhiều cử chỉ thường có nền tốt cho lời nói. Bạn chỉ cần luôn nói từ kèm theo khi đáp lại cử chỉ của bé.

“Con lắc đầu với mọi thứ.” Quanh tuổi lên hai, lắc đầu và chữ “không” trở thành cử chỉ bé thích dùng nhất, vì bé vừa phát hiện mình có thể từ chối. Đây là một bước giao tiếp, cho thấy bé hiểu câu hỏi và muốn bày tỏ ý mình. Bạn có thể cho bé lựa chọn giữa hai thứ đều chấp nhận được để bé có cơ hội nói “có”.

Đọc tín hiệu của bé chưa biết chỉ tay

Trước khi có cử chỉ rõ ràng, bé vẫn giao tiếp liên tục, chỉ là bằng những tín hiệu nhỏ hơn. Bé vài tháng tuổi quay mặt đi, nhắm mắt, ưỡn người khi đã đủ kích thích và muốn nghỉ. Bé nhìn chăm chú vào mặt bạn, cử động tay chân nhanh, phát ra tiếng khi muốn chơi tiếp. Bé ngậm tay, dụi mắt khi buồn ngủ. Những tín hiệu này khác nhau ở mỗi bé, và người chăm bé hằng ngày thường đọc được rất giỏi.

Khi bạn đáp lại đúng tín hiệu, như dừng trò chơi khi bé quay đi, tiếp tục khi bé nhìn lại, bé học được rằng tín hiệu của mình có tác dụng. Đó là bài học đầu tiên về giao tiếp: mình làm gì đó, người khác hiểu và đáp lại. Bé được đáp lại đều đặn thường có động lực dùng tín hiệu rõ ràng hơn, rồi tới cử chỉ, rồi tới từ.

Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi

Ít cử chỉ hay ít chia sẻ sự chú ý là thông tin quan trọng cho bác sĩ, nhưng một dấu hiệu đơn lẻ không nói lên điều gì chắc chắn. Các điều dưới đây là lý do đi khám sớm, không phải chẩn đoán. Trẻ sinh non tính theo tuổi hiệu chỉnh.

  • Mất kỹ năng đã có: bé từng vẫy tay, chỉ tay, cười đáp, nhìn mặt người rồi ngưng.
  • Khoảng 9 tháng chưa nhìn khi được gọi tên, chưa giơ tay đòi bế.
  • Khoảng 12 tháng chưa vẫy tay chào, chưa có cử chỉ giao tiếp nào.
  • Khoảng 15 tháng chưa chỉ tay để đòi hay nhờ giúp.
  • Khoảng 18 tháng chưa chỉ tay để khoe, hoặc ít nhìn lại người lớn để chia sẻ điều bé thấy.
  • Bé ít nhìn mặt người, ít cười đáp, ít quan tâm khi người khác chơi cùng.
  • Bé ít phản ứng với tiếng động hay tiếng gọi.

Câu nên hỏi bác sĩ: “Cử chỉ và cách con chia sẻ sự chú ý có phù hợp tuổi không?”, “Con có cần kiểm tra thính lực hay đánh giá thêm không?”. Mô tả cụ thể những cử chỉ bé đang dùng và những cử chỉ chưa thấy; nếu có thể, quay một đoạn video ngắn lúc bé chơi tự nhiên ở nhà.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ 1 tuổi chưa biết vẫy tay có sao không?

Theo bảng CDC và AAP 2022, vẫy tay chào là mốc khoảng 12 tháng, tức khoảng một phần tư trẻ chưa làm ở tuổi này. Nếu bé có các cử chỉ khác như giơ tay đòi bế, nhìn khi được gọi tên, hãy tập vẫy tay trong sinh hoạt và theo dõi. Nếu bé hầu như chưa có cử chỉ nào, nên hỏi bác sĩ.

Chỉ tay để đòi và chỉ tay để khoe khác nhau thế nào?

Chỉ để đòi là bé chỉ vào thứ mình muốn lấy. Chỉ để khoe là bé chỉ vào điều thú vị rồi nhìn lại người lớn để chia sẻ, không cần lấy thứ đó. Kiểu thứ hai thường đến muộn hơn và cho thấy bé muốn giao tiếp cùng người khác.

Bé nhìn vào ngón tay thay vì nhìn theo hướng chỉ có bình thường không?

Ở bé nhỏ, nhìn vào ngón tay hay mặt người chỉ là bình thường. Khả năng nhìn theo hướng chỉ phát triển dần quanh cuối năm đầu và hoàn thiện hơn sau đó. Nếu bé lớn hơn vẫn hầu như không nhìn theo, hãy kể với bác sĩ.

Có nên dạy bé ngôn ngữ ký hiệu để giao tiếp trước khi nói không?

Dạy vài ký hiệu đơn giản như nữa, hết, uống kèm lời nói không có hại và giúp bé diễn đạt nhu cầu sớm hơn. Quan trọng là luôn nói từ đi kèm ký hiệu. Không cần một khoá học, chỉ cần vài cử chỉ dùng nhất quán trong nhà.

Bé hay kéo tay người lớn tới đồ vật có phải dấu hiệu đáng lo?

Không nhất thiết. Nhiều bé kéo tay trước khi biết chỉ tay. Điều cần để ý là bé có nhìn mặt người lớn khi kéo không, có chỉ tay và khoe ở những lúc khác không. Nếu bé gần như chỉ kéo tay mà ít nhìn mặt, hãy hỏi bác sĩ.

Bé dùng nhiều cử chỉ mà chưa nói từ nào thì có đáng lo?

Bé dùng nhiều cử chỉ để giao tiếp là nền tốt cho lời nói. Tuy vậy nếu bé đã qua mốc nói của tuổi mình, như khoảng 18 tháng chưa có vài từ, vẫn nên hỏi bác sĩ nhi để kiểm tra thính lực và đánh giá thêm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138