Ở tuổi lên ba, phần lớn trẻ đã nói được câu ngắn ba bốn từ, hỏi "cái gì", "ở đâu", "tại sao" suốt ngày, nói đủ rõ để người trong nhà hiểu phần lớn thời gian, leo cầu thang, chạy, tự mặc được vài món đồ rộng và bắt đầu để ý tới những đứa trẻ khác để chơi cùng. Đó là khoảng mà đa số trẻ đạt được, không phải bài kiểm tra con phải qua đúng ngày sinh nhật.
Bảng mốc của CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cập nhật năm 2022 ghi những việc mà khoảng 75% trẻ làm được ở mốc 3 tuổi; nghĩa là cứ bốn trẻ thì có một trẻ đạt muộn hơn mà vẫn bình thường. Phần dưới đây đi qua từng mặt, kèm tình huống trong nhà, trò chơi đơn giản và những dấu hiệu nên mang ra hỏi bác sĩ nhi trong lần khám định kỳ.
Bốn mặt phát triển ở tuổi lên ba: nhìn nhanh trong một bảng
Bảng gom những việc thường thấy quanh 36 tháng theo bốn mặt mà sổ khám của bác sĩ hay hỏi. Cột cuối là việc bạn làm được ngay trong tuần này, không cần mua gì.
| Mặt phát triển | Thường thấy quanh 3 tuổi | Cha mẹ làm gì trong tuần |
|---|---|---|
| Ngôn ngữ | Nói chuyện qua lại ít nhất hai lượt; hỏi "ai", "cái gì", "ở đâu", "tại sao"; nói tên mình khi được hỏi; kể việc đang diễn ra trong tranh | Khi đọc sách tranh, hỏi "bạn mèo đang làm gì?" rồi chờ con trả lời trước khi lật trang |
| Vận động | Chạy, leo, lên cầu thang; xâu hạt to; vẽ hình tròn khi được làm mẫu; dùng thìa nĩa | Cho con xâu ống hút cắt khúc vào sợi dây giày |
| Tự lập | Tự mặc quần chun, áo khoác rộng; tránh chạm đồ nóng khi được nhắc | Đặt quần áo ngày mai lên ghế, để con tự chọn mặc trước |
| Cảm xúc và xã hội | Để ý bạn khác và nhập cuộc chơi; thường dịu lại trong khoảng mười phút sau khi cha mẹ rời đi ở lớp | Tập chào tạm biệt ngắn, nói rõ khi nào quay lại |
Đọc bảng theo chiều ngang thì thấy mỗi mốc gắn với một việc nhỏ trong sinh hoạt. Đọc theo chiều dọc thì nhận ra hiếm có trẻ nào đều tay ở cả bốn mặt: bé nói như sáo có thể vẫn vụng khi cài cúc, bé leo trèo giỏi lại nói ít hơn. Sự lệch nhẹ như vậy là chuyện thường, điều đáng để ý là một mặt đứng yên rất lâu hoặc tụt lùi.
Lời nói của bé ba tuổi: hỏi nhiều, kể lộn xộn, vẫn ngọng vài âm
Bé Na nhà chị Hạnh vừa tròn ba tuổi. Sáng nào ra ban công bé cũng hỏi "sao cây này có hoa, cây kia không có?", rồi chưa đợi trả lời đã chạy sang hỏi chuyện con chim. Nhiều cha mẹ thấy mệt, nhưng chuỗi câu hỏi đó chính là dấu hiệu ngôn ngữ đang chạy đúng hướng: con hiểu rằng lời nói dùng để lấy thông tin, không chỉ để đòi đồ.
Ở tuổi này câu của trẻ thường ngắn, thiếu hư từ, xếp chưa đúng trật tự, kể chuyện nhảy cóc từ chiều qua sang sáng nay. Một số âm khó như "r", "tr", "s" hay "x" thường chưa chuẩn và chưa cần sửa. Cách hỗ trợ hiệu quả là nhắc lại câu của con theo dạng đúng và dài hơn một chút: con nói "con chó chạy", bạn đáp "ừ, con chó chạy nhanh ra cổng". Không bắt con nói lại cho đúng, vì như vậy dễ khiến trẻ ngại mở miệng.
Một phép tự kiểm đơn giản: người ngoài nhà, như bà hàng xóm hay cô giáo mới, hiểu được phần lớn câu con nói chưa? Bảng mốc 2022 ghi trẻ ba tuổi thường nói đủ rõ để người khác hiểu phần lớn thời gian. Nếu chỉ bố mẹ đoán được ý con, đó là điều nên kể với bác sĩ, kèm cả câu hỏi về thính lực.
Vận động thô và vận động tinh: từ leo cầu thang tới xâu hạt
Leo, chạy, nhảy tại chỗ. Phần lớn trẻ ba tuổi chạy khá vững, leo lên xuống cầu thang có vịn, nhảy bật hai chân khỏi mặt đất. Nhiều bé lên cầu thang xen chân trước khi xuống được theo kiểu đó; xuống thường khó hơn lên. Xe ba bánh có bàn đạp là món nhiều bé bắt đầu đạp được trong khoảng ba đến bốn tuổi.
Tay khéo hơn từng tháng. Trẻ xâu hạt to, lật từng trang sách bìa cứng, vặn nắp hộp, cầm bút sáp còn hơi vụng, vẽ được vòng tròn khi thấy người lớn làm mẫu. Nét vẽ nguệch ngoạc có tên gọi riêng, bé nói "đây là bố" dù chỉ là một vòng xoắn. Đừng sửa hình vẽ, hỏi con kể về nó.
An toàn đi trước kỹ năng. Bé ba tuổi hiểu lời nhắc "nóng, không chạm" nhưng chưa tự đánh giá được độ cao hay xe cộ. Lan can ban công, cửa sổ, ổ điện và bếp vẫn cần chắn như hồi con mới biết đi.
Chơi ngoài trời mỗi ngày. Một bãi cỏ công viên, một sân chung cư hay hành lang rộng đều đủ. Trò đơn giản như bước theo vạch gạch lát, ném bóng vào thùng, đi trên đường kẻ phấn giúp trẻ phối hợp tay chân tốt hơn mọi món đồ chơi đắt tiền.
Tự lập trong sinh hoạt: những việc nên giao cho con từ bây giờ
Tuổi lên ba là lúc trẻ hay nói "để con", cũng là lúc cha mẹ vội nên làm hộ. Giao việc vừa sức giúp con thấy mình có ích. Một số việc phần lớn bé ba tuổi làm được nếu có thời gian:
- Tự kéo quần chun lên xuống, xỏ dép quai dán, khoác áo khoác rộng; cài cúc thì để sau.
- Tự xúc ăn bằng thìa, cầm cốc uống, dùng nĩa xiên miếng trái cây; rơi vãi là phần của việc học.
- Cất đồ chơi vào đúng giỏ khi mỗi giỏ có một loại đồ, tránh giỏ chung lẫn lộn.
- Rửa tay với sự hướng dẫn: vặn vòi, xoa xà phòng, lau khăn; người lớn đứng cạnh.
- Mang bát đũa nhựa của mình ra bồn rửa, lấy khăn lau chỗ nước đổ.
- Chọn giữa hai bộ quần áo bạn đưa ra, thay vì hỏi "con muốn mặc gì" quá rộng.
Chỗ hay sai là chờ con làm hoàn hảo mới giao. Quần mặc ngược vẫn là quần con tự mặc. Nếu sáng nào cũng gấp, hãy dời phần tập tự mặc sang buổi tối hoặc cuối tuần, khi không ai phải chạy cho kịp giờ.
Chuyện đi vệ sinh và bỏ bỉm có dao động rất rộng; nhiều trẻ khô ban ngày quanh ba tuổi, còn ban đêm đến muộn hơn nhiều. Không nên so với con nhà khác.
Chơi cạnh bạn chuyển sang chơi cùng bạn
Hồi hai tuổi, hai đứa trẻ ngồi cùng góc nhưng mỗi đứa xếp khối của riêng mình. Quanh ba tuổi, trẻ bắt đầu nhìn bạn, bắt chước, rủ nhau đẩy cùng chiếc xe hay đóng vai nấu ăn. Tranh giành đồ chơi vẫn xảy ra thường xuyên, vì kỹ năng chờ lượt mới bắt đầu hình thành.
Khi hai bé giành nhau một chiếc xe, cách giúp không phải là phân xử ai đúng ai sai mà gọi tên cảm xúc và đưa ra một bước tiếp theo: "Con đang muốn chiếc xe lắm. Bạn chơi xong lượt này thì tới con, mình đếm mười nhé." Lặp lại nhiều lần, trẻ học được rằng chờ đợi có kết thúc. Ăn vạ và tuổi bướng là chủ đề riêng; ở đây chỉ cần nhớ đó là phần bình thường của tuổi lên ba.
Nhiều bé bắt đầu đi lớp mẫu giáo bé ở tuổi này. Khóc lúc chia tay buổi sáng là phổ biến; bảng mốc 2022 ghi trẻ ba tuổi thường dịu lại trong khoảng mười phút sau khi cha mẹ rời đi. Bạn hỏi cô giáo con mất bao lâu để vào nhịp, thay vì nhìn lúc con khóc ở cổng mà đoán cả ngày.
Trò chơi đơn giản hợp tuổi lên ba, làm được trong căn hộ nhỏ
Không cần đồ chơi theo bộ. Những trò dưới đây dùng đồ có sẵn trong bếp và phòng khách, mỗi trò nhắm một mặt phát triển:
- Đi chợ giả vờ: vài quả cà chua, củ hành, túi vải; bé làm người bán, bạn làm người mua, hỏi "bao nhiêu quả?" để con đếm tới ba bốn.
- Xâu vòng: ống hút cắt khúc hoặc nui ống to xâu vào dây giày, tập cầm nắm hai tay phối hợp.
- Theo lệnh hai bước: "lấy chiếc khăn rồi đưa cho bà", tăng dần khi con làm tốt.
- Đoán đồ trong túi: bỏ thìa, quả bóng, cái lược vào túi vải, con sờ rồi đoán tên.
- Đường đi trên sàn: dán băng dính giấy thành đường cong, con bước theo, rồi đẩy xe theo.
- Đọc sách tranh và dừng giữa chừng: "con đoán tiếp theo bạn thỏ làm gì?".
Về màn hình, các khuyến nghị phổ biến cho trẻ hai đến năm tuổi đều nói tới việc giới hạn thời lượng, chọn nội dung phù hợp và xem cùng con khi có thể. Điều cốt lõi là màn hình không chiếm chỗ của giờ chơi, giờ trò chuyện và giấc ngủ.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi về bé ba tuổi
Những dấu hiệu dưới đây không phải để tự kết luận điều gì. Chúng là lý do để đặt lịch hỏi bác sĩ nhi sớm thay vì chờ, và bác sĩ mới là người đánh giá:
- Con mất đi kỹ năng đã có: từng nói câu nay chỉ còn từ đơn, từng tự xúc nay không làm nữa. Mất kỹ năng ở bất kỳ tuổi nào cũng nên đi khám sớm.
- Chưa nói câu hai ba từ, hoặc người trong nhà vẫn rất khó hiểu con nói gì.
- Không làm theo được lời dặn đơn giản khi không có cử chỉ kèm theo.
- Không chơi giả vờ, không để ý tới trẻ khác, ít nhìn mắt khi trò chuyện.
- Hay vấp ngã hơn hẳn trước, không leo được bậc thấp, hoặc cầm nắm đồ nhỏ rất khó.
- Có vẻ không nghe thấy khi được gọi từ phía sau, hoặc hay nói "hả" và vặn to âm lượng.
Trẻ sinh non nhiều tuần thì nhắc bác sĩ chuyện này khi khám, để việc đánh giá tính tới điểm xuất phát của con. Câu nên hỏi: "Ở tuổi con, mặt nào của con bác sĩ muốn theo dõi thêm, và em nên quan sát gì ở nhà trước lần hẹn tới?"
Bạn ghi lại vài ví dụ cụ thể kèm ngày tháng, như "con chỉ nói từ đơn, chưa ghép câu", mang theo sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em. Thông tin cụ thể giúp buổi khám ngắn mà đủ ý.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 3 tuổi nói được bao nhiêu từ là bình thường?
Không có một con số chuẩn mà mọi trẻ phải đạt. Ở tuổi này, điều bác sĩ hay hỏi là con có nói câu ngắn, hỏi chuyện qua lại và được người khác hiểu phần lớn thời gian không, hơn là đếm đủ bao nhiêu từ.
Bé 3 tuổi vẫn nói ngọng chữ r và s có sao không?
Phần lớn trẻ ba tuổi còn phát âm chưa chuẩn một số âm khó như r, tr, s, x và các âm này thường hoàn thiện dần trong những năm mẫu giáo. Nên lo hơn khi người ngoài gần như không hiểu con nói gì.
Con 3 tuổi chưa chịu chơi với bạn mà chỉ chơi một mình thì sao?
Nhiều trẻ vẫn thích chơi cạnh bạn hơn chơi cùng bạn ở tuổi này, nhất là trẻ dè dặt. Đáng hỏi bác sĩ khi con hầu như không để ý tới trẻ khác, không chơi giả vờ và ít nhìn mắt người lớn.
Trẻ 3 tuổi đã cần học chữ cái chưa?
Chưa cần học theo kiểu ngồi bàn. Ở tuổi lên ba, trẻ được lợi nhiều hơn khi nghe đọc sách tranh, trò chuyện, hát và chơi với âm thanh; chữ cái có thể xuất hiện tự nhiên khi con tò mò hỏi.
Bé 3 tuổi khóc mỗi sáng khi đi lớp thì có phải chậm phát triển cảm xúc không?
Không. Khóc lúc chia tay là rất phổ biến ở tuổi bắt đầu đi lớp. Điều nên hỏi cô giáo là sau khi cha mẹ đi khoảng bao lâu thì con dịu lại và có tham gia chơi trong ngày không.
Có nên cho bé 3 tuổi tập xe đạp hai bánh chưa?
Phần lớn trẻ tuổi này hợp với xe ba bánh có bàn đạp hoặc xe thăng bằng không bàn đạp, luôn đội mũ bảo hiểm và chơi ở chỗ không có xe cộ. Xe hai bánh thường hợp hơn khi con lớn thêm vài tuổi.