Trẻ sơ sinh nhìn rõ nhất ở khoảng 20 đến 30 cm, vật xa hơn thấy mờ; bé thích nhìn mặt người và những mảng sáng tối tương phản mạnh hơn màu nhạt, rồi trong ba tháng đầu tầm nhìn, khả năng dõi theo và phân biệt màu tăng dần. Về tai, bé đã nghe được từ trong bụng mẹ, nên khi chào đời đã quen giọng mẹ, giật mình với tiếng động lớn và chú ý đặc biệt tới giọng nói chậm, nhiều ngữ điệu.
Đến khoảng ba tháng, nhiều bé đã dõi theo người và đồ vật qua một vòng cung rộng, nhận ra mặt người quen từ xa hơn, quay về phía tiếng nói và đáp lại bằng tiếng ê a. Phần dưới đây đi qua sự thay đổi của mắt và tai theo từng tháng, cách chọn thứ để bé nhìn và nghe, tiếng ồn trong nhà, cách tự quan sát và những dấu hiệu cần đi khám mắt hay tai sớm.
Mắt bé thay đổi thế nào từ sơ sinh đến ba tháng
Thị giác là giác quan còn non nhất lúc chào đời và phát triển nhanh nhất trong mấy tháng đầu. Bảng dưới đây tóm tắt những gì thường thấy; mỗi bé có nhịp riêng.
| Tuổi | Bé nhìn được gì | Bạn thấy bé làm gì |
|---|---|---|
| Sơ sinh | Rõ nhất ở khoảng 20 đến 30 cm; nhạy với sáng tối, mặt người, đường viền đậm | Nhìn chăm chú vào mặt người bế trong chốc lát, nheo mắt khi ánh sáng mạnh |
| Khoảng 1 tháng | Vẫn chủ yếu nhìn gần, nhìn lâu hơn | Dõi theo mặt người dịch chậm một đoạn ngắn |
| Khoảng 2 tháng | Phối hợp hai mắt tốt hơn, bắt đầu để ý màu sắc rõ | Nhìn theo người đi lại, nhìn một món đồ trong vài giây |
| Khoảng 3 tháng | Nhìn xa hơn, dõi theo mượt hơn, chú ý chi tiết hơn | Dõi theo vật qua một vòng cung rộng, ngắm tay mình, nhận ra mặt người quen từ xa hơn |
Mắt lệch thoáng qua trong vài tuần đầu khá thường gặp vì hai mắt chưa phối hợp hoàn toàn. Mắt lệch liên tục, lệch một bên cố định, hay vẫn lệch rõ khi bé đã khoảng bốn tháng thì nên khám mắt.
Với trẻ sinh non, đọc bảng theo tuổi hiệu chỉnh. Bé sinh sớm hai tháng thì ở ba tháng tuổi thực, mắt bé thường giống bé đủ tháng khoảng một tháng tuổi, nên chưa dõi theo xa là điều dễ hiểu.
Vì sao khuôn mặt người là thứ bé thích nhìn nhất
Ngay từ những ngày đầu, trẻ sơ sinh đã có xu hướng nhìn vào những hình giống khuôn mặt lâu hơn các hình khác: hai chấm tối ở trên, một vệt ở dưới, đường viền rõ quanh ngoài. Đôi mắt người lớn, với lòng trắng và con ngươi đen tương phản, lại càng hút ánh nhìn của bé. Đó là lý do bé đang bú hay nhìn chăm chú lên mặt mẹ, đúng ở khoảng cách bé nhìn rõ nhất.
Khuôn mặt còn khác mọi món đồ ở chỗ nó biết đáp lại. Khi bé nhìn, bạn cười; bé cử động miệng, bạn nói. Một món đồ chơi dù sặc sỡ đến đâu cũng chỉ đứng yên hoặc lặp lại đúng một kiểu. Khuôn mặt thì thay đổi theo chính bé, và qua những lần đáp qua đáp lại đó bé học được những bài học đầu tiên về giao tiếp.
Một buổi sáng bình thường ở nhà bé Mận hai tháng tuổi: bố thay tã xong, cúi xuống gọi tên, bé nhìn lên, bố nhướn mày, há miệng "ồ", bé chúm môi theo. Bố chờ, bé "ơ" một tiếng, bố "ơ" lại. Cả cuộc chơi chưa tới hai phút, không cần món đồ nào. Với mắt và tai của trẻ ba tháng đầu, đó là kiểu "học" phù hợp nhất.
Cho bé nhìn gì: những thứ đơn giản mà có ích
Không cần thẻ hình hay đồ chơi đắt tiền. Bé ba tháng đầu thích những thứ rất dễ có trong nhà:
- Khuôn mặt người, nhất là đôi mắt và đường viền tóc. Đây là "đồ chơi" bé thích nhất, và tốt nhất khi khuôn mặt đó biết cười, nói và chờ bé.
- Khăn hay áo có sọc, ô vuông đậm sáng tối. Treo hoặc cầm ở khoảng một cánh tay người lớn, cho bé nhìn vài phút rồi cất đi.
- Một chiếc gương nhỏ không vỡ đặt cạnh bé khi nằm sấp. Bé chưa biết đó là mình, nhưng thích nhìn một khuôn mặt chuyển động.
- Lá cây đung đưa ngoài cửa sổ, bóng nắng trên tường. Bế bé đứng gần cửa vài phút là một buổi ngắm cảnh đủ cho tuổi này.
- Đôi tay của chính bé, từ khoảng ba tháng. Không cần chen đồ chơi vào khi bé đang mải ngắm tay mình.
Đặt bé trong phòng có ánh sáng tự nhiên dịu là đủ. Tránh để bé nằm nhìn thẳng vào bóng đèn trần hay ánh nắng gắt. Màn hình điện thoại, tivi không phải đồ nhìn cho trẻ nhỏ theo khuyến nghị phổ biến; ánh sáng và hình ảnh đổi nhanh không cho bé thứ mà khuôn mặt người cho được.
Tai bé nghe gì: từ trong bụng mẹ đến những tiếng ê a đầu tiên
Thính giác phát triển từ khá sớm trong thai kỳ, nên bé chào đời đã quen giọng mẹ và những âm thanh trong nhà mà mẹ thường nghe. Nhiều bé mới sinh lặng đi, thôi khua tay khi nghe giọng mẹ, hoặc quay mặt về phía đó. Bé cũng giật mình, chớp mắt hay khóc khi có tiếng động lớn đột ngột.
Người lớn khắp nơi thường tự nhiên nói với trẻ nhỏ bằng giọng cao hơn, chậm hơn, kéo dài nguyên âm và lên xuống nhiều. Trẻ sơ sinh thích nghe kiểu nói này hơn kiểu nói bình thường giữa người lớn, và nó giúp bé tách được âm và nhịp của tiếng nói. Bạn không cần ngại nói "giọng em bé" với con, chỉ cần dùng lời thật, không nói ngọng theo.
Ở Việt Nam, nhiều bệnh viện làm sàng lọc thính lực sơ sinh trước khi bé xuất viện hoặc trong những tuần đầu. Nếu bé chưa được sàng lọc, hoặc kết quả cần kiểm tra lại, hãy hỏi bác sĩ nhi nơi bé khám để được hướng dẫn làm sớm. Phát hiện sớm vấn đề thính lực có ý nghĩa lớn cho việc học nói sau này.
Tiếng ồn trong nhà: điều nên chỉnh và điều không cần lo
Không cần giữ nhà im phăng phắc. Bé quen dần với tiếng nói chuyện, tiếng bát đũa, tiếng xe ngoài đường ở mức bình thường. Bắt cả nhà rón rén khiến bé dễ giật mình hơn mỗi khi có tiếng động nhỏ.
Tắt tivi chạy nền khi không ai xem. Tivi mở suốt ngày làm giọng người thật trong phòng bị lấn át. Khi bé ê a mà xung quanh ồn, người lớn cũng khó nghe để đáp lại. Tắt bớt âm thanh nền giúp cuộc trò chuyện với bé rõ ràng hơn.
Tránh tiếng rất lớn sát tai bé. Loa hát karaoke, đồ chơi phát nhạc to áp sát tai, máy khoan cạnh phòng là những tiếng không nên để bé nghe gần và lâu. Nếu nhà đang sửa chữa, cho bé ở phòng xa nhất có thể trong lúc ồn.
Tiếng hát của bạn quý hơn nhạc thu sẵn. Bé không cần một danh sách nhạc "phát triển trí não". Một câu hát ru, một bài đồng dao lặp lại, được hát bằng giọng người chăm, gắn với cái ôm và nét mặt, có giá trị với bé hơn.
Giữ một góc yên cho giấc ngủ. Bé ngủ được ở mức ồn vừa phải của sinh hoạt gia đình, nhưng một góc tối và yên cho các giấc ngủ dài giúp bé dễ phân biệt lúc thức để nghe, để nhìn với lúc nghỉ. Âm thanh đều đều nhỏ như tiếng quạt thường không làm phiền bé.
Tự quan sát mắt và tai của bé mỗi tuần
Bạn không cần dụng cụ gì. Chọn lúc bé tỉnh táo, no, dễ chịu, làm nhẹ nhàng như một trò chơi, rồi ghi một dòng ngắn vào sổ.
- Nhìn mặt: cúi xuống ở khoảng 20 đến 30 cm, gọi tên bé, xem bé có nhìn vào mắt bạn không.
- Dõi theo: khi bé đang nhìn, dịch mặt hoặc một món đồ màu đậm thật chậm sang một bên, rồi sang bên kia, xem mắt bé theo được bao xa.
- Hai mắt: nhìn vào hai mắt bé dưới ánh sáng tự nhiên xem chúng có cùng hướng không, đồng tử có đen đều không.
- Nghe: đứng ở bên cạnh ngoài tầm mắt bé, gọi nhẹ hoặc lắc một món đồ có tiếng, xem bé có lặng đi, chớp mắt, hay quay về phía đó không.
- Lặp lại ở bên kia, vì điều đáng để ý là sự chênh lệch giữa hai bên.
- Ghi lại ngày và điều bạn thấy. Một lần bé không phản ứng chưa nói lên gì; nhiều lần liên tiếp mới đáng mang đi hỏi.
Không biến việc này thành bài kiểm tra mỗi ngày. Mỗi tuần một lần, trong vài phút, là đủ để bạn có thông tin chính xác khi gặp bác sĩ.
Khi nào nên đi khám mắt hoặc tai sớm
Những dấu hiệu dưới đây không phải để tự kết luận, mà là lý do nên hỏi bác sĩ nhi sớm, tính theo tuổi hiệu chỉnh nếu bé sinh non:
- Bé không giật mình, không chớp mắt hay không có phản ứng gì với tiếng động lớn gần bên, hoặc chưa được sàng lọc thính lực sơ sinh.
- Đến khoảng hai tháng bé vẫn không nhìn vào mặt người hay không dõi theo người di chuyển.
- Đến khoảng ba tháng bé không quay về phía giọng nói, không dõi theo đồ vật.
- Đồng tử có ánh trắng hay vàng trong ảnh chụp có đèn, hoặc một bên mắt khác hẳn bên kia.
- Mắt lệch liên tục, rung giật, hoặc bé nheo mắt, chảy nước mắt, mắt đỏ kéo dài.
- Bé từng nhìn theo, từng quay về phía tiếng gọi, rồi không còn làm nữa. Mất kỹ năng đã có cần được khám ngay.
Câu nên hỏi bác sĩ: "Bé đã sàng lọc thính lực chưa, kết quả có cần làm lại không, và mắt bé có cần khám chuyên khoa ở tuổi này không?" Nếu bé sinh rất non, bác sĩ thường đã hẹn lịch khám mắt riêng; giữ đúng lịch hẹn đó.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh nhìn được bao xa?
Trẻ mới sinh nhìn rõ nhất ở khoảng 20 đến 30 cm, xa hơn thì mờ. Trong ba tháng đầu tầm nhìn tăng dần; đến khoảng ba tháng, nhiều bé đã nhìn theo người đi lại trong phòng và nhận ra mặt người quen từ xa hơn.
Trẻ sơ sinh có nhìn thấy màu không?
Trẻ sơ sinh nhạy nhất với sáng tối tương phản; khả năng phân biệt màu tăng dần trong mấy tháng đầu. Vì vậy những tuần đầu, hình đen trắng hay màu đậm dễ thu hút bé hơn màu nhạt; về sau bé để ý màu sắc nhiều hơn.
Có cần mua đồ chơi đen trắng cho trẻ sơ sinh không?
Không bắt buộc. Một chiếc khăn sọc, áo ô vuông hay chính khuôn mặt bạn đã đủ tương phản cho bé nhìn. Nếu có thẻ hay đồ đen trắng, chỉ cho bé xem vài phút khi bé tỉnh rồi cất đi.
Mắt trẻ sơ sinh bị lác có tự hết không?
Lệch mắt thoáng qua trong vài tuần đầu khá thường gặp và thường tự hết khi hai mắt phối hợp tốt hơn. Mắt lệch liên tục, lệch cố định một bên, hoặc còn lệch rõ khi bé khoảng bốn tháng thì cần đưa đi khám mắt.
Làm sao biết trẻ sơ sinh nghe được?
Bé nghe được thường giật mình, chớp mắt với tiếng động lớn, lặng đi khi nghe giọng quen, và đến khoảng ba bốn tháng quay về phía giọng nói. Cách chắc chắn nhất là sàng lọc thính lực sơ sinh; hỏi bác sĩ nhi nếu bé chưa được làm.
Cho trẻ sơ sinh nghe nhạc nhiều có tốt không?
Không có bằng chứng rằng mở nhạc liên tục làm bé thông minh hơn. Âm thanh nền kéo dài còn lấn át giọng người. Tiếng hát, lời nói của người chăm khi đang nhìn bé mới là thứ bé cần nhất ở tuổi này.