GiaiDoan.comGiai Đoạn
Trẻ 1 đến 2 tuổi

Trẻ 1–2 tuổi hiểu lời tới đâu: làm theo yêu cầu một bước và cách nói để con hiểu

Trẻ hiểu lời trước khi nói: quanh 15 tháng làm theo lời dặn có cử chỉ, quanh 18 tháng làm theo không cần cử chỉ. Cách nói ngắn để con hiểu, cách tự quan sát và cờ đỏ.

A Vietnamese grandfather stands in a hallway pointing gently toward a shoe rack as a toddler in a yellow shirt carries one small sandal toward it, medium shot from behind

Trẻ hiểu lời trước khi nói được: quanh 15 tháng phần lớn trẻ làm theo lời dặn khi người lớn vừa nói vừa ra hiệu, quanh 18 tháng làm theo lời dặn một bước mà không cần cử chỉ, như "đưa mẹ cái thìa", và quanh 2 tuổi chỉ được vài bộ phận cơ thể khi được hỏi. Đây là các mốc trong bảng của CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cập nhật năm 2022.

Hiểu lời, hay ngôn ngữ tiếp nhận, thường bị bỏ quên vì cha mẹ đếm từ con nói. Thực tế, ở tuổi một đến hai, khả năng hiểu là thứ cho biết nhiều nhất về đường phát triển ngôn ngữ của con. Bài này giúp bạn phân biệt "không hiểu" với "không muốn làm", cách nói để con dễ hiểu, cách tự quan sát ở nhà và các dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi.

Mốc hiểu lời từ 12 đến 24 tháng

Các mốc dưới đây lấy từ bảng CDC và AAP 2022. Cột bên phải là cách nhận ra trong sinh hoạt mà không cần dựng bài thử.

TuổiMốc hiểu lờiNhận ra ở nhà khi
12 thángHiểu "không", dừng lại một chút hoặc thôi làm khi ngheCon đang với ổ cắm, nghe "không" thì ngừng tay, nhìn bạn
15 thángNhìn về đồ quen khi được gọi tên; làm theo lời dặn có kèm cử chỉBạn hỏi "quạt đâu?", con quay về phía quạt
18 thángLàm theo lời dặn một bước không cần cử chỉBạn nói "lấy dép cho bố", tay để yên, con vẫn đi lấy
24 thángChỉ vào ít nhất hai bộ phận cơ thể; chỉ vào hình trong sách khi được hỏiBạn hỏi "mũi con đâu?", con chạm vào mũi

Trẻ sinh non tính theo tuổi hiệu chỉnh. Hiểu lời cũng phụ thuộc vào thứ tiếng con nghe hằng ngày: con hiểu lời bà nói tiếng địa phương rất tốt nhưng có thể ngơ ngác với cách nói của người lạ.

Không hiểu hay không muốn làm

Con hiểu nhưng đang bận. Bé đang mải xếp khối, bạn nói "đi tắm nào" mà con không nhúc nhích. Thử nói "con có muốn mang vịt đi tắm không?" Nếu con chạy đi lấy vịt, con đã hiểu, chỉ là chưa muốn dừng.

Con hiểu nhưng đang thử giới hạn. Ở gần 2 tuổi, con nghe "không leo", nhìn bạn, rồi vẫn leo tiếp. Ánh mắt nhìn lại chính là dấu hiệu con hiểu; con đang xem chuyện gì xảy ra.

Con hiểu từ quen, chưa hiểu câu dài. "Con ra lấy cái khăn ở trên ghế trong phòng ngủ rồi mang cho mẹ" là ba bốn bước gộp lại. Bé 18 tháng thường chỉ làm được một bước.

Con dựa vào ngữ cảnh. Bạn cầm áo khoác và nói "đi chơi", con chạy ra cửa. Con có thể đang đọc tình huống chứ chưa hiểu hết lời. Thử nói câu đó khi tay để không để biết.

Con không nghe rõ. Nếu con thường không phản ứng với lời nói từ phía sau, khi không nhìn thấy mặt bạn, câu hỏi đầu tiên là thính lực, không phải tính nết.

Cách tự quan sát con hiểu lời ở nhà

Bạn có thể kiểm tra nhẹ nhàng trong vài ngày, lồng vào sinh hoạt, không biến thành bài thi. Mục đích là để biết, không phải để chấm con:

  1. Chọn lúc con thoải mái, không đói, không buồn ngủ.
  2. Nói một lời dặn ngắn về đồ quen trong tầm nhìn, tay để yên, không nhìn về phía đồ đó: "Đưa mẹ quả bóng."
  3. Chờ vài giây. Nếu con làm, khen ngắn và cảm ơn. Nếu không, bạn chỉ tay và nói lại, ghi nhận con cần cử chỉ.
  4. Thử ở nhiều thời điểm khác nhau, với vài đồ quen khác nhau, trong hai ba ngày.
  5. Thử gọi tên con từ phía sau, khi con không nhìn thấy bạn, xem con có quay lại không.
  6. Ghi lại những gì con làm được, không ghi điểm, không so với trẻ khác.

Nếu con làm theo khi có cử chỉ mà chưa làm được khi chỉ có lời, ở 15 tháng là hợp tuổi, ở 18 tháng thì đáng nhắc với bác sĩ. Nếu con không phản ứng cả khi có cử chỉ, nên hỏi bác sĩ sớm.

Cách nói để trẻ một đến hai tuổi dễ hiểu

Gọi tên con trước khi nói. "Na ơi" rồi chờ con nhìn mới nói tiếp. Câu nói khi con đang không chú ý thường trôi qua.

Một câu, một việc. "Cất xe vào hộp." Xong việc đó mới nói việc tiếp theo.

Dùng từ cụ thể, không dùng từ chỉ trỏ. "Đưa mẹ cái cốc" dễ hiểu hơn "đưa mẹ cái đó".

Nói điều muốn con làm, thay vì điều không được làm. "Đi chậm thôi" dễ làm theo hơn "đừng chạy", vì câu cấm khiến con phải tự đoán việc thay thế.

Đi kèm hành động khi con còn nhỏ. Với bé dưới 18 tháng, vừa nói "đưa mẹ" vừa chìa tay là cách giúp con nối lời với việc.

Ngồi xuống ngang tầm mắt con. Nói từ trên cao, từ phòng khác, khi tivi đang bật đều khiến con khó nghe và khó hiểu.

Nói lại cùng một câu cho cùng một việc. Mỗi lần đi tắm đều nói "đi tắm nào", mỗi lần ra ngoài đều nói "đi giày nào". Câu quen lặp lại mỗi ngày là những câu con hiểu đầu tiên.

Cảm ơn khi con làm theo. Một lời "cảm ơn con" ngắn cho con biết mình đã hiểu đúng, và lần sau con sẵn lòng nghe hơn.

Trò chơi giúp con hiểu thêm từ

Hiểu lời phát triển qua những trò lặp lại hằng ngày. Những trò sau không cần đồ chơi riêng, mỗi trò vài phút:

  • Đi tìm đồ: "Quả bóng đâu rồi nhỉ?" khi bóng nằm trong tầm nhìn. Khi con giỏi hơn, để bóng ở phòng bên cạnh.
  • Chạm bộ phận cơ thể: hát bài có "mũi, mắt, tai", chạm lên mặt mình rồi mặt con. Quanh 2 tuổi con tự chỉ được vài bộ phận.
  • Đưa đồ cho người: "Đưa bà quả chuối", "đưa bố cái khăn". Trò này tập cùng lúc tên đồ và tên người.
  • Rổ đồ quen: bỏ ba bốn đồ quen vào rổ, hỏi "cái thìa đâu?", để con lấy ra. Bắt đầu bằng hai đồ, tăng dần.
  • Làm theo động tác: "Vỗ tay nào", "giơ tay lên", "ngồi xuống". Lúc đầu bạn làm cùng, sau đó chỉ nói.
  • Giúp việc nhà: "Bỏ tất vào giỏ", "mang dép ra cửa". Con được làm việc thật thì thích nghe hơn.

Chọn trò khi con vui, dừng khi con chán. Không cần con làm đúng mọi lần; bạn làm mẫu, cười, và chơi tiếp. Mục tiêu là con nghe thật nhiều câu ngắn gắn với việc làm, không phải trả lời đúng bao nhiêu câu.

Trẻ nghe nhiều tiếng, có nhiều người chăm

Nhiều bé ở tuổi một đến hai nghe nhiều cách nói cùng lúc: bố mẹ nói giọng một vùng, ông bà nói giọng vùng khác, người trông trẻ dùng từ riêng, có nhà còn thêm một ngoại ngữ. Cha mẹ hay lo con bị rối. Phần lớn trẻ không rối; con học cách hiểu từng người, như hiểu "bát" với bố và "chén" với bà.

Điều cần lưu ý là mỗi người nói tự nhiên bằng tiếng, giọng mình quen nhất, và nói nhiều với con. Người lớn nói gượng bằng một thứ tiếng mình không thạo thường nói ít và ngắn, nên con có ít lời để học hơn.

Khi đánh giá con hiểu lời, bạn nhớ cộng cả hai tiếng. Một bé hiểu "quả bóng" bằng tiếng Việt và "ball" bằng tiếng Anh đã biết cả hai từ. Bé được nhiều người chăm cũng có thể làm theo lời người này tốt hơn người khác, chỉ vì quen giọng và quen cách nói.

Nếu con được gửi trẻ hay có người trông mới, bạn có thể kể với họ vài câu quen trong nhà, như con gọi sữa là gì, câu nào báo hiệu đi ngủ. Những câu quen đó giúp con hiểu ở môi trường mới nhanh hơn.

Một buổi tối nhà bé Na: từ ra lệnh sang trò chuyện

Tình huống giả định: bé Na 19 tháng ở Hải Phòng. Mẹ Na hay than "con không nghe lời". Buổi tối mẹ thường nói từ trong bếp vọng ra: "Na dọn đồ chơi đi rồi vào ăn cơm, nhanh lên không bố về bây giờ". Na vẫn ngồi chơi. Mẹ nghĩ con bướng.

Nhìn lại, câu đó có ba việc, nói từ phòng khác, trong lúc Na đang mải chơi, và có thêm một lời doạ mà Na chưa hiểu. Ở 19 tháng, Na chỉ cần làm theo được lời dặn một bước theo mốc của tuổi. Na không bướng; câu nói vượt quá khả năng hiểu của con.

Mẹ Na thử đổi: đi ra phòng khách, ngồi xuống cạnh con, gọi "Na ơi", chờ Na nhìn, nói "cất khối vào hộp", rồi cùng cất một khối làm mẫu. Na cất tiếp hai ba khối. Mẹ nói "giỏi quá, giờ mình đi rửa tay", nắm tay Na đi. Bữa tối bắt đầu mà không ai phải to tiếng.

Điểm cần rút ra không phải là một bí quyết khiến con ngoan, mà là cách nói vừa sức hiểu của tuổi. Khi con lớn hơn, quanh 2 đến 3 tuổi, con sẽ làm theo được lời dặn hai bước. Doạ dẫm, quát mắng, hay doạ "không thương nữa" không giúp con hiểu hơn và làm bữa tối căng thẳng; người lớn giữ giọng bình tĩnh, nhắc lại ngắn và cùng làm là đủ.

Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi

Ở tuổi một đến hai, các dấu hiệu sau liên quan đến hiểu lời nên được bác sĩ xem sớm, không phải chờ con nói chậm hơn rồi mới đi:

  • Con mất kỹ năng đã có: trước hiểu tên đồ quen, trước quay lại khi được gọi, nay không.
  • Quanh 12 tháng con không phản ứng với tên mình, không dừng lại khi nghe "không".
  • Quanh 15 đến 18 tháng con không nhìn về đồ quen khi được gọi tên, không làm theo lời dặn có cử chỉ.
  • Quanh 18 đến 24 tháng con không làm theo lời dặn một bước nào chỉ bằng lời, không chỉ được bộ phận cơ thể nào.
  • Con hay không phản ứng với tiếng động, tiếng gọi khi không nhìn thấy người nói.
  • Con ít nhìn mặt người nói chuyện, không nhìn theo khi người lớn chỉ tay.

Câu nên hỏi: "Con có cần đo thính lực không?", "Ở nhà nên nói chuyện với con thế nào trong lúc theo dõi?". Hiểu lời chậm không tự nó là một chẩn đoán; bác sĩ sẽ xem toàn bộ các mặt phát triển của con trước khi nói điều gì.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tháng thì hiểu lời người lớn nói?

Trẻ bắt đầu hiểu từ rất sớm. Theo bảng CDC và AAP năm 2022, quanh 12 tháng trẻ hiểu "không", quanh 15 tháng nhìn về đồ quen khi được gọi tên, quanh 18 tháng làm theo lời dặn một bước không cần cử chỉ.

Bé 18 tháng không nghe lời có phải do không hiểu không?

Chưa chắc. Con có thể hiểu nhưng đang mải chơi, đang thử giới hạn, hoặc câu nói quá dài. Bạn thử nói một câu một việc, khi con đang nhìn bạn. Nếu con vẫn không phản ứng ở nhiều lần thử, nên hỏi bác sĩ.

Trẻ hiểu hết mà không chịu nói có đáng lo không?

Hiểu tốt là dấu hiệu tích cực, vì hiểu đi trước nói. Tuy vậy, nếu con chưa có từ nào ở tuổi các bảng mốc ghi trẻ đã nói, bạn vẫn nên hỏi bác sĩ, không chờ con tự nói.

Trẻ mấy tuổi làm theo được hai yêu cầu liên tiếp?

Lời dặn hai bước như "lấy dép rồi mang cho bố" thường đến trong khoảng 2 đến 3 tuổi. Ở 1 đến 2 tuổi, mỗi lần một việc là phù hợp. Bạn nói việc thứ nhất, chờ con làm xong rồi mới nói việc thứ hai.

Nói hai thứ tiếng có làm bé chậm hiểu lời không?

Không theo nghĩa cần lo. Trẻ song ngữ hiểu lời ở cả hai tiếng, có thể hiểu mỗi tiếng ít hơn trẻ đơn ngữ một chút nhưng tổng lại tương đương. Mỗi người lớn nói với con bằng tiếng mình thạo nhất.

Có nên doạ để bé làm theo nhanh hơn không?

Không nên. Doạ không giúp con hiểu lời hơn và dễ làm con sợ hãi hoặc lì đi. Câu ngắn, ngang tầm mắt, làm mẫu cùng con thường hiệu quả hơn và giữ được sự gắn bó giữa con với người lớn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138