Trong tuổi mẫu giáo, phần lớn trẻ đi từ tự mặc vài món đồ rộng lúc ba tuổi, tự rót nước và mở vài cúc lúc bốn tuổi, tới làm được việc nhà đơn giản và cài cúc lúc năm tuổi, và đến sáu tuổi tự lo được hầu hết sinh hoạt cá nhân hằng ngày với một chút nhắc nhở. Bảng mốc của CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ năm 2022 ghi nhiều mốc tự phục vụ như vậy; việc con có làm được hay không phụ thuộc nhiều vào việc con có được cơ hội tập.
Nhiều gia đình nhận ra con "không biết tự làm gì" khi con chuẩn bị đi học, rồi mới vội dạy. Bài này đưa ra một bảng việc theo từng tuổi, cách giao việc để con chịu làm, những chỗ người lớn hay làm hộ, và dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi khi khó khăn vượt quá chuyện tập luyện.
Việc tự phục vụ và việc nhà vừa sức theo từng tuổi
Bảng dưới đây là gợi ý khởi đầu. Mỗi trẻ có thể làm sớm hoặc muộn hơn, và việc nào con đã làm được ở tuổi trước thì vẫn tiếp tục ở tuổi sau.
| Tuổi | Tự phục vụ | Việc nhà vừa sức |
|---|---|---|
| 3 tuổi | Kéo quần chun, khoác áo rộng, xỏ dép quai dán, xúc ăn bằng thìa, rửa tay có người đứng cạnh | Cất đồ chơi vào giỏ, bỏ quần áo bẩn vào thùng, mang bát nhựa ra bồn |
| 4 tuổi | Mở vài cúc, tự rót nước từ bình nhỏ, tự lấy thức ăn có giám sát, tự đi vệ sinh ban ngày với chút giúp | Tưới cây, xếp dép, lau chỗ nước đổ, phân tất theo đôi |
| 5 tuổi | Cài vài cúc, đánh răng với người lớn kiểm tra lại, tự rửa mặt, tự chọn quần áo phù hợp thời tiết | Dọn bàn ăn, gấp khăn nhỏ, cho thú cưng ăn, nhặt rau |
| 6 tuổi | Tự mặc gần hết quần áo, tự chuẩn bị cặp sách, tự đi vệ sinh trọn vẹn ở chỗ lạ | Gấp quần áo của mình, lau bàn, đổ rác nhỏ, phơi đồ nhẹ |
Bảng không có nghĩa con phải làm hết. Chọn hai ba việc phù hợp với nếp nhà, giao đều đặn, tốt hơn danh sách dài mà làm được vài hôm rồi bỏ. Khi con đã làm thành thạo, thêm một việc mới.
Vì sao con "không chịu làm": nhìn từ phía người lớn
Mẹ bé Gạo than: "Bé năm tuổi rồi mà sáng nào cũng đòi mẹ mặc đồ." Hỏi kỹ thì nhà ở chung cư, sáng nào cũng vội đưa con đi học trước giờ làm. Mẹ mặc cho nhanh từ hồi con ba tuổi, và đến giờ con quen để mẹ làm, mẹ quen làm cho con. Chuyện của Gạo không hiếm.
Phần lớn trẻ mẫu giáo muốn tự làm, tuổi lên ba thậm chí hay nói "để con". Ham muốn này mất dần khi lần nào con thử cũng bị giục, bị sửa, hay bị làm lại. Nhiều trẻ học được rằng chờ người lớn làm hộ thì nhanh và dễ chịu hơn. Đó không phải lười, mà là thói quen hình thành từ cách cả nhà sắp xếp thời gian.
Muốn thay đổi, hãy bắt đầu từ thời gian. Chọn những lúc không vội, như buổi tối hay sáng cuối tuần, để con tự làm. Đặt đồ ở tầm tay con: móc treo áo thấp, giỏ đồ chơi không nắp, bình nước nhỏ. Khi môi trường cho phép con tự làm, nhiều việc con tự làm mà không cần nhắc.
Dạy một việc mới theo cách chia nhỏ
Ví dụ dưới đây là đánh răng, nhưng cách chia nhỏ áp dụng được cho mặc áo, gấp khăn, dọn bàn:
- Làm mẫu trọn vẹn vài lần, vừa làm vừa nói từng bước bằng câu ngắn.
- Để con làm bước cuối cùng trước, như súc miệng và cất bàn chải; con có cảm giác hoàn thành ngay.
- Thêm dần từng bước về phía trước: tự chải mặt ngoài, rồi mặt trong, rồi mặt nhai.
- Người lớn chải lại một lượt sau khi con tự chải; ở tuổi mẫu giáo con chưa làm sạch được hết.
- Gắn việc vào một thời điểm cố định trong ngày, như ngay sau bữa sáng, để thành nếp.
- Khen cụ thể việc con đã làm: "con tự chải được cả hàng răng dưới rồi".
Với việc đánh răng, nhiều hướng dẫn nha khoa trẻ em khuyên người lớn hỗ trợ và kiểm tra lại cho trẻ trong những năm mẫu giáo. Lượng kem đánh răng phù hợp với tuổi, bạn hỏi bác sĩ hoặc nha sĩ khi khám.
Những chỗ người lớn hay làm hộ, và điều xảy ra khi đó
Xúc ăn cho nhanh. Con ăn nhanh hơn và sạch hơn, nhưng mất cơ hội tập tay và tự điều chỉnh lượng ăn. Bữa nào không vội, bạn cho con tự xúc trọn bữa.
Dọn đồ chơi sau khi con ngủ. Sáng hôm sau phòng gọn, nhưng con không nối được việc chơi với việc cất. Năm phút dọn cùng con trước giờ ngủ, có bài hát quen, hiệu quả hơn.
Chuẩn bị cặp hộ. Con không biết trong cặp có gì, quên đồ là "lỗi của mẹ". Một danh sách bằng hình vẽ dán cạnh cửa giúp con tự kiểm.
Sửa lại ngay trước mặt con. Con gấp khăn lệch, bạn gấp lại ngay. Con hiểu rằng việc mình làm không đủ tốt. Chấp nhận kết quả chưa hoàn hảo, sửa sau nếu thật cần.
Thưởng tiền cho việc tự phục vụ. Tự mặc đồ, tự đánh răng là việc của chính con, không phải việc làm thuê. Lời ghi nhận và cảm giác "mình làm được" là đủ.
Làm hộ phần khó nhất mà không nói. Con xỏ giày nhưng luôn chờ bạn dán quai. Hãy nói rõ "phần này mẹ giúp, lần sau con thử nhé" và để con thử lại vào hôm không vội, để phần khó không mãi là phần của người lớn.
Giao việc sao cho con chịu làm
Gọi tên việc thành vai. Trẻ mẫu giáo thích được là "người tưới cây", "người phát đũa" hơn là nghe "con đi tưới cây đi". Vai có tên giúp con thấy mình là một phần của gia đình.
Cho con chọn trong giới hạn. "Con muốn dọn xe trước hay dọn gấu trước?" khiến con có quyền quyết định mà việc vẫn được làm. Câu hỏi mở "con có muốn dọn không?" thường nhận câu trả lời "không".
Làm cùng trước, làm một mình sau. Những lần đầu, bạn làm song song với con. Dần dần bạn chỉ đứng gần, rồi đi làm việc khác. Lùi từng bước giúp con không thấy bị bỏ lại với một việc khó.
Dùng hình thay cho lời nhắc. Một dải tranh vẽ các bước buổi sáng, như rửa mặt, mặc đồ, đi giày, dán ngang tầm mắt con. Con tự nhìn và làm, bạn bớt phải nhắc đi nhắc lại.
Tự lập ở lớp: những việc cô giáo mong con tự làm
Ở lớp mẫu giáo, một cô giáo chăm sóc nhiều trẻ cùng lúc. Những việc con tự làm được giúp con thoải mái hơn trong ngày: tự cất dép vào ngăn, tự treo ba lô, tự rửa tay trước bữa ăn, tự đi vệ sinh và kéo quần lên, tự mở hộp sữa, tự cất bát sau bữa ăn.
Bạn có thể hỏi cô giáo con đang gặp khó với việc nào, rồi tập riêng việc đó ở nhà. Ví dụ, nếu con hay lúng túng khi mở hộp sữa có ống hút, mua vài hộp để con tập ở nhà vào buổi chiều thong thả. Nếu con hay ngại đi vệ sinh ở trường, hỏi cô về cách sắp xếp nhà vệ sinh ở lớp và kể cho con nghe trước để con quen.
Quần áo đi học nên chọn loại con tự mặc tự cởi được: quần cạp chun, giày quai dán, áo không quá nhiều cúc nhỏ. Lựa chọn đơn giản này làm con tự tin hơn nhiều so với một bộ đồ đẹp mà phải nhờ cô giúp.
Đi vệ sinh và ngủ khô: dao động rộng nhất
Tự đi vệ sinh là một trong những kỹ năng có khoảng dao động rộng nhất. Nhiều trẻ khô ban ngày quanh ba tuổi, có trẻ sớm hơn, có trẻ muộn hơn. Đến tuổi mẫu giáo lớn, phần lớn trẻ tự đi vệ sinh ban ngày, nhưng vẫn có lúc "lỡ" khi mải chơi hay ở chỗ lạ. Lau sạch, thay đồ bình tĩnh, không chê, là cách xử lý tốt nhất.
Ngủ khô ban đêm thường đến muộn hơn ban ngày nhiều, vì nó phụ thuộc vào sự trưởng thành của cơ thể chứ không phải ý muốn của con. Đái dầm ban đêm còn khá phổ biến ở tuổi mẫu giáo. Đánh mắng hay phạt không làm con khô nhanh hơn, chỉ làm con xấu hổ và lo lắng.
Những việc giúp được: để con đi vệ sinh trước khi ngủ, có đèn ngủ dẫn đường tới nhà vệ sinh, đặt tấm lót chống thấm dưới ga để việc thay giường nhẹ nhàng. Cách cho trẻ ăn ngủ theo lịch thuộc về chủ đề khác; ở đây chỉ cần nhớ: đây là chuyện của thời gian, không phải chuyện của kỷ luật.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Phần lớn chậm tự lập là chuyện cơ hội tập. Nhưng những dấu hiệu sau là lý do nên hỏi bác sĩ, không tự kết luận:
- Con mất đi kỹ năng đã có: đã khô ban ngày nhiều tháng nay hay són lại, từng tự xúc ăn nay không làm nữa.
- Đái dầm kèm đau, tiểu buốt, tiểu nhiều lần, khát nước nhiều, hoặc ban ngày cũng ướt liên tục.
- Táo bón kéo dài, con sợ đi vệ sinh hoặc nín nhịn.
- Con rất khó với hầu hết việc dùng tay dù đã được tập: cầm thìa, cởi quần, rửa tay.
- Khó khăn tự phục vụ đi kèm khó khăn ở lời nói, chơi với bạn hay vận động.
Câu nên hỏi: "Việc con chưa tự làm được như vậy là do chưa có dịp tập hay cần đánh giá thêm?" Ghi lại cụ thể con làm được gì, cần giúp gì, từ bao lâu, để bác sĩ có thông tin rõ.
Trẻ sinh non nhiều tuần, hoặc từng có vấn đề sức khoẻ kéo dài, có thể cần nhịp riêng; bác sĩ theo dõi con từ nhỏ là người giúp bạn đặt kỳ vọng phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 4 tuổi tự làm được những việc gì?
Nhiều trẻ bốn tuổi tự rót nước từ bình nhỏ, tự lấy thức ăn có giám sát, mở vài cúc áo, cất đồ chơi, tưới cây, xếp dép. Việc con làm được phụ thuộc nhiều vào việc con có được tập không.
Con 5 tuổi vẫn đòi mẹ mặc đồ thì làm sao?
Thường là do thói quen hình thành khi cả nhà vội. Chọn lúc không vội để con tự mặc, đặt đồ ở tầm tay, chọn quần áo dễ mặc, và chấp nhận kết quả chưa hoàn hảo. Con sẽ tự làm dần.
Trẻ mấy tuổi tự đánh răng được?
Trẻ mẫu giáo có thể tự chải một phần, nhưng nhiều hướng dẫn nha khoa trẻ em khuyên người lớn hỗ trợ và chải lại cho con trong những năm này, vì tay con chưa làm sạch được hết.
Có nên trả tiền khi con làm việc nhà không?
Với việc tự phục vụ như mặc đồ, đánh răng, không cần thưởng tiền vì đó là việc của chính con. Lời ghi nhận cụ thể và cảm giác được góp phần cho gia đình có giá trị hơn với trẻ mẫu giáo.
Bé 5 tuổi vẫn tè dầm ban đêm có cần đi khám không?
Đái dầm ban đêm còn khá phổ biến ở tuổi mẫu giáo. Nên hỏi bác sĩ khi con đã khô nhiều tháng rồi dầm lại, khi kèm đau, tiểu buốt, khát nhiều hoặc ban ngày cũng ướt.
Làm sao để con tự dọn đồ chơi mà không cần nhắc?
Để ít đồ chơi ngoài kệ, mỗi giỏ một loại, giỏ không nắp ở tầm tay con. Dọn cùng con vào một thời điểm cố định như trước giờ ngủ, kèm một bài hát quen, cho tới khi thành nếp.